Кіріспе
Лхасадағы сарай, Тибет
Норбулинка (; Wylie: Nor bu gling ga;;; сөзбе-сөз "Қымбат тас бағы") – 1755 жылдан бастап салынған Тибеттің Лхаса қаласындағы сарай және оны қоршаған парк. 1780 жылдардан бастап 1959 жылы 14-ші Далай-ламаның жер аударылуына дейін Далай-ламалардың із кешімен келген жазғы резиденциясы болды. "Потала сарайының тарихи кешенінің" бөлігі ретінде Норбулинка ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгізілді және 2001 жылы осы тарихи кешенге қосымша ретінде бекітілді. Оны 7-ші Далай-лама салған, ол әкімшілік және діни орталық ретінде қызмет еткен. Бұл Тибет сарай сәулетінің бірегей үлгісі. Норбулинка сарайы Лхасаның батыс жағында, Потала сарайынан оңтүстік-батысқа қарай орналасқан. Норбулинканың ауданы шамамен 1,5 км² құрайды және Тибеттегі ең ірі қолмен жасалған бақ деп есептеледі. Норбулинка паркі Тибеттегі ұқсас этникалық аймақтардағы барлық бау-бақшалардың ішіндегі ең маңыздысы саналады. Жаз және күз айларында Тибеттегі, оның ішінде Норбулинкадағы паркте би, ән, музыка және мерекелік шаралармен көңіл көтеру орындарына айналады. Осы саябақта жыл сайынғы Шо Дун немесе "Қорымдық фестиваль" өтеді. Норбулинка сарайы көбінесе 13-ші және 14-ші Далай-ламалармен байланысты, олар қазірге дейін сақталған көптеген құрылыстарды салуға тапсырыс берген. 1950 жылы Тибетке жасалған шабуыл кезінде бірнеше ғимараттар зақымдалды, бірақ 2003 жылдан бастап қайта жаңартылды. Осы кезде Қытай үкіметі зақымдалған құрылыстарды, сондай-ақ жасыл жеңілдіктерді, гүл бақтары мен көлдерді қалпына келтіру жұмыстарын бастады.
Аттар
Тибет тілінде Норбулинка «Қымбат тас бағы» немесе «Қымбат тас саябағы» деген мағынаны білдіреді. Лингка сөзі Тибетте Лхаса және басқа қалалардағы барлық бау-бақшалық саябақтарды атау үшін қолданылады.
География және қоршаған орта
374 бөлмелі сарай Потала сарайының батысында орналасқан, ал Потала сарайы – қысқы резиденция болған. Ол Лхаса қаласының батыс шетінде, Кичу өзенінің жағасында жатыр. Сарайдың құрылысы 1740 жылдары басталғанда (VII Далай-лама тұсында) бұл жер шөлге айналып, қамыстың, бұталардың арасында жабайы жануарлар мекендеген. Сарай мен паркті салу жұмысын 1755 жылдан бастап VII Далай-лама жүргізді. Норбулинка паркі мен жазғы сарай 1783 жылы Лхасаның шетінде VIII Далай-лама Джампел Гятсо тұсында аяқталды және VIII Далай-ламаның билік кезеңінде жазғы резиденцияға айналды. Норбулинканың тарихы осы жердегі бұлақтан басталады, оны VII Далай-лама жаз айларында денсаулығын жақсарту үшін пайдаланған. Цинь әулеті Далай-ламаға осы жерде демалыс орны ретінде сарай салуға рұқсат берді. Кейінгі Далай-ламалар да таққа отырғанға дейін оқулары үшін және жазғы демалыс орны ретінде мұнда тұрғандықтан, Норбулинка Далай-ламаның жазғы сарайы деп белгілі болды. Кейіннен Норбулинка наразылық білдірушілермен қоршалып, қытай тарапынан шабуылға ұшырады. Норбулинка паркіндегі Далай-ламаның жазғы резиденциясы қазір туристерді қызықтырады. Сарайда итальяндық шамдандар, Аджанта фрескалары, тибет кілемдері және көптеген жәдігерлер сақталған. Кейбір бөлмелерде Будда мен V Далай-ламаның суреттері бар. XIV Далай-ламаның (Тибеттен қашып, Үндістанда пана тапқан) медитация залы, жатын бөлмесі, конференц-зал және жуынатын бөлмесі көрмеге қойылған және туристерге түсіндіріледі.
Орналасу
18 ғасырда салынған Норбулинка сарайы және оның ішіндегі бақ жылдар бойы бірнеше рет кеңейтілді. Ауқымды кешеннің жалпы ауданы 3,6 км² құрайды, оның ішінде 3,4 км² орманды, жасыл жайылымдар бар. Бұл әлемдегі ең биік орналасқан бақ деп есептеледі және «Жота Оксиген Таяқшасы» деген атаққа ие. Ең ежелгі құрылыс – жетінші Далай-лама салған Келсанг сарайы. Бұл сарай «Сары Басшалық архитектураның көркем үлгісі» болып табылады. Далай-ламалар Шотон фестивалі кезінде Хамсум Зильнонның қарсы жағында өткен халық операларын осы сарайдың бірінші қабатынан тамашалаған. Оның толыққанды қалпына келтірілген тақ орны да қызығушылық тудырады. Норбулинканың ең әсерлі бөлігі – оңтүстік-батыс жағында салынған Көл сарайы. Көлдің ортасында үш арал қысқа көпірлер арқылы құрлыққа жалғасқан. Әр аралда сарай орналасқан. Қытай императорлары мен басқа да шетелдік мәртебелі тұлғалардан Далай-ламалар алған сыйлықтар жылқы шаруашылығында және қатар тұрған төрт үйдің ішінде сақталған. 1986 жылға дейін сарайда көне орыс радиосы және 78 айналымдық ескі пластинкалары бар Philips консолі болған. Бірақ 2001 жылы Қытай Үкіметінің Орталық Комитетінің төртінші Тибет сессиясында кешенді бастапқы сәніне қайтару туралы шешім қабылданды. 2002 жылы Орталық Үкімет 67,4 миллион юань (8,14 миллион АҚШ доллары) көлемінде қалпына келтіру жұмыстарына грант бөлді. 2003 жылы басталған қалпына келтіру жұмыстары негізінен Келсанг Пходрон сарайы, Кашак кабинетінің кеңселерi және тағы да көптеген құрылыстарды қамтыды. Норбулинка 1988 жылы Мемлекеттік кеңес тарапынан «Ұлттық маңызды мәдени ескерткіш» деп жарияланды. 2001 жылдың 14 желтоқсанында ЮНЕСКО оны «Потала сарайының тарихи кешені» құрамындағы Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізді. Қытай халқы Норбулинка аумағында Тибет музыкасы мен биімен бірге Қытай күнтізбесіндегі мерекелерді мемлекеттік демеумен тойлайды. Тибет халқы да осы жерде Тибет музыкасы мен биімен дәстүрлі мерекелерін тойлайды. Далай-ламалардың билігінде (жетінші Далай-ламадан бастап) Потала сарайынан Норбулинка сарайына жыл сайынғы көшу де әсем мерекелік шара болып саналды. Далай-лама 6 айлық жазғы маусымды Норбулинка сарайында өткізу үшін жарқын процессиямен сүйемелденіп әкелінетін.
The earliest building is the Kelsang Palace built by the Seventh Dalai Lama which is "a beautiful example of Yellow Hat architecture. Dalai Lamas watched, from the first floor of this palace, the folk operas held opposite to the Khamsum Zilnon during the Shoton festival. Its fully restored throne room is also of interest." The Norbulingka ’s most dramatic area was the Lake Palace, built in the southwest area. In the centre of the lake, three islands were connected to the land by short bridges. A palace was built on each island. A horse stable and a row of four houses contained the gifts received by the Dalai Lamas from the Chinese emperors and other foreign dignitaries. As of 1986, the palace had an antique Russian radio, and a Philips console still containing old 78 rpm records. However, in 2001, the Central Committee of the Chinese Government in its 4th Tibet Session resolved to restore the complex to its original glory. Grant funds to the extent of 67.4 million Yuan (US$8.14 million) were sanctioned in 2002 by the Central Government for restoration work; restoration work beginning in 2003 mainly covered the Kelsang Phodron Palace, the Kashak Cabinet offices and many other structures. Norbulingka was declared a "National Important Cultural Relic Unit”, in 1988 by the State council. On 14 December 2001, UNESCO inscribed it as a World Heritage Site as part of the "Historic Ensemble of the Potala Palace". The Chinese observe the holidays of the Chinese calendar at the Norbulingka grounds with Tibetan music and dance under Government patronage. Tibetans also observe traditional holidays with Tibetan music and dance at this venue. During the reign of the Dalai Lamas (from the 7th Dalai Lama onwards), their annual shifting of residence from the Potala Palace to Norbulingka Palace was also an elaborate festive event. The Dalai Lama used to be escorted in a glittering procession to spend 6 months of the summer season in the Norbulingka Palace.