Куйо: Палаванның ежелгі қаласы мен мәдени мұрасы

Кіріспе

Палаван муниципалитеті, Филиппин.

Куйо, ресми түрде Куйо муниципалитеті () – Филиппиннің Палаван провинциясындағы 4-ші сыныптағы муниципалитет. 2020 жылғы санақ бойынша халқы 23 489 адамды құрайды. Оның аумағына Куйо аралының батыс жартысы, сондай-ақ Бисукай, Капонайан, Кауаян, Ималагуан, Любид, Манамок, Памаликан, Пандан, Раунд және Куминатин аралдары кіреді, бәрі де Куйо архипелагының бір бөлігі. Куйо – Палаванның 350 жылдан астам уақыт бойы сақталған, өзінің мәдениеті бар ең көне қаласы. Филиппиннің испандық отарлау кезеңінде Куйо 1873 жылдан 1903 жылға дейін Пуэрто-Принцессадан кейін Палаванның екінші астанасы болды. Теңізден Куйо аралының алғашқы көзге түсетін нысаны – кемежайдағы маяк. Қалаға апаратын көптеген көшелер асфальтталған, бірақ қалада испандық үлгідегі plaza iglesia құрылыстары сақталған. Қала орталығында испандықтар салған және 1680 жылы аяқталған Куйоның 1860 жылғы шіркеуі, монастыры және бекінісі орналасқан. Жақын жерде мектеп ғимараты мен ұлттық батыр Хосе Ризальдың ескерткіші тұр. Муниципалитетке көршілес Магсайсай муниципалитетіндегі Куйо әуежайы қызмет көрсетеді. Қала мен оның мәдени және табиғи ортасы болашақта ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізу үшін қарастырылып жатыр.

Тарих

Шығыс саудагерлері Куйо аралдар тобын алғашқылардың бірі болып ашты және жергілікті тұрғындармен тауар айырбастау саудасын енгізді. Кейіннен Малай басшысы Матуа және оның халқы сакаян деп аталатын үлкен қайықтармен келіп, Куйода елді мекендер құрды. Соңынан ислам басшысы Дату Магбануа да Куйоға қоныстанды, ал оның билігі кейін нығайып, басқа аралдардағы басшылар оның үстемдігін мойындады. Жақын мандағы аралдардағы басқа Куюнон басшыларының ішінде Тайтайлық Дату Кабайло, Бусуангалық Дату Маканас және Тагайбайдан оңтүстікке қарай Пуэрто-Принсесаға дейін билік еткен Дату Кабангон болды. Малайлар өздерінің билерін алып келді, ал олардың биі "Сориано" биімен қосылғанда, "пондо-пондо" деп аталды, ол бүгінгі күнге дейін ең танымал халық билерінің бірі болып табылады. Дату Магбануа билік еткен кезде үш қытайлық аралға келді және Куйода қоныстанды. Қытайлықтар Агуадо тауында алтын кенін тапты және алтын өндіру, металл өңдеу, керамика жасау және басқа да қолөнер шеберлігін енгізді. Куйо тұрғындары олардың болуына күдікпен қарады және кейіннен оларды қуды. Олар Илонгилгонға (қазіргі Илоило) кемемен барып, Париан деп аталатын жаңа елді мекен құрды. 1622 жылы Сан-Агустин графы бес испан миссионерімен бірге аралды отарлап алып, оған Куйо деп ат қойды. Халықтың достық мінезі испандар үшін құтты болды, олар жергілікті тұрғындарды католицизмге аударуды оңай тапты. Олар бірден 500-ге жуық тұрғынды крещение рәсімінен өткізді, бірақ көптеген адамдар әлі де өздерінің туған Куюнон дінін қасиетті деп санайды және Куюнон салтын сақтауды жалғастырды. Куюнон халқының жоғары құдайы Дивата нг Кагубатан (орманның әйгері) болды, ол Куйо аралындағы Каимамис тауының шаңырағында үнемі өткізілетін тойда құрметтелді. Испан дәуірінде көптеген жергілікті тұрғындар христиан дініне ауысқан кезде, ауысқан Куюнонның шамамен 2/3 бөлігі әлі де оның тойын тойлап, испан империалистерін ашуландырды. Бұл жағдай испан билігінің евангелизация және басқару жұмыстарын күшейтуіне әкелді, оның ішінде Куюнон халқын католицизмге мәжбүрлеп көшіру, католик емес Куюнон үйлерін өртеп жіберу және кең ауқымды құлдық. Кейін испандықтар Дивата нг Кагубатанды Вирген Дель Монте деп атады, құдайды "католиктік" деп қайта баяндауға тағы бір әрекет жасады. Каламианес провинциясы құрылғанға дейін Куйо тікелей Панай аралының бір бөлігі ретінде басқарылды, ал Корона аралдарын Минданао испан билігі басқарды. 1636 жылы мұсылман Дату Тагул басқаратын күшті флот Куйо мен Палаванның басқа да жерлеріне шабуыл жасады. Куйода мұсылмандар шіркеуге және діни қызметкерлер үйіне шабуыл жасады. Олар қалаға от қойып, діни қызметкер, әулие ата Франсиско де Хесус Марияны тұтқынға алды. Олар Агутайя мен Кулионға жүзіп барып, қорғанышсыз азаматтарды тонап, шабуылдады. Жаулаушылар Кулионнан тағы бір діни қызметкерді, әулие ата Алонсо де Сан-Агустин, ол месса оқып жатқанда тұтқынға алды. 1636 жылдың 21 желтоқсанында капитан Николас Гонсалес басқаратын алты кеме мен 250 сарбазды испандық флот қайта оралған қарақшыларды және олжаларын қарсы алды. Дату Тагул қаза тауып, 300 адамы тұтқынға алынып, 120 тұтқын босатылды. Тұтқынға алынған екі діни қызметкер өлтірілді. 1957 жылы келесі сайттар бариоға айналдырылды: Эмилод және Баладинг. 1964 жылы Балагуен, Канипо, Кокоро, Данаван, Игабас, Имилод, Лос-Анджелес, Лукбуан, Патонга, Ризал, Сипарай аралы және Тагаваян аралы бариолары Куйодан бөлініп, Магсайсайдың жаңа және жеке муниципалитетін құрады.

Oriental traders were early discoverers of the Cuyo group of islands and introduced barter trading with the locals. Later, the Malay chief Matuod and his people arrived in big boats called sakayan and formed settlements on Cuyo. The Islamic chieftain Datu Magbanua later also settled on Cuyo, later consolidating his power so that chieftains from other islands recognized his rule. Other Cuyunon chieftains in nearby islands include Datu Cabaylo of Taytay, Datu Macanas of Busuanga and Datu Cabangon whose domain stretched South of Taytay towards Puerto Princesa. The Malays brought with them their dances, and when blended with native dance, the "Soriano", it became known as the "pondo pondo" one of the most popular folk dances even up to the present. During the rule of Datu Magbanua, three Chinese arrived on the island and settled also on Cuyo. The Chinese discovered gold deposits in Mount Aguado and introduced gold mining, smith working, pottery, and other handicrafts. The natives of Cuyo became suspicious of their presence and later expelled them. They sailed to Ilongilong (today known as Iloilo) and formed another settlement called Parián. In 1622, the Conde de San Agustín, together with five Spanish missionaries, colonised the island they named Cuyo. The friendly character of the people proved to be a blessing to the Spaniards, who found it easy converting the native population to Catholicism. They immediately baptised some 500 inhabitants, however, many still regarded their indigenous Cuyonon religion as sacred and continued to perform Cuyonon rituals. The supreme deity of the Cuyunon people was Diwata ng Kagubatan (literally goddess of the forest), who was honored in a celebrated feast, periodically held atop of Mount Caimamis in Cuyo Island. When most of the natives were converted to Christianity during the Spanish Era, about 2/3 of the converted Cuyunon were still celebrating her feast, angering the Spanish imperialists. The situation led the Spanish authorities to intensify their evangelization and governance efforts, which included the forced Roman Catholic conversion of the Cuyonon people, burning of houses of non Catholic Cuyonons, and massive slavery. Later, the Spanish called Diwata ng Kagubatan as Virgen Del Monte, in another bid to rebrand the deity as 'Catholic'. Prior to the institution of the Provincia de Calamianes, Cuyo was directly administered as part of the Island of Panay, while Coron islands were administered by the Spanish authorities of Mindoro. In 1636, a powerful fleet under the Muslim Datu Tagul raided Cuyo and other places in Palawan. In Cuyo, the Muslims attacked the church and clergy house. They set the town on fire and took with them prisoners including a priest, Fr. Francisco de Jesús María. They then sailed to Agutaya and Culion, where they pillaged and attacked defenceless civilians. The raiders abducted another priest from Culion, Fr. Alonzo de San Agustín, as he was saying Mass. A Spanish naval flotilla of six vessels and 250 men under Captain Nicolas Gonzáles met the returning pirates with their loot and booty on December 21, 1636. Datu Tagul was killed, 300 of his men captured, and 120 prisoners were freed. The two captured priests were killed. In 1957, the following sitios were converted to barrios: Emilod and Balading. In 1964, the barrios of Balaguen, Canipo, Cocoro, Danawan, Igabas, Imilod, Los Angeles, Lucbuan, Patonga, Rizal, Siparay Island, and Tagawayan Island were separated from Cuyo to constitute the new and separate municipality of Magsaysay.

Демография

2020 жылғы санақта Палаванның Куйо қаласының халқы 23 489 адамды құрады. Халық тығыздығы болмайды.

Мәдениет

Ұзақ тарихы бар Куйо қаласы уақыттың өтуіне тойтарыс беріп, 350 жылдан астам уақыттан бері сақталған бай мәдени мұрасын сақтап келеді. Типано тобы – флейта мен барабаннан құралған марш тобы, ол барабандар корпусына немесе флейта мен барабан корпусына ұқсас, ал де квердас (тартылған аспаптар тобы) маңызды әлеуметтік шараларда қосымша музыкамен қамтамасыз етеді. Олар әншілерге сүйемелдеп, пинундо пундо сияқты би музыкасын орындайды. Типано ати-ати, синулог және комедия билері үшін арналған. Екі топ та қолда бар аспаптар мен музыканттарды пайдаланады. Типаноның негізгі құрамы – негізінен екі барабан және алты тесігі бар төрттен жетіге дейін көлденең флейтадан тұрады. Бір немесе екі типано "нга майте" (кішкентай флейталар) және үш немесе төрт типано "нга мабаел" (ірі флейталар) редубланте (түймелі барабан), бомбо (бір тенор немесе бас барабан) және кейде екі платильомен ойнатылады. Де квердаста екі немесе үш сабель, ал кейде гитара, баджо (алты ішекті бас), банджо және бандюрия, сондай-ақ флейталар мен соққы аспаптары (қазіргі заманғы топтарда электр гитарасы да қолданылады) болады. Куйон музыкасында "акомпаньименто" – бірінші немесе ең жоғары дауысқа арналған гармониялық сүйемелдеуді немесе "примераны", ал екінші дауысқа – "сегунданы" білдіреді. Куйон жастары егін жинаудан кейінгі құдалану маусымында махаббатты әнмен тойлайды. "Кансьон" – танымал серенада, ол бес немесе алты ішекті гитараның ерекше ырғақты шертуімен орындалады. Куйон махаббат әндерінде ажырасу туралы ойлар жиі кездеседі. Махаббат әндерінің мысалдары: "Напопонгао Ако", "Анг Гегма", "Плонинг", "Дараганг Тага Куйо", "Консомисьон", "Ако Маски Баян", "Тиис Манонг Пидо", "Нагпамасиар Ако" және "Комоста". Куйон билері жергілікті және испандық ықпалдардың нәтижесінде дамыған. Олардың арасында Пасторес (отаршылардың Рождество биі), Чотис (неміс schottische), Лансерос де Куйо (жергілікті француз гвардиясы), Биргиния (Вирджиния ролі немесе шаршы би), Парагуанен (романтикалық комедиялық дуэт) және Ла Жота Парагуа (бамбук кастаньеталар мен мантонды қолданатын кастилиялық жота) бар. Арал "Мазурка де Куйо" биімен танымал, ол ерекше мазурка қадамдарымен биленеді. Тағы бір танымал би – пинундо пундо, ол кенеттен тоқтаулармен ерекшеленетін сәнді үйлену тойы биі. Оның алғашқы екі бөлігінде ұл мен қыздың жеке билері орындалады, содан кейін жұп арасындағы махаббат ойыны басталады. Куйондықтар ән, би және драманы біріктіру өнерін жетілдірген. Куйоның "Саяу" биі – музыкасымен сүйемелденетін оқиғаның жарқын бейнесі. Оны екі қатарға бөлінген, әрқайсысы бес жұптан тұратын жастар көрсетеді, олар толық киініп, макияж жасап, гүлдер, тәждер және тіпті пышақтар сияқты құрал-жабдықтармен қаруланған. Бастапқы биден кейін басты жұп оқиғаны айта бастайды, кейде өлеңдерді пайдаланады. Тақырыбы кез келген болуы мүмкін, күнделікті оқиғалардан бастап, лотерея ұту сияқты ерекше оқиғаларға дейін. Бұл оқиға би арқылы түсіндіріліп, финалмен аяқталады.

Despite its long history Cuyo has held back the hands of time and preserved its rich cultural heritage preserved since more than 350 years. The tipano band, a flute and drum marching band that is more similar to a corps of drums or a fife and drum corps, and the de kwerdas (string band), supply background music on important social occasions. They also accompany singers and render dance music like the pinundo pundo. The tipano is reserved for the ati ati, sinulog, and komedya. Both ensembles use available instruments and instrumentalists. The tipano core is basically two drums and four to seven transverse mouth flutes with six finger holes. One or two tipano "nga maite" (small flutes) and three or four tipano "nga mabael" (larger flutes) are played with a redublante (snare drum), bombo (single tenor or bass drum), and sometimes a pair of platilyo. The de kwerdas has two or three sabel, and occasionally a guitar, a bajo (six stringed bass), a banjo, and a banduria, with the occasional flutes and percussion (in modern ensembles an electric guitar is also used). In Cuyonon music the "akompanimento" refers to the harmonic accompaniment principal or "primera" to the first or highest voice, and "segunda" to the second. The Cuyonon youth celebrate love with song during the post harvest courting season. The Cancion, a popular serenade, is sung with the strumming of a five or six stringed guitar in the distinctive punctual manner. Parting is a familiar concern in Cuyunon love songs. Examples of love songs are "Napopongao Ako", "Ang Gegma", "Ploning", "Daragang Taga Cuyo", "Konsomision", "Ako Maski Bayan", "Tiis Manong Pido", "Nagpamasiar Ako", and "Komosta". Cuyonon dances have evolved from native and Spanish influences. Among these are the Pastores (the Christmas dance of the sheppherds), the Chotis (from the German schothische), Lanceros de Cuyo (local French guadrille), Birginia (Virginia reel or square dance), Paraguanen (a romantic comic duet), and La Jota Paragua (a Castillan type jota using bamboo castanets and manton). The island is known for the Mazurka de Cuyo, a social dance with characteristic mazurka steps. Another popular dance is the Pinundo pundo, a stylish wedding dance marked by sudden pauses, its first two parts, featuring solo dances of the boy and the girl, are followed by the suring, a love play between the couple. The Cuyonon have developed the art of merging song, dance, and drama. Cuyo's Sayaw is a colorful enactment of a story heightened by the music of a string band. It is presented by five pairs of youth arranged in two lines, fully costumed and made up, and bearing props like flowers, crowns, and even knives. After an introductory dance, the leading couple proceed to relate the tale, sometimes using verse. The topic may be anything, from everyday occurrences to special events like winning the sweepstakes. This story is then interpreted in dance and ended with a finale.

Сент-Августин мейрамы

Жыл сайын 28 тамызда Куйо аралы Сан-Агустин мерекесін тойлайды, қазіргі уақытта Пуронгитан фестивалі деп аталады, бұл Куйо қаласының басты мерекесі болып саналады. Фиеста алдында дәстүрлі өнерді көрсететін мәдени шаралар ұйымдастырылады, кейде заманауи әндер мен билерден жеке көрсетілімдер де болуы мүмкін. Мереке күні таңғы қағидамен басталады (кейде епископ басқаратын жоғары қағида), содан кейін Ати-ати өтеді, бұл қалаға әсер еткен Акланон көшіп келгендерінің мұрасы. Жақын аралдардың халқы баротосқа (кемелерге) мініп, Сан-Агустин мен жергілікті "жабайылардың" шайқасын бейнелейтін шеруді тамашалайды. Қатысушылар денелерін қара күлмен қараңғылатады және беттерін анильмен (индиго) бояп, Аета бейнесін сомдайды. Олар кокос талшығынан жасалған биік бас киімдерін тауық қауырсындарымен безендіреді және костюмдерін кокос жапырақтарымен көркейтеді. Ерлер белге шапан байлап, найза, садақ-жебе немесе "боло" ұстап тұрады. Әйелдер патадьонг киіп, моншақтан жасалған әшекейлер тағып, арқасына себет іліп, белдікпен бекітеді. Жылдар бойы қала тұрғындары екі қатарға тұрады, бірі ерлер, екіншісі әйелдер. Жетекші таяғын жерге тигізіп, ән салуды бастайды. Содан кейін иректеп, секіріп, домалап, қаруларын қозғайтын және әнмен сүйемелденетін спонтанды би басталады; режиссер бидің аяқталуын да белгілейді. Ауыл басшысы мен оның отбасы бірнеше шумақ өлеңді жатқа айтады. Содан кейін режиссерге соңғы болып келіп, өлең айтуға рұхсат етіледі, бұл рөл әдетте барангай басшысының отбасының ең кіші баласына беріледі. Шеру соңында Сан-Агустин мен басқа да әулиелердің арбалары шіркеуге кіргенде, қатысушылар тізе бүгіп, сәжде жасайды немесе мүсіндердің алдынан секіріп өтеді. Көңіл көтеріліс алақайдың (dancing clown) әйелдерді қууымен күшейеді, ол тек жерге монеталар лақтырылғанда ғана тоқтайды. Алақай монеталарды аузымен жинайды. Бүгінде Ати-ати биін қала ауылдарынан келген топтар орындайды, олар флейталар мен гитаралармен соққы аспаптарының сүйемелдеуімен билейді, бұл типано мен де кверданың біріктірілген түрі. Ал панапаттан қойылымдары әртүрлі үйлердің алдында ақы төлеп көрсетіледі. Бұл көбінесе комедия мен ати-атидің үзінділері, олар комедия са калье және ати-ати са букид деп аталады. Ати-ати са букид мол өнімді тойлау үшін өлеңмен және бимен орындалады. Бүгінде оны көбінесе бетперде киген немесе индигомен боялған жас жігіттер билейді. "Innocentes" атты тағы бір пантомима "жабайылардың" Сан-Агустинге құрмет көрсету үшін төбеден түсіп келуін бейнелейді. Олар кокос талшығынан жасалған маскалар мен қызыл жолақты жеңдері бар көйлек киеді. Қатысушылар ойын-құдақ ойнап, таяқтармен шайқасады. Комедия немесе моро-моро қойылымдары ати-атиге қарағанда үлкен (шамамен 50 актермен) және жоғары деңгейде болады. Мұсылмандар мен христиандардың арасындағы қақтығысты фондық музыка одан әрі күшейтеді; көбінесе қолданылатын күйлер - пасадобль, марш, гиера және касал. Бұл тақырыпты синулог та көрсетеді. Христиандар қара киімдерімен, кампиланмен және ұзын қалқандарымен, ал мұсылмандар қызыл тюрбандарымен, белбеулерімен және дөңгелек қалқандарымен анықталады. Қатысушылар бетперде киіп немесе беттерін бояуы мүмкін. Әдетте әр топта алты биші болады, кейде олар бос банкаларды соғып билейді. Шабуыл мен қорғаныстың кезектесетін қадамдары, мысалы, қару-жарақтарды қозғай отырып алға жылжу және шегіну, стратегиялық жоспарлау көріністерін бейнелейтін дөңгелек құралымдармен жүзеге асырылады.

Yearly on August 28, Cuyo Island celebrates San Agustin's feast, currently dubbed as the Purongitan Festival, marked as the main celebration of Cuyo town. On the eve of the fiesta, a cultural presentation featuring the traditional performing arts and sometimes a separate show of modern songs and dances may be presented. The feast day is begun with a morning mass (sometimes a High Mass officiated by the bishop) and followed by the Ati ati, a legacy of the Aklanon migrants who left an impact to the town. Folk from the nearby islands board barotos (boats) to view the parade which recreates the confrontation of San Agustin and the native "savages". Participants portray the Aeta by darkening their bodies with soot and painting their faces with anyel (indigo). They don foot high headgear of coconut ginit fiber adorned with chicken feathers, and decorate their costumes with coconut leaves. The men, clad in loin cloths, carry spears, bows and arrows, or bolo. The women, wearing patadyong and beaded necklaces, carry baskets with a tumpline. For years the participants from the town form two lines, one of men and the other of women. The director signals the start of the singing by striking his cane on the ground. This is followed by a spontaneous dance characterized by sways, hops, jumps, and the jerking of weapons accompanied by chanting; the director also signals the end of the dance. The village captain and his family may recite a series of verses. The director is then approached by the last to recite, customarily the role belongs to youngest child of the barangay captain's family assigned. As the floats of San Agustin and other saints enter the church at the end of the procession, the participants kneel, prostrate themselves, or sing while performing skipping steps before the images. The merrymaking intensifies when the alakayo, a dancing clown, chases the ladies, stopping only when coins are thrown to him on the ground. The alakayo collects the coins with his mouth. Today the dancing Ati Ati are composed of groups of individuals from the villages of the town, which perform to a percussion band with flutes and guitars, a specialized combined form of the tipano and de kwerdas. Meanwhile, the panapatan performance are staged in front of various houses for a fee. These are mostly excerpts of the komedya and ati ati known as komedya sa kalye and ati ati sa bukid, the performers of which use simpler clothing than in the more elaborate full length performances. Ati ati sa bukid is sung and danced to celebrate a fruitful harvest. Today it is usually danced by young boys wearing masks or indigo painted faces. Another pantomime, innocentes, recreates the descent of the "savages" from the hills to pay tribute to San Agustin. They are wearing coconut fibre masks and red striped shirts. The participants frolic and fence with sticks. Komedya or moro moro performances are larger (with some 50 actors) and more refined than the ati ati. The clash between the Muslims and the Christians is further dramatized by background music; commonly used tunes are the pasadoble, marchas, giyera, and kasal. The same subject is portrayed by the sinulog. The Christians are identified by their black costumes, kampilan, and elongated shields; the Muslims by their red turbans and waistbands, and round shields. The participants may wear masks or paint their faces. Both groups, usually of six dancers each, sometimes perform to the beating of tin cans. Alternate steps of offense and defense, e. g., advancing and retreating, with corresponding movements of weapons, are followed by circular formations simulating scenes of strategy plotting.

Агуадо парыздылығы

Агуадо тауында таудың етегінен шыңына дейін орналасқан, нақты өлшемдегі Крест жолы салынған. Куйондық діндарлар, келушілер мен туристер жыл сайын Агуадо тауына қажылыққа барады, бұл Қасиетті аптада, әсіресе Ұлы бейсенбіде Куйода орындалатын тәубе рәсімдерінің бір бөлігі болып табылады.