Кіріспе

Сахара шөлі Ніл өзенінің шығысында, Солтүстік-Шығыс Африкадағы шөлді аймақ.

Шығыс шөлі (көне аталымдары Арабия немесе Арабия шөлі) – Сахара шөлінің Ніл өзенінің шығысында орналасқан бөлігі. Ол Солтүстік-Шығыс Африканы алып жатыр, батысынан Ніл өзенімен, ал шығысынан Қызыл теңіз және Суэц шығанағымен шектеседі. Мысыр, Эритрея, Судан және Эфиопия елдері арқылы созылады. Шығыс шөлінің құрамына жағалауға параллель созылатын тау тізбегі (Қызыл теңіз жоталары деп аталады), таулардың екі жағынан және Қызыл теңіз жағалауынан басталатын кең шөгінді жазықтар кіреді. Шөлдегі жауын-шашын мөлшері, климат, өсімдік және жануарлар дүниесі осы аймақтардың әрқайсысы бойынша өзгеріп отырады. Шығыс шөлі тарихи тұрғыдан құрылыс материалдары, сондай-ақ бағалы және жартылай бағалы металдарды өндіру ортасы болған. Бұл аймақтан Суэц каналын қоса алғанда, Қызыл теңізге қатынайтын көптеген сауда жолдары өткен.

Тарихи қалыптасуы

100 мен 35 миллион жыл бұрын қазіргі Шығыс Шөлдің аумағы Тетис мұхитының астында жатқан. Олигоцен кезеңінде, шамамен 34 миллион жыл бұрын, жер көтеріле бастады және жағалау сызығы солтүстік және батысқа қарай ықшымдалып, шегінді. Сонымен қатар, шығыстағы негізгі тау жыныстары жоғары көтеріліп, Шөлдің тау тізбегін қалыптастырды. Осы жер қозғалыстарының нәтижесінде, қазіргі Қызыл теңіз орналасқан жарық ашылды.

Таулар

Шығыс шөлінің тау тізбегі Қызыл теңіз жағалауынан ішке қарай және оған параллель созылып жатыр. Оның биіктігі теңіз деңгейінен жоғары шамамен шыңдары бар. Оңтүстік таулары көбінесе жанартаулық тау жыныстарынан, ал солтүстік таулары әктастан құралған. Тауларды аралап жатқан кең уадилер жаңбыр суының таулардан Қызыл теңізге және Ніл өзеніне ағып кетуіне мүмкіндік береді. Тау тізбегінің ең биік шыңы – теңіз деңгейінен жоғары Гебель Шайб Эль Банат. Басқа да маңызды шыңдарға Джебель Эрба, Джебель Ода, Джебель Шейб Аль Банат, Джебель Хамата, Джебель Амм Анад, Оңтүстік Галала және Солтүстік Галала кіреді.

Алаңдықтар

Таулардың екі жағында тұнбалы платолар созылып жатыр. Әдетте, осы платолардың солтүстік бөліктері әктас негіздемесімен, ал оңтүстік бөліктері құмтаспен құралған. Нил өзені мен таулар арасындағы плато ішкі Шығыс шөлі деп те аталады және төрт аймаққа бөлінеді: Каир-Суэц шөлі, Әктас шөлі, Құмтас (Идфу-Ком Омбо) шөлі және Нубия шөлі.

Жағалау өсімдіктері

Шығыс шөлінің жағалау аймағында үш негізгі экожүйе кездеседі: жағалаудағы тұзды батпақтар, жағалау шөлі және жағалау таулары. Теңізден шашыраған тұз, толқындар мен тұзды судың сіңуі салдарынан осы аймақтардағы өсімдіктердің тұзды ортаға бейімделуі қажет.

Жағалаудағы тұзды батпақ

Тұзды батпақтар таяз су аймақтарында лай жиналу арқылы және лайдың үстінде өсімдіктер өсу арқылы қалыптасады, осылайша олар тұрақты және берік экожүйеге айналады. Бұл аймақтағы екі негізгі өсімдік түрі – мангр және тұзды батпақ өсімдіктері. Таулы жота алтын арқан және сақал арқан сияқты әртүрлі құстарға мекен етеді, олар Сахараның басқа аймақтарында сирек кездеседі.

Тарих

Адамның шөлдегі ең ерте белгілері б.з.д. 250 мың жылға дейін жасалған кремний құралдар түрінде табылды. Ежелгі египеттіктер мыс, алтын, темір және құнды тастар сияқты шөлдің пайдалы қазбаларын өндірген. Олар осы ресурстарды саудамен қатар, қоғамдарын дамыту және жерлеу рәсімдерінде де пайдаланған.

Рим дәуірі (б.з.д.

Осы кезеңде сауда-саттық одан да өркендеді және шөл арқылы жаңа сауда жолдары құрылды. Қызыл теңіз порттары Үндістанмен сауда жасау үшін бастапқы нүктелер болды. Птолемейлік және Рим дәуірінде басты порт Бериника Троглодитика болды, ал Адриан жолы Бериникадан Нилдегі Антиноополиске дейін созылды. Осы кезеңде сауда тауарларының ассортименті кеңейіп, маталар мен інжу-маржан сияқты тауарлар да саудаға түсті. "Императорлық порфир" Монс Клаудианус тауынан қазылып алынды.

Бүгін

Шығыс шөлі туризм, сафари және басқа да саяхаттар үшін танымал жер. Шөлде кен өндіру де әлі жалғасуда.

Жалпы әдебиеттер

Барнард, Х., & Дюстермат, К. (2012). Шығыс шөлінің халықтарының тарихы. Калифорния университеті. Шығыс шөлінің шыңдары. Peakbagger.com. Peakbagger.com. (2021 ж.). 2021 жылдың 23 сәуірінде https://www.peakbagger.com/range.aspx?rid=614 мекенжайынан алынды. Мысыр – Шығыс шөлі. (2021 ж.). https://www.britannica.com/place/Egypt/The Eastern Desert мекенжайынан алынды.
Хоат, Р. (2009). Мысыр сүтқоректілеріне арналған анықтамалық. Каирдегі Америка университеті баспасы. Сандерс, Д. (2017). Ежелгі Мысырдағы кен ресурстары. https://sciencing.com/mining-resources-ancient-egypt-11732.html мекенжайынан алынды.

Ван дер Вен, М., Бушо, С., Капперс, Р., & Ньютон, С. (2021). Грек-рим кезеңіндегі Египеттің Шығыс шөлі: археологиялық есептер. Франция колледжі. https://orcid.org/0000-0003-4834-0269