Кіріспе
Жава жолбарысы – Индонезияның Ява аралында қоныстанған, қазір құрып кеткен Panthera tigris sondaica популяциясы. Бұл 110 000–12 000 жыл бұрынғы соңғы мұз дәуірінде Сунда аралдарын мекендеген үш жолбарыс популяциясының бірі болды. Бұрын Яваның көп бөлігінде таралған, бірақ ауыл шаруашылығы жерлеріне айналдыру және инфрақұрылым құрылысы салдарынан оның табиғи ортасы үздіксіз азайып келді. 1940 жылға қарай, ол шалғайдағы таулы және орманды аймақтарға шегінді. 1980 және 1990 жылдардағы бірнеше зерттеулерде Жава жолбарысының кездеспегендігіне байланысты, 2008 жылы ол құрылып кеткен деп саналды.
The Javan tiger was a Panthera tigris sondaica population native to the Indonesian island of Java. It was one of the three tiger populations that colonized the Sunda Islands during the last glacial period 110,000–12,000 years ago. It used to inhabit most of Java, but its natural habitat decreased continuously due to conversion for agricultural land use and infrastructure. By 1940, it had retreated to remote montane and forested areas. Since no evidence of a Javan tiger was found during several studies in the 1980s and 1990s, it was assessed as being extinct in 2008.
Таксономия
Felis tigris sondaicus 1844 жылы Коенрад Якоб Темминк Яван жолбарысының ғылыми атауы ретінде ұсынған. 1929 жылы британдық таксоном Реджинальд Иннес Покок жолбарысты Panthera туысына бағындырып, ғылыми атауын Panthera tigris деп атады. 2017 жылы Мысықтар маманы тобының (Cat Specialist Group) Мысықтарды жіктеу жұмыс тобы (Cat Classification Task Force) фелидтердің таксономиясын жаңартты және қазір Яван жолбарысын, Суматра жолбарысын және Бали жолбарыстарын бірге P. t. sondaica түршесі ретінде таниды.
Эволюция
Мұражай коллекцияларынан алынған 23 жолбарыс үлгісінің митохондриялық ДНК талдауы нәтижелері, жолбарыстың 110 000–12 000 жыл бұрын соңғы мұз дәуірінде Сунда аралдарына қоныстанғанын көрсетеді.
Сипаттамалары
Яван жолбарысы Азия материгінің басқа түрлерімен салыстырғанда кішкентай болған, бірақ Бали жолбарысынан ірілеу, ал Суматра жолбарысымен шамалас болған. Еркектердің орташа дене ұзындығы және салмағы аралығында болса, ұрғашылары еркектерден кішірек және салмағы аралығында болған. Жаван жолбарысының өте күшті екендігі және лаптарымен жылқының немесе су бұқасының аяқтарын сындыра алатыны айтылады.
The Javan tiger was said to be strong enough to break the legs of horses or water buffaloes with its paws.
Мекендейтін орта және экология
Жаван жолбарысы Жаваның көп бөлігінде қоныстанған, бірақ 1940 жылға қарай шалғайдағы таулы және орманды аймақтарға шегініп қалды. 1970 жылдарға қарай, белгілі жолбарыстар Яваның оңтүстік-шығысындағы ең биік тау – Меру Бетири аймағында ғана қалды. Бұл қиын-қыстау, көлбеу жер бедерлі аймаққа адамдар қоныстанбаған. 1972 жылы бұл аймақ жабайы табиғат қорығы деп жарияланды. Соңғы жолбарыстар 1976 жылы осы жерде байқалды. Жаван жолбарысы Ява русасын (Rusa timorensis), бантенгті (Bos javanicus) және жабайы шошқаны (Sus scrofa) аулаған, сондай-ақ сирек жағалтайлар мен жорғалаушылармен қоректенген. Оның жүктілік мерзімі немесе табиғатта немесе тұтқындықta қанша өмір сүретіні белгісіз. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін кейбір жаван жолбарыстары Индонезияның бірнеше зообақтарында сақталған, бірақ олар соғыс кезінде жабылды. Соғыстан кейін Суматра жолбарыстарын алу оңайырақ болды. Жолбарыстар мен олардың азығы көптеген жерлерде қоныстану аймақтары жылдам қысқарған кезде уландырылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін табиғи ормандар терек (Tectona grandis), кофе және резеңке (Hevea brasiliensis) плантациялары үшін үнемі бөлініп, жабайы жануарларға қолайсыз ортаға айналды. 1960 жылдары бірнеше қорықтар мен ормандарда жолбарыстың ең маңызды азығы болып табылатын Ява русасы аурудан қырылды. 1965 жылдан кейінгі азаматтық тәртіпсіздік кезінде қарулы топтар қорықтарға шегініп, қалған жолбарыстарды өлтірді.
Соңғы күш-жігер
1960 жылы Ұжунг Кулон ұлттық паркінде жолбарыстың саны 10–12 жеке тұлғадан тұрады деп есептелді. 1960 жылдардың ортасына дейін жолбарыстар 1920–1930 жылдары құрылған үш қорғалған аумақта тіршілік етті: Леувенг Санканг табиғат қорығы, Ұжунг Кулон және Балуран ұлттық парктері. Азаматтық наразылықтар кезеңінен кейін бұл жерлерде жолбарыс байқалмады. 1971 жылы Жаваның оңтүстік-шығысындағы Бетири тауының жанындағы плантацияда егде жастағы ана жолбарыс атылып өлтірілді. 1972 жылы бұл аумақ жабайы табиғат қорығы болып жарияланды, шағын күзетшілер тобы құрылды және төрт мекенді басқару жобасы іске қосылды. Қорықтың аумағы ірі өзендердің аңғарларындағы екі үлкен плантациялармен күйреп, жолбарыс пен оның жемі үшін ең қолайлы ортаны алып қойды. 1976 жылы қорықтың шығыс бөлігінде 3–5 жолбарыстың іздері табылды. Платацияларға жақын жерде тек бірнеше бантенг тірі қалды, бірақ яван русасының іздері табылған жоқ. 1979 жылдан кейін Меру Бетири ұлттық паркінде жолбарыс қайтадан көрінбеді. 1980 жылы жабайы табиғат қорығын кеңейту және нәзік экожүйеге адамның зиянды әсерін жою ұсынылды. 1982 жылы Индонезияның табиғатты қорғау органы бұл ұсыныстарды қабылдап, қорықты ұлттық парк ретінде бекітті. Бұл шаралар аймақтағы қалған аздаған жолбарыстарды сақтап қалу үшін кеш болды. Жаваның батысында Халимун қорығы орналасқан, қазіргі кезде ол Халимун Салак тауы ұлттық паркінің құрамына кіреді. 1984 жылы онда жолбарыс өлтірілді, ал 1989 жылы табылған іздер жолбарысқа тән болды. Алайда, 1990 жылы алты биологтан тұратын экспедиция жолбарыстың бар екенін нақтылайтын дәлелдер таппады. Осы зерттеудің соңғы есебі жарияланғаннан кейін яван жолбарысы жойылып кеткен деп жарияланды. Меру Бетири ұлттық паркінде жолбарыстардың болуы мүмкін деген қауесеттер мен белгілер парктің бас күзетшісі Индра Ариналды жаңа іздеу жұмыстарын бастауға итермеледі. 1999 жылдың күзінде Суматра жолбарысы жобасының қолдауымен 12 парктің қызметкері камера-тұзақтарды орнату және олардың бақылауларын картаға түсіру бойынша оқытылды. Канадтық "Тигр" қоры инфрақызыл камералармен қамтамасыз етті. Бір жылдық жұмыстан кейін олар жолбарыстың суретін алмады, бірақ азын-малы жем және көптеген браконьерлерді суретке түсірді. 2008 жылы яван жолбарысы жойылып кеткен деп саналды.
Болжам бойынша байқаулар
Кейде, Жава аралындағы жолбарыстардың әлі де бар екеніне сенетін әуесқойлар туралы ресми емес хабарлар пайда болады. 2008 жылдың қараша айында Орталық Явадағы Мербабу тауының ұлттық саябағында жолбарыс шабуылынан деген күдікпен әйелдің белгісіз денесі табылды. Денесін тапқан ауыл тұрғындары, сол маңда жолбарыстарды көргендерін де айтты. 2009 жылдың қаңтар айында бірнеше ауыл тұрғындары Лау тауының жанындағы ауылға жақын жерде екі балапаны бар жолбарыс көргендерін мәлімдеді. Жергілікті билік сол жерде бірнеше жаңа іздер тапты. Бірақ сол кезде бұл жануарлардың іздері суып кеткен еді. 2010 жылдың қазан айында Мерапи тауының атқылауынан кейін Индонезияның екі тұрғыны, қалған күлде үлкен мысықтың іздерін көргендерін айтты, бұл жолбарыстың немесе барыстың тасталған шаруашылықтарда азық іздеп шарлап жүргені туралы әңгімелерге себеп болды. Жақын орналасқан ұлттық саябақтың қызметкерлері бұл іздің жолбарысқа тиесілі емес деп санайды. 2016 жылы Шығыс Явадағы Арджуно тауында Яван жолбарысының суреті түсірілген деген хабар тарады. Бірақ кейіннен бұл суреттің жалған екені анықталды, ал суреттегі жолбарыс Арджуно тауының етегінде орналасқан Taman Safari Prigen зообағындағы бенгал жолбарысы екені белгілі болды. 2017 жылдың тамызында жабайы табиғатты қорғаушы Уджунг Кулон ұлттық саябағында Яван жолбарысын суретке түсірді. Бірақ жолбарыс туралы білетін сарапшы бұл жануарды Яван барысы деп анықтады. 2019 жылы Сукабуми ауданының оңтүстігіндегі Чипендей ауылының маңында Яван жолбарысының көрінгені туралы хабар оның тірі қалғаны жөніндегі пікірталасты қайтадан қозғады. 2022 жылы жүргізілген генетикалық талдау көрсеткендей, осы оқиға орнынан табылған бір шаш, Яван жолбарысының зоологиялық үлгілерімен бір топқа жатады. Яван жолбарысының табиғатта тірі қалғанын растау үшін жанжалды зерттеулер қажет.
Мәдени маңызы
1890 жылы голландиялық жазушы Ян Герхард тен Боккель жолбарыстардан қорқудың халықты сенімсіз тілге көшіргенін айтты: "Явандықтар жолбарысты есіммен атамай, әрқашан "Мырза жолбарыс" деп атайды. Аң бір рет естіп, оны жай ғана "жолбарыс" деп айтқаны үшін кек ала қоюы мүмкін!"