Кіріспе

Австриялық құқықтанушы, саясаткер және философ Макс Адлер (Max Adler; 15 қаңтар 1873 – 28 маусым 1937) – австриялық құқықтанушы, саясаткер және әлеуметтік философ; оның теориялары австромарксизм үшін орталық маңызға ие болды. Ол Оскар Адлердің бауыры болған.

Өмір

Макс Адлер 1896 жылы құқық ғылымы бойынша докторлық диссертациясын қорғап, кәсіби заңгер болды. Ол 1919 жылдың жаз басында «Шёнбрунн үйірмесінде» оқытумен айналыса бастады. Венаның вице-мэрі Макс Винтер «Киндерфренд Остеррайх» (Австриядағы балалар мен отбасылар қауымдастығы) үшін Шёнбрунн сарайының бас ғимаратында бөлмелер ұсынуға мүмкіндік берді. Жастарды мұғалімдер дайындаған Шёнбруннер Эрзиехерсхуледе Макс Адлер мен оның әріптестері Вильгельм Иерусалим, Альфред Адлер, Марианна Поллак, Йозеф Люитпольд Штерн және Отто Феликс Каниц практикалық білім беру реформаларын іске асыра алды. 1920 жылы Вена университетінде квалификациясын алды, содан кейін социология және әлеуметтік философиядан ерекше профессор атанды. 1919-1921 жылдары Төменгі Австрияның аймақтық парламентіне социал-демократ ретінде сайланды. Адлер ересектерге білім беру саласында белсенділік танытты және 1904 жылдан 1925 жылға дейін Рудольф Хильфердингпен бірге «Маркс зерттеулері» журналын шығарды.

Шығармалары

Макс Адлердің алғашқы теориялық еңбегі "Макс Штирнер. Социализм мен индивидуализм қарым-қатынастарын анықтау үшін еңбек" (1894) болды. Атауы Адлердің кейінгі теориялық қызметінің бағытын белгілейді. Маркстің жек көретін қарсыласы туралы бұл зерттеу марксистік партия теоретиктерін күшті қарсылыққа ұшыратты және жарияланбады, бірақ Штирнер Адлердің өмір бойындағы ойлауына әсер етіп тұрды. Адлердің өмірбаяуын жазған Альфред Пфабиган оның жарияланбаған еңбектерін көргенде, оның "Стирнермен зияткерлік байланысының" жоғары дәрежедегі үзділігіне таң қалды. Адлер өркендеген социал-демократиялық қозғалыстың аясында жұмыс істегісі келгендіктен, Штирнерге қатысты кейінгі сілтемелерінде өте сақтық танытты және оған Маркстің "психологиялық серігі" ретінде үлкен мән беріп, бастапқыда тарихи материализм ілімінің көптеген аспектілерін қабылдады: тарихтың мәні – таптық күрес, ал оны іске асыру теория мен революциялық практиканың бірігуін талап етеді. Ол қоғамның қазіргі күйінің қарама-қайшылықтарынан "күні кешеден де үлкен келісім мен жетілу" туындайтынын көздеді, сонда пролетариат революциясы барысында "өз кластық мүдделерін іздеу" "қоғамның ынтымағымен" үйлесетінін көреді. Марксизмнен ауытқу ретінде Адлердің түсінігі диалектиканы тарихи процеске тән нақты диалектиканы білдірмейтін, тек социологиялық әдістемеге дейін төмендетіп қарастырады. Адлер сондай-ақ ғылыми социализм мен материализм арасындағы байланысты жоққа шығарады: нағыз марксизм – "шынында әлеуметтік идеализм". Адлер үшін тарихи материализм негізінен субъективтік идеализмге айналады. Осыған сәйкес, оның ерекше қызығушылығы социологияның эпистемологиялық сынауын жасауға ауысты, марксистік тақырыптарды Канттың трансцендентализмімен үйлестірді. Адлердің пікірінше, "жеке сана әприори түрде әлеуметтендірілген", себебі әрбір логикалық үкімде көптеген келісетін субъектілерге сілтеме жасалады; Адлердің "әлеуметтік априорисі" әлеуметтік шындықтың мүмкіндігін трансценденттік тұрғысынан білдіреді. Адлердің мемлекет туралы марксистік жалпы теорияға қосқан үлесі Ханс Келсен және Герман Хеллермен болған пікірсайыстар барысында қалыптасты. Демократияның формалды тұжырымдамасын сынға алған Адлер саяси демократияны буржуазияның гегемониясының көрінісі ретінде, ал әлеуметтік демократияны – қысым мен әлеуметтік айырмашылықтарды жоюға, оның орнына қоғамды "бірлікке негізделген әкімшілік реформамен" алмастыруға бағытталған түрі ретінде ажыратты. Адлер үшін социалистік қоғамды құру марксистік үстанымдар бойынша "мемлекеттік аппаратты бөлшектеумен" байланысты. Саясаткер Адлер "әлеуметтік шовинизм" немесе көпшілік социалистік "реформизм" деп аталатын нәрсеге ешқандай компромисске бармады. Адлер, Отто Бауэр және Рудольф Хилфердингтің қолдаған австромарксизмінің маңызды ерекшелігі – оның 1933 жылға дейінгі неміс социал-демократиясының сол қанатындағы талқылауларға қатысуы болды.

Жарияланымдар

Кausalität und Teleologie im Streite um die Wissenschaft. Вена 1904
Маркс ойшыл ретінде. Берлин 1908
Социализм және зиялылар. Вена 1910
Вегвайзер. Социализмнің рухани тарихына қатысты зерттеулер. Штутгарт: Диц 1914
Вильгельм Иерусалимнің 60 жылдығына арналған құрметті жинақ. Макс Адлер, Рудольф Эйслер, Зигмунд Фейлбоген, Рудольф Голдшайд, Стефан Хок, Хелен Келлер, Йозеф Краус, Антон Лампа, Эрнст Мах, Роза Майредер, Юлиус Офнер, Йозеф Поппер, Отто Симон, Кристин Туайлон және Антон Вилдганс еңбектерімен. Вена/Лейпциг: Вильгельм Брамуллер 1915
Демократия және Кеңес жүйесі. Вена 1919
Марксизмнің мемлекеттік тұжырымы. Вена 1922
Канттың танымдық сынындағы социологиялық аспектілер. Вена 1924
Кант және марксизм. Берлин 1925
Саяси және әлеуметтік демократия. Берлин 1926
Материалистік тарих танымдарының оқулығы, 2 томдық. Берлин 1930/31
Қоғамның жұмбағы. Вена 1936