Руандадағы қашқынды қырғын: Кибехо трагедиясы

Кіріспе

Руанда патриоттық майданының босқындарды қырғыны

Кибехо қырғыны 1995 жылдың 22 сәуірінде Руанданың оңтүстік-батысындағы Кибехо маңындағы ішкі көшіп қонғандар лагерінде болды. Біріккен Ұлттар Ұйымының Руандаға көмек көрсету миссиясының құрамындағы австралиялық әскерилер лагерьде кем дегенде 4000 адам Руанда патриоттық майданының әскери қанаты – Руанда патриоттық армиясының сарбаздары тарапынан өлтірілді деп бағалады. Руанда үкіметі қаза болғандардың санын 338 деп хабарлады.

Тарих

Руандадағы геноцид пен тутсилердің басымдығы Руанда патриоттық армиясының (РПА) жеңісінен кейін, көптеген этникалық хутулар, оның ішінде геноцид жасағандардың белгісіз саны (Génocidaires) РПФ бақылауындағы аймақтардан француздық бақылаудағы аймақтарға «Түркіза» операциясы аясында және көршілес Бурунди, Заир және Танзания мемлекеттеріне қашып кетті. 1994 жылдың тамызында француздар кеткеннен кейін, бірқатар ішкі көшіп қонғандардың (IDP) лагерьлерін басқаруды Біріккен Ұлттар Ұйымының Руандаға көмек көрсету миссиясы (UNAMIR) және бірнеше көмек ұйымдары өз мойнына алды. Жеңіске жеткен Руанда патриоттық майданы (РПФ) басымдығымен құрылған Руанданың жаңа үкіметі лагерьлерде геноцид жасағандарды және Интерхамве жасақтарының мүшелерін анықтауды қалады. 1994 жылдың соңында бұрынғы «Қауіпсіз гуманитарлық аймақтар» деп аталған үлкен лагерьлерде шамамен 350 000 адам тұрды. БҰҰ жағдайды басқару үшін Интеграцияланған операциялар орталығын (IOC) құрды және 1994 жылдың қазаны мен 1995 жылдың қаңтары аралығында шамамен 80 000 IDP-ны қайта оратуға қол жеткізді. Алайда, бұл кезең жаңа РПФ үкіметінің өздерінің қызметін ресми түрде жоққа шығарған Герсони есебінде құжатталғаннан кейін, өлтіру отрядтарының қызметін азайтумен сәйкес келді. 1995 жылдың қаңтарында, Батыс санкцияларының қаупі азайғаннан кейін және санкцияланған өлтірулер қайта басталғаннан кейін, IDP-лар өздерінің үйлеріне оралудан бас тартты, себебі олар өлтіру отрядтарына ұшырауы мүмкін еді. Ақпанның үшінші аптасына қарай IOC іс жүзінде жұмысын тоқтатты және лагерьлер төбедегі зорлық-зомбылықтан қашып келген ауыл тұрғындарымен қайта тола бастады. БҰҰ-ның далалық қызметкерлері қиын жағдайға түсті. БҰҰ Руандадағы төтенше жағдайлар басқармасының (UNREO) бұрынғы директоры айтқандай, «Үкіметтің лагерьлерге деген қарсылығы терең және жан-жақты болды. «Түркіза» аймағында баспана тапқандардың көп бөлігі үкімет тарапынан геноцид жасаушылар ретінде қарастырылды». Ал ғалым Жерар Прунье «Лагерьлерде мыңдаған әйелдер мен балалар, сондай-ақ геноцид жасағаны немесе жасамағаны белгісіз ер адамдар баспана тапты» деді. Осы уақытта БҰҰ-ның Нью-Йорктегі штаб-пәтері дұрыс процедураларды сақтауды және РПФ үкіметімен тығыз ынтымақтастық орнатуды талап етті. UNREO-ның бұрынғы директоры кейінірек былай деп жазды: «Үкімет қатысты, бірақ толыққанды міндеттеме бермеді, гуманитарлық қауымдастыққа шын мәнінде болмаған «біріктірілген» тәсіл үшін жауапкершілікті өз мойнына алуға мүмкіндік берді». IOC-тің жағдай туралы есебі оның қарама-қайшылықты жауапкершілігін көрсетті, лагерьлерден кетуден бас тартқан IDP-лардың «қасақана дезинформация науқанының» салдары деп айыптады, сонымен бірге «адамдар жеке қауіпсіздігі үшін қорқып лагерьлерге оралуда» деп хабарлады. «Коммуналардан қашып, алғаш рет лагерьлерге кіріп жатқан адамдар туралы да хабарлар бар».

Following the Rwandan genocide and the victory by the army of the Tutsi dominated Rwandan Patriotic Army (RPA), many ethnic Hutus, including an unknown number of those who had committed genocide, (Génocidaires) fled from the RPF controlled areas to zones controlled by the French as part of Opération Turquoise and into the neighbouring states of Burundi, Zaire, and Tanzania. When the French withdrew in August 1994, the administration of a number of internally displaced persons (IDP) camps was taken over by the United Nations Assistance Mission for Rwanda (UNAMIR) and a number of aid organizations. The new Rwandan government, dominated by the victorious Rwandan Patriotic Front (RPF), wished to identify those individuals and Interahamwe militia members in the camps who had committed genocide. In late 1994, the large camps in the former so called Safe Humanitarian Zones housed about 350,000 people. The UN set up an Integrated Operations Centre (IOC) to handle the caseload and managed to repatriate about 80,000 IDPs between October 1994 and January 1995. However, this period fortuitously coincided with the period when the new RPF government had reduced the activities of its kill squads after their activities were documented in the officially denied Gersony Report. In January 1995, after RPF fears of Western sanctions had abated and the sanctioned killings had resumed, the IDPs refused to return to their home villages, where they would be vulnerable to the kill squads. By the third week of February, the OIC had basically stopped working and the camps were filling back up with villagers fleeing the violence in the hills. The UN field workers were caught in a Catch 22. "The government's hostility to the camps was profound, visceral A large proportion of those who had taken shelter within Zone Turquoise were seen by the government as perpetrators of the genocide", in the words of the former director of the United Nations Rwanda Emergency Office (UNREO), and the RPF was contemptuous of the inadequate programs proposed by the UN bureaucracy. In contrast, scholar Gerard Prunier asserts that "the camps sheltered thousands of women and children as well as men who might or might not have been genocidaires." Meanwhile, UN headquarters in New York City insisted on proper procedures and close cooperation with the RPF government. The former UNREO director would later write, "The government was on board but never fully committed, allowing the humanitarian community to assume responsibility for an 'integrated' approach that in reality never existed." The IOC situation reports reflected its conflicting responsibilities, blaming a "deliberate campaign of disinformation" for IDPs refusing to leave the camps, while nearly simultaneously reporting "people return to the camps, fearing for their personal safety. There have been reports that some people are fleeing the communes and entering the camps for the first time."

Кибехо лагері

1995 жылдың басында Кибехо ішкі босқындар лагері Руандадағы ең ірі лагерь болып, 9 шаршы километрге жайылып, 80 000 мен 100 000 аралығында адамды қамтыды. Лагерьдегі UNAMIR қатысуын Замбиялық жаяу әскері ротасы қамтамасыз етті, ал медициналық қызметтерді Médecins Sans Frontières (MSF) ұйымы көрсетті. RPA лагерьтің төңірегінде қатаң оқшаулау салды. Лагерьден үйлеріне қайтуды қалаған босқындар бақылау-өткізу пунктінен өтуге тиіс болды, онда геноцидтен аман қалғандар 1994 жылғы кісі өлтіруге қатысқандарды анықтап көрсетті. 1995 жылдың 17 сәуірінде Бутаре префектурасының префекты барлық лагерьлердің дереу жабылатынын жариялады. Бұл шараның мақсаты – белгілі геноцид жасаушыларды үйлеріне қайтарылатын босқындардан күшпен бөліп алу еді. UNAMIR 18 сәуірде Кибеходағы қатысуын күшейту үшін 32 австралиялық сарбаз бен медициналық қызметкерлерді жедел жөнелтті. Түтси RPF-тің қайта құру министрі Жак Бихозагара баспасөз мәслихатын өткізді, онда ол: «Ішкі босқындар үйлеріне оралса, оларды өлтіреді деген қауесет бар. Егер үкіметтің мұндай ниеті болғанда, ол лагерьдегі адамдарды өлтіріп тастаған болар еді. Ахир, лагерь руандалық территорияда орналасқан». Ал, хуту RPF-тің ішкі істер министрі Сет Сендашонга атысты тоқтату үшін келесі күні Кибехоға асықты. Кигалиге оралғаннан кейін ол БҰҰ мен ҮЕҰ өкілдерімен шұғыл отырыс өткізді, босқындарды RPA бақылауын жойғанша тасымалдауды ұйымдастыру үшін. Ол сондай-ақ Премьер-министр Фаустин Твагирамунгу, Президент Пастер Бизимунгу және вице-президент/қорғаныс министрі Пол Кагамеге хабарлады, олар жағдайды бақылауда ұстауға кепілдік берді. Келесі күні сарбаздар тағы да атыс ашты, жиырма адамды өлтіріп, алпысын жаралады, содан кейін лагерьді қоршады. Оқиғаға куә болған журналист және бақылаушы Линда Полман сол күні Кибеходағы UNAMIR-дің шамамен 80 замбиялық сарбазымен бірге болды. Австралиялық дәрігерлердің бірі, майор Кэрол Воган Эванс: «Мен қырғынға дейін төрт күн бұрын сол жерге келгенімді есімде сақтаймын, бізді ешкім қалаған жоқ. Үкімет күштері [RPA] мұны өте нақты айтты. Олар бізден тек лагерьден кетуді шешкен адамдарды емдеуді талап етті. Үкімет күштері өте агрессивті болды, егер біз аурухананы босатпасақ, олар қалған адамдарды өлтіреді» деді. 22 сәуірдің таңертеңі UNAMIR күштері түнде 100-ге жуық босқынның жараланғанын немесе өлтірілгенін анықтады. Австралиялықтар әлі де 400-500 дене саналмағанын, алынбағандарын есептемегенін бағалады. Ғалым Жерар Прунье «ақылға қонымды бағалау» бойынша 5000-нан астам адам қаза тапқан болуы мүмкін деп болжайды. Сондай-ақ көптеген жараланғандар болды, бірақ күткендей көп емес, өйткені өлгендердің көпшілігі штыкпен немесе жақын қашықтан атылған, сондықтан жарақаттарынан қайтыс болды. Министр Сендашонга 23 сәуір күні таңертең Кибехоға жетуге тырысты, бірақ армия оны кері қайтарды. Президент Бизимунгу сол күні түстен кейін келді және оған үш жүзге жуық адам зардап шеккені айтылды, ол мұны ешқандай түсіндірмей қабылдады. Бизимунгу замбиялық офицердің австралиялық бөлім құрастырған санды ұсынуға тырысқанына наразылық білдірді. Руанда үкіметі де, БҰҰ өкілдері де қаза тапқандардың санын азайтып, тиісінше 330 және 2000 адам қаза тапқан деді. Ішкі істер министрі Сендашонга халықаралық тергеу комиссиясын құруды сұрады, бірақ Кагаме оны қабылдамады. RPF мүшесі Кристин Омутоньи басшылық еткен тәуелсіз халықаралық тергеу комиссиясы құрылды. 3 және 8 мамыр аралығында Кигалиде кездесу өткізген комиссия, ешқандай іс-шаралар жолында болмағаннан кейін, лагерьде қылмыстық немесе геноцидтік элементтер болғанын және қырғын «ішкі босқындардан оқ атылып, RPA зардап шеккен кезде болды. RPA көпшілікке оқ атып жауап берді» деген қорытындыға келді және «логистикалық және уақыт шектеулеріне байланысты» қаза тапқандарды анықтай алмағанын атап өтті. Үкіметтің 338 адам қаза тапқаны туралы мәлімдемесі ешбір ресми орган тарапынан күмән тудырған емес. Лагерьден кетуге мәжбүр болған босқындар геноцид кезінде қаза тапқан туыстарының қазасын өтеу үшін жиналған көпшілікке шабуыл жасады, сондай-ақ сусыздану мен шаршауға ұшырады. 24 сәуірде ХОК 145 228 босқын Бутаре префектурасына лагерьлерден оралғанын жариялады, ал екі күннен кейін бұл көрсеткіш 60 177 адамға дейін төмендетілді. Бұл сандарды түсінуге тырысқан Прунье, егер дағдарысқа дейінгі Кибехо халқының төменгі бағасы (80 000-ға жуық) дұрыс деп есептелетін болса, бұл кем дегенде 20 000 адам «жоғалды» дегенді білдіреді. Осыдан Прунье Кибехоның бұрынғы тұрғындарының 20 000-ден 30 000-ға дейін лагерьлердің салыстырмалы қауіпсіздігінен қуылғаннан кейін қырғыннан кейін қайтыс болған болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Жүздеген науқастар Аустралия қорғаныс күштері басқаратын Кигалидегі БҰҰ ауруханасына көшірілді, сұрыпталып, емделді. Барлық жас топтары мен екі жыныстың өкілдері болды, қорғаныс клиниктері шектеулі штат пен тұтыну ресурстарымен тәулік бойы жұмыс істеді. Аурухананың барлық бөлімдері, оның ішінде палаталар, жансақтау бөлімдері және операциялық зал толып кетті.

By early 1995, the Kibeho IDP camp was the largest in Rwanda, sprawling for 9 square kilometers and containing between 80,000 and 100,000 people. UNAMIR presence at the camp was maintained by a Zambian infantry company, with medical services provided by Médecins Sans Frontières (MSF). The RPA maintained a tight cordon around the camp. Refugees wishing to leave the camp to return home had to pass through a checkpoint, where genocide survivors would point out individuals who had taken part in the 1994 killings. On 17 April 1995, the préfet of Butare announced that all camps in the prefecture would be closed immediately. The declared aim of this was to forcibly separate known Génocidaires from those who would be sent home via a staging camp in nearby Butare. Taken by surprise, UNAMIR hastily dispatched 32 Australian soldiers and medical officers to support its presence in Kibeho, on 18 April.</blockquote>

The Tutsi RPF minister of rehabilitation, Jacques Bihozagara, held a press conference in which he noted, "There are rumours that if the IDPs return home they will be killed If that were the government's intention then it would have gone ahead and killed the people within the camps. After all, the camps are within Rwandan territory." In contrast, the Hutu RPF minister of the interior, Seth Sendashonga, rushed to Kibeho the next day to stop the shooting and, upon his return to Kigali, held an emergency meeting of the UN and NGOs to arrange transport for the IDPs before the RPA lost all restraint. He further briefed Prime Minister Faustin Twagiramungu, President Pasteur Bizimungu and Vice President/Defense Minister Paul Kagame, who assured him that he would make sure things stayed under control. The next day soldiers opened fire again, killing twenty and killing sixty before surrounding the camp. Journalist and eyewitness Linda Polman, who was accompanying the approximately 80 Zambian soldiers from UNAMIR at Kibeho, described the situation that day:

Several days of mounting tension between those in the camp and the RPF soldiers followed, with the RPF firing (at people and into the air) to control and move the refugees into an increasingly smaller area as processing of IDP continued. One of the Australian medics, Major Carol Vaughan Evans recalled "I remember getting there four days preceding the massacre and we certainly weren't wanted. The Government forces [RPA] made that very, very clear They insisted we only treat people who had decided to leave the camp The government forces were extremely aggressive indicating that if we didn't empty the hospital they would [by] killing people who remained"

On the morning of 22 April the UNAMIR force discovered about 100 refugees had been wounded or killed in the night. The Australians estimated that there were still 400 500 bodies uncounted, not including those removed. Scholar Gérard Prunier posits that "a not unreasonable estimate" would be over 5000 dead. There were also many wounded, but not as many as would be expected as in combat, as most of the dead were bayoneted or shot at close range, and thus died of their wounds. Minister Sendashonga had attempted to reach Kibeho on the morning of 23 April but was turned away by the army. President Bizimungu arrived that same afternoon and was told that there had been about three hundred casualties, which he accepted without comment. Bizimungu showed displeasure when a Zambian officer tried to present him with the figure compiled by the Australian unit. Both Rwandan government and UN officials minimized the numbers killed, giving public estimates of 330 and 2000 killed respectively. Interior Minister Sendashonga asked for an international commission of inquiry but was rebuffed by Kagame. An Independent International Commission of Inquiry, consisting of members handpicked by the RPF, was formed and led by RPF member Christine Omutonyi. After meeting in Kigali between 3 and 8 May, without any field visits, the commission reached a conclusion backing the government account of events that criminal or genocidaire elements were in the camp and that the massacre had happened when "there had been firing from the IDPs and the RPA suffered casualties The RPA responded by firing into the crowd," and noted that they could not determine fatalities because of "logistics and time constraints". The government figure of 338 casualties has never been questioned by any official body. Those IDPs who were forced to leave the camps were subject to attacks by crowds seeking vengeance for family killed during the genocide, as well as dehydration and exhaustion. On 24 April, the IOC announced that 145,228 IDPs had returned to Butare Prefecture from the camps, and two days later revised this figure down to 60,177. Prunier, attempting to make sense of these numbers, notes that if a low estimate of the pre crisis Kibeho population (about 80,000) is taken as correct, this still means that at least 20,000 people "vanished." From this, Prunier concludes that it is likely that 20,000 to 30,000 former residents of Kibeho died after the massacre as a result of being expelled from the comparative safety of the camps. Hundreds of patients were evacuated to, triaged and treated at the UN hospital in Kigali operated by the Australian Defence Force. All age groups and both genders were represented with Defence clinicians working round the clock with limited staff and consumable resources. All areas of the hospital were overloaded, including wards, ICU and the operating theatre.

Қазалаудың салдары

Кибеходағы қырғын және оның салдары 1994 жылдың шілдесінде құрылған ұлттық бірлік үкіметінің толық ыдырауына бастады. Сет Сендашонга хуту халқының барлығын қылмыскерлер деп қарап, сотсыз атып өлтіріліп жатқанына көз жеткізді. Ол РПФ-қа қарсылық көрсетіп, Кибеходан ұсталған көптеген адамдарды тығыз камераларда, жан тесеруге дейін ұстауға болмайтынын мәлімдеді, сондай-ақ Кигали қаласының мэрі Роза Кабуедің қала тұрғындары мен Зайренен оралғандарды тұрғылықты рұқсаттарының түсін өзгерту арқылы ажырату әрекетін тоқтатты. Әскери барлау басқармасы (DMI) Сэндэшунганың «экстремистік күштермен» байланысы бар екенін жариялаған хабарламаны баспасөзге таратып, ол жергілікті қорғаныс күштерін (LDF) таратып жіберді. Бұл күштер полицияны алмастыру үшін құрылған болатын, бірақ РПФ-тың ауылдық көшбасшыларының бағынуымен бандиттік топтарға айналды. Премьер-министр Твагирамунгу 23 тамызда арнайы қауіпсіздік кеңесін шақырды, үш күннен кейін кеңес өршіп, Сендашонга, қаржы министрі Марк Ругенера және вице-премьер Алексис Каньяренге (барлығы хутулар, ДМИ оларды әлеуетті сатқындар деп таныған) ДМИ тарапынан сатқын деп танылған Тутси әйелдер ісі жөніндегі министр Алойзия Инюмбамен бірге Кагамеге қарсы шықты, әсіресе ол жақында тағайындалған 145 жаңа бурместрдің ішінде 117 Тутсиді таңдауына қатысты. Кагаме бөлмеден шығып кетіп, кеңеске нүкте қойды. Екі күннен кейін премьер-министр Твагирамунгу отставкаға кететінін жариялады, бірақ үкімет қатарындағы көтеріліске ашуланған президент Бизимунгу 28 тамызда парламентті Твагирамунгуды қызметтен босатуға итермеледі. Келесі күні Сендашонга, көлік және коммуникация министрі Иммакуле Каюмба, әділет министрі Альфонс Мари Нкубито және ақпарат министрі Жан Батист Нкуриенгома қызметтен босатылды. Сендашонга мен Твагирамунгу үй қамауына алынды, бірақ жыл соңына қарай елден ешқандай зиянсыз шығуға рұқсат алды. Ұлттық бірлік үкіметі ресми түрде 2000 жылғы президенттік дағдарысқа дейін жалғасты, бірақ бұл оқиғалар оны іс жүзінде жойды. Йохан Поттье РПФ үкіметінің журналистердің Кибехо туралы ақпаратқа қол жеткізуін шектеуі, кейіннен Шығыс Зайредегі тәсілінің көрінісі болғанын айтады. Ол: «Кибехо Кагаменің қатаң ақпаратты бақылау доктринасының қалыптасуының жарты жолы болды» деді.

The Kibeho Massacre, and its aftermath, began the final fracturing of the government of national unity that had been created in July 1994. Seth Sendashonga came to the conclusion that the Hutu were being collectively treated as murderers and being shot without trial. He proceeded to make himself a hindrance to the RPF, declaring that the many people arrested from Kibeho should not be held in crowded cells where they were suffocating to death and then canceling an attempt by Kigali mayor Rose Kabuye to distinguish current city residents from those residents returning from Zaire by color coding their residency permits. After the Directorate of Military Intelligence (DMI) leaked a memo to the press identifying Sendashunga as linked to "extremist forces", he disbanded the Local Defense Forces (LDF), groups set up to replace police but largely turned into thugs under the direction of RPF rural leaders. Prime Minister Twagiramungu called a special security meeting on 23 August that reached a climax after three days when Sendashonga, Minister of Finance Marc Rugenera and Vice Prime Minister Alexis Kanyarengwe (all Hutus who had been publicly identified by the DMI as being potential traitors) were joined by Tutsi minister of women's affairs Aloysia Inyumba in confronting Kagame, especially over his recent selection of 117 Tutsis out of the 145 newly appointed bourmestres. Kagame responded by leaving the room, thus ending the meeting. After two days, Prime Minister Twagiramungu announced his resignation but President Bizimungu, furious at the rebellion within the ranks of the government, got Parliament to fire Twagiramungu on August 28. The next day, Sendashonga, Minister of Transport and Communications Immaculée Kayumba, Minister of Justice Alphonse Marie Nkubito and Minister of Information Jean Baptiste Nkuriyingoma were fired. Sendashonga and Twagiramungu were placed under house arrest, but were eventually allowed to leave the country unharmed by the end of the year. While the government of national unity ostensibly continued until the presidential crisis of 2000, these events destroyed it for all practical purposes. Johan Pottier argues that the manner in which the RPF government restricted the access of journalists to information about Kibeho foreshadowed its approach in eastern Zaire later. He states, "Kibeho was a half way stage in the development of Kagame's doctrine of tight information control."

Австралиялық марапаттар

Төрт австралиялық Кибеходағы ерекше қызметтері үшін батырлық медалімен марапатталды, бұл Вьетнам соғысынан бері австралиялықтарға тағайындалған алғашқы батырлық медальдары; капрал Эндрю Миллер, уорант-офицер Род Скотт, лейтенант Томас Тилбрук және майор (сол кезде капитан) Кэрол Вон Эванс. Барлық қолжетімді мәліметтерге сәйкес, шағын австралиялық команда оқиғаға терең қайғырып, көптеген ішкі қақтығысқа түскен адамдарды қырғыннан бұрын үйлеріне қайтаруға шақыра алмағанына және оны басталганда тоқтатуға күш жеткізбегеніне наразы болды. Дегенмен, кейбір баяндамаларда Австралияның іс-қимылы қаза болғандар мен жараланғандар санын азайтуға көмектескендігі айтылады. Австралия армиясы журналында Пол Джордан былай деп жазды: "Қырғынды тоқтату үшін біз көп нәрсе істей алмасақ та, егер австралиялықтар осы қырғынның куәгері болмағанда, RPA лагердегі барлық адамды өлтіретін еді деп ойлаймын".