Хасан Рөшдиенің өмірі мен еңбектері: Иран біліміне жаңа үлгілер енгізуші

Кіріспе

Хажи Мирза Хасан Табризи (میرزا حسن تبریزی; 4 шілде 1851, Табриз – 12 желтоқсан 1944, Қом), көбінесе Хасан Рошдие (حسن رشدیه) деп танылған, ирандық дін ғалымы, педагог, саясаткер және журналист. Ол Иранда жаңа оқыту әдістерін, әсіресе әліпбиді оқытуда енгізді. Бұл әдістер Иранның бастауыш мектептерінде бүгінге дейін қолданылады. Хасан Рошдие – ирандық әзербайжандық және дін ғалымы ретінде білімін сол жерде бастады. Рошдие, діни оқу орындарында білім алу жоспарларын "Ахтар" газетіндегі парсы тіліндегі білім берудің қиындықтары туралы мақала оқығаннан кейін Наджафқа барудан бас тартты. 1880 жылы Бейрутке келіп, екі жыл бойы "Дар ул-Муаллимин" (педагогиялық мектеп) бітірді, содан кейін Стамбул мен Мысырға сапар шекті. 1883 жылы Ереванға барып, мұсылмандар үшін алғашқы заманауи мектепті ашты. Жаңа әдісінде Рошдие парсы және әзербайжан тілдерін оқыту үшін әліпби әріптерінің орнына дыбыстарды пайдаланды, бұл тілдер араб әліпбиін қолданады. Еревандағы мектебін басқарған төрт жыл ішінде Рошдие әзербайжан тілінде "Ватан Дили" (Отан тілі) атты оқулығын жазды, ол Кавказ мектептерінде Октябрь революциясына дейін қолданылды. Ереванда болғанда Рошдие Насер әл-Дин Шахпен кездесіп, ол оны Нахичеванға алып барды. Кейін Рошдие туған жері Табризге оралды, онда 1886 немесе 1887 жылы Ирандағы алғашқы бастауыш мектептерді құрды. Ахмад Касрави кітабында бұл мектепті Иранның сол кездегі премьер-министрі Әли Хан Амин од-Доуле көмегімен ашқан десе де, Мирза Хасанның ұлы Фахреддин Рошдие бұл ақпаратты растамайды. Мектептер консервативті тәбриздіктер, әсіресе дін қызметкерлері тарапынан қарсылыққа ұшырады, олар Рошдие оқушыларды исламнан айыруға тырысып жатыр деп айыптады, мектеп сақинасының шіркеу қоңырауларына ұқсас екенін атап өтті. Нәтижесінде, наразылықтар оның кейбір мектептерін қиратуға (оқушылардың бірі өлтіріліп немесе жарақаттанды), қару қолданып жасалған сәтсіз қастандықтарға және ақырында, заманауи мектептерге қарсы фетваға әкелді, бұл Рошдиені Табризден қашуға мәжбүр етті. Тегеранда, Мозаффар әл-Дин Шах тұсында және Амин од-Доуле премьер-министрлігі кезінде Рошдие үкімет көмегімен "Рошдие" мектебін ашты. Ол саяси "Маареф" қоғамының мүшесі болды және Иран Конституциялық революциясы кезінде бостандық пен конституция үшін күресте белсенді қатысты, нәтижесінде ол бірнеше рет Ираннан жер аударылды немесе қашты. Иранға соңғы рет оралғаннан кейін Рошдие 1904 жылы жаңа мектеп пен журнал ашты, екеуі де "Мактаб" деп аталды. 1927 жылы ол саяси және білім беру қызметін тоқтатып, Құмға көшіп, 1944 жылы қайтыс болып, сол жерде жерленді. Рошдие балаларға арналған өлеңдер жазған алғашқы әзербайжан ретінде танылады. Ол соқырларға білім беруді жоспарлап, Ирандағы қыздар мектептерін ашуға көмектесті. Оның парсы және әзербайжан тілдерінде бірнеше кітабы мен мақалалары бар. Ол Ирандағы осындай алғашқы мектептерді құрғандықтан, сол кездегі Осман империясындағы бастауыш мектептердің атынан – "рошдие" деп аталды. Рошдие Нима Юшидің "yād e ba’zi nafarāt" (кейбір адамдардың естелігі) атты танымал өлеңінде еске алынады.

Haji Mirza Hassan Tabrizi (میرزا حسن تبریزی; July 4, 1851, Tabriz – December 12, 1944, Qom), famously known as Hassan Roshdieh (حسن رشدیه), was an Iranian cleric, teacher, politician, and journalist. He introduced some modern teaching methods in Iran, especially in teaching the alphabet. These are still used to some degree in Iran's primary schools. Hassan Roshdieh was an ethnic Iranian Azerbaijani and began studying as a Twelver Shi'a cleric there, Roshdieh abandoned his plans of going to Najaf to study in religious schools after reading an article about the hardships of education in the Persian language from the newspaper Akhtar. He left for Beirut in 1880 and studied for two years in its Daar ul Mu'allimeen (teacher school), and then continued with visiting Istanbul and Egypt. In 1883, he left for Yerevan and founded the first modern school for Muslims there. In his new method of teaching, Roshdieh used the concept of sounds instead of alphabetic letters to teach the Persian and Azeri languages, which use the Arabic script. During his four years of managing his school in Yerevan, Roshdieh wrote Vatan Dili (The Language of the Homeland) in Azerbaijani, which was taught in several schools of the Caucasus as a primer until the October Revolution. It was during his stay in Yerevan that Roshdieh met Nasser al Din Shah, who took him to Nakhichevan. Roshdieh later returned to his birthplace in Tabriz, where he established the first primary schools in Iran in 1886 or 1887. While Ahmad Kasravi has claimed in his book that the primary school was established with the help of Ali Khan Amin od Dowle, the then Premier of Iran, this cannot be confirmed by the records of Fakhreddin Roshdieh, Mirza Hassan's son. The schools were highly rejected by the more conservative Tabrizis, especially clerics, alleging that Roshdieh is trying to make the students quit Islam, mentioning the school ring and its similarity to church bells. This resulted in mobs destroying some of his schools (which resulted in a few students being killed or injured), unsuccessful assassination attempts using guns, and later a fatwa against the modern schools, which finally resulted in him fleeing Tabriz. In Tehran, and during the reign of Mozzafar al Din Shah and the prime ministership of Amin od Dowle, Roshdieh started the Roshdieh School with the help of the government. He was a member of the political Ma'āref Association and was active in the fight for freedoms and the constitution during the Iranian Constitutional Revolution, leading to him being exiled or fleeing Iran a few times. After a final return to Iran, Roshdieh established a new school and a magazine in 1904, both called Maktab. He finally quit his political and educational activities in 1927 and moved to Qom, where he died in 1944 and is buried. Roshdieh is claimed to be the first Azerbaijani to write poems for children. He also had plans for the education of blind people and had helped to establish girl schools in Iran. He has several books and articles in Persian and Azerbaijani. He was called Roshdieh after the name of primary schools in the then Ottoman Empire, roshdiyye, because he had established the first such schools in Iran. Roshdieh is mentioned in a famous poem of Nima Youshij, yād e ba’zi nafarāt (The Memory of Some People).

Мирза Ахмад Модарресі Әувал

Білімді ғалым Хаж Мирза Ахмад Модаррес Аввал, Мирза Хасан Рошдиемен бірге Тәбриз қаласында ашылған алғашқы мектептерді құру және басқаруда маңызды рөл атқарды. Оның балалары – Мұхаммед Шаханде, Мирза Хосейн Модаррессазаде, Акбар Модарресса Авал (Шива), Мирза Жафар Модарресса Авал, Разие Модарресса Авал және Махмуд Модарресса Авал да басқару және оқыту ісінде оған жақыннан көмектесті.