Кіріспе
Мьянмадағы өзен – Иравади өзені (бирман тілінде: , , АйярвадиMLCTS erawa. ti mrac. Санскриттік revatī сөзінен шыққан, «мол байлыққа толы» деген мағынаны білдіреді) – Мьянманың ең үлкен өзені. Н’май және Мали өзендерінің қосылған жерінен басталып, солтүстіктен оңтүстікке қарай ағып, Айярвади аймағындағы Иравади дельтасы арқылы Андаман теңізіне құяды. Оның су жиналатын алабы шамамен 61% Бірманың жер ауданын құрайды және оның ең ірі бес қаласын қамтиды. Бұл өзен VI ғасырдың басынан-ақ сауда мен көліктің маңызды арнасы болды, ал ауыл шаруашылығын дамыту үшін кең суару жүйесі құрылды. Иравади өзені бүгінгі күнге дейін Мьянманың ең ірі сауда су жолы болып табылады. Ол сонымен қатар әртүрлі қауымдастықтар мен экономикалық секторларға, оның ішінде ауыл шаруашылығына, балық шаруашылығына және туризмге маңызды экожүйелік қызметтер көрсетеді. Сонымен қатар, индуизмдегі Сака мен Индраның киелі пилі Аиравати (пали тілінде Эравати) деп аталады. Сака буддизмдегі маңызды құдай, ал пілдер көбінесе судың символы ретінде қолданылған және Ачиравати сияқты басқа да көптеген өзендердің атына берілген. Бұл Аираватиға да қатысты болуы мүмкін, ол мифологиялық пілді дүниеге әкелді. Иравади өзенінің құрметіне Иравади дельфині (Orcaella brevirostris) аталған, ол өзеннің төменгі ағысында кездеседі және желімен балық аулаумен айналысатын балықшыларға көмектеседі. Иравади дельфині деп аталғанымен, ол Бенгал шығанағы мен Үнді мұхитында да табылған. Жаңа өлкелерді ашу дәуірінде еуропалық саяхатшылар бұл өзенді Пэгу деп те атаған, себебі ол Хантавадди патшалығының басты өзені болды, ал оның астанасы Пэгу деп аталды, қазір Баго деп белгіленген. Қазіргі Пэгу немесе Баго өзені Янгон өзенінің саласы болып табылады. Рудьярд Киплингтің өлеңінен кейін бұл өзенді кейде «Мандалайға жол» деп те атайды.
The Irrawaddy River (, , AyeyarwadyMLCTS erawa. ti mrac. From Indic revatī, meaning "abounding in riches") is the largest river in Myanmar. Originating from the confluence of the N'mai and Mali rivers, it flows from north to south before emptying through the Irrawaddy Delta in the Ayeyarwady Region into the Andaman Sea. Its drainage basin of about covers 61% of the land area of Burma, and contains five of its largest cities. As early as the sixth century, the river was used for trade and transport, and an extensive network of irrigation canals was developed to support agriculture. The river is still of great importance as the largest commercial waterway of Myanmar. It also provides important ecosystem services to different communities and economic sectors, including agriculture, fisheries, and tourism. or Airāvatī (Erāvatī in Pali) is the name of the elephant mount of Sakka and Indra in Hinduism. Saka is an important deva in Buddhism and elephants were often a symbol for water and were used as the name for several other rivers, such as the Achiravati. It can also be based on Iravati, who birthed the mythological elephant. The Irrawaddy gives its name to the Irrawaddy dolphin (Orcaella brevirostris), which is found in the lower reaches of the river and known to help fishers who practice cast net fishing. Though called the Irrawaddy dolphin, it has been also found in the Bay of Bengal and the Indian Ocean. During the Age of Discovery, the Irrawaddy was also known to European explorers as the Pegu as the main river of the Hanthawaddy Kingdom, itself known as Pegu after its capital, now romanized as Bago. The modern Pegu or Bago River is a separate river, tributary to the Yangon. After Rudyard Kipling's poem, the river is sometimes referred to as 'The Road to Mandalay'.
Физиография
Иравади өзені Мьянманы солтүстіктен оңтүстікке қарай бөліп өтеді және тоғыз тармақты Иравади дельтасы арқылы Үнді мұхитына құяды.
Иравади дельтасы
Иравадидің дельтасы Хинтададан (Хензада) жоғары және Андаман теңізіне қарай қисық түбінен басталады. Дельтаның батысқа қарайғы ең шеткі саласы Патейн (Бассейн) өзені, ал шығысқа қарайғы саласы Янгон өзені болып табылады, оның сол жағалауында Мьянманың бұрынғы астанасы Янгон (Рангун) орналасқан. Янгон өзені негізгі арна болмағандықтан, су ағыны Янгон портын толудан сақтап қалуға жеткіліксіз, сондықтан оны үнемі тереңдету қажет. Дельтаның жер бедері төмен, бірақ тегіс емес. Топырақ құнарлы аллювиймен үнемі толытылатын ұсақ құмды топырақтан тұрады. Дельтадағы ауа райының жылдық жауын-шашын мөлшерінің өзгеруі және өзеннің ағысы мен шөгінділерінің әсерінен дельта беті жыл сайын шамамен Андаман теңізіне қарай кеңейеді.
Гидрографиялық
Мамыр мен қазанның ортасында болатын муссондық жаңбырлардың салдарынан Иравади өзені мен оның салаларының су көлемі жыл бойы күрт өзгереді. Жазда Солтүстік Бирмадағы қар мен мұздықтардың еруі осы көлемді арттырады. Дельтаның бастауындағы орташа шығын секундына ең жоғары және ең төменгі көрсеткіштер арасында болады. Жаңбырлы маусымда су ағыны секундына 40 393 текше метрге жетеді. Бір жыл ішінде су ағынының орташа көрсеткіші Сагаингте дельтаға кіретін жермен салыстырғанда 38%-ға төмендейді. Сондай-ақ, жыл сайын шамамен 278 тонна құм шөгіп қалады. Су деңгейінің жоғары және төменгі деңгейлері арасындағы айырма да зор. Мандалай мен Промеде төменгі су деңгейі мен тасқын деңгейі арасындағы айырма өлшенген. Жаңбырдың муссондық сипатына байланысты ең жоғары деңгей тамыз айында, ең төменгі деңгей ақпан айында тіркеледі. Су деңгейінің осы өзгеруі өзен бойындағы порттарда төменгі және жоғары су үшін жеке-жеке түсіру орындарын жасауды талап етеді. Бассейн ішіндегі орташа халық тығыздығы 79 адам/км² құрайды. Бұл адамдар үшін өзеннің су көлемі жылына бір адамға шаққанда 18 614 м³-ге жетеді.
Теңізге шығарылатын шөгінділер
Қазіргі Айярвади (Иравади) және Танлуин (Салвин) өзендері жылына 600 млн тоннадан астам шөгінді теңізге жеткізеді. Соңғы зерттеулер мыналарды көрсетеді: 1) Айярвади өзенінің сағасынан тікелей жақын жердегі тақтатастың үстінде қазіргі шөгінді аз жинақталған. Керісінше, Мартабан шығанағында 60 метрге дейін қалыңдығы бар, алысқа орналасқан шөгінді жиналатын орын бар, ол Мартабан ойысына дейін шамамен 130 метр тереңдікке дейін созылады. Әрі, 2) қазіргі шөгінді жиналған немесе Мартабан каньонына тасылған деген ешқандай дәлел жоқ; 3) Бенгал шығанағының шығысындағы тар батыс Мьянма тақтатасының айналасында саз қабықшасы/жамылғысы бар. Сазды шөгіндінің қалыңдығы жағалауға жақын 20 метрге дейін жетеді және тереңдік -300 метрге дейін біртіндеп азаяды, және терең Андаман шұңқырына құйылуы мүмкін; 4) Голоцен кезеңіндегі теңізге түскен шөгінділердің жалпы мөлшері шамамен 1290 × 109 тоннаға бағаланады. Егер бұл негізінен орта Голоцен деңгейінен (б.з.д. 6000 жыл) жиналған деп есептесек, басқа ірі дельталар сияқты, тақтатастағы тарихи жылдық орташа шөгінді ағыны 215 млн тонна/жыл болар еді, бұл қазіргі Айярвади-Танлуин өзендерінен келген шөгінділердің шамамен 35% құрайды; 5) Азиядағы Янцзы және Меконг сияқты басқа ірі өзен жүйелерінен айырмашылығы, бұл зерттеу жергілікті ағындармен бақыланатын екі бағытты тасымалдау және шөгінді жинақталу үлгісін көрсетеді, олар толқындар мен маусымдық желдерге байланысты. Иравади өзенінде әлі де осы үрдістер жалғасуда.]] Қазіргі уақытта Иравади өзенінің алабындағы барлық балық түрлерінің толық және нақты тізімі жоқ, бірақ 1996 жылы олардың саны шамамен 200 түрге жетеді деп есептелді. 2008 жылы Иравади экорегионында әлемнің басқа ешбір жерінде кездеспейтін 119-195 балық түрі бар екені анықталды (эндемиктер). Өзендегі ең танымал түрлердің бірі - Иравади дельфині (Orcaella brevirostris), ол тұзды және тұщы суларда тіршілік ететін, маңдайы жоғары және дөңгелек, мүңкісі жоқ мұхит дельфинінің бір түрі. Ол Бенгал шығанағы мен Оңтүстік-Шығыс Азияның кейбір бөліктеріндегі теңіз жағалауларында, сағаларда және өзендерде кездеседі. Иравади өзенінің солтүстік-оңтүстік бағытында бірнеше ерекше экорегиондарды ажыратуға болады.
Солтүстік таулар
Иравадиді құрайтын Нмай мен Мали өзендері Тибет шекарасына жақын биік және шалғай тауларда бастау алады. Мьянманың бұл бөлігі, Миткина мен Иравади қосылған жерден солтүстікке қарай созылып жатыр, тропиктік аймақтан толығымен тыс орналасқан. Жаңбыр жылдың барлық мезгілінде жауады, бірақ көбінесе жазда болады. Аралық алқаптар мен төменгі тау жоталары муссондық (жапырақты) ормандардың орнына тропикалық және субтропикалық мәңгі жасыл жаңбырлы ормандармен жабылған. Бұл аймақ емен мен қарағайдың субтропикалық және қоңыржай ормандарымен сипатталады, олар жоғарырақ биіктікте кездеседі. Бұл мәңгі жасыл орман шамамен [саны] фут биіктікте субтропикалық қарағай орманына ауысады. [Саны] футтан жоғары рододендрон ормандары, ал одан әрі биікте мәңгі жасыл қылқан жапырақты ормандар орналасқан.
Орталық бассейн және төменгі жерлер
Иравади өзенінің алабы шамамен 255 км² аумақты қамтиды. Орталық бассейн ортаңғы Иравади және төменгі Чиндуин аңғарларынан тұрады. Ол «құрғақ аймақта» орналасқан және негізінен тик ағашы басым Иравади ылғалды жапырақты орманды экорегионмен жабылған жазықтардан құралған. Бұл экорегион құрғақ аймақтардағы құрғақ ормандық учаскелерді қоршап тұрады. Орталық бассейнге жауын-шашын аз түседі (жылына орташа 650 мм), бірақ шілде-қазан айларындағы дауылдар кезінде тез су тасиды. Өсімдіктер тіршілігі үшін ең маңызды метеорологиялық фактор – атмосфералық ылғал. Ол кейбір жерлерде қыс мезгілінен басқа әрқашан жоғары болады. Ылғалдылық көбінесе 75%-дан төмен түспейді және жаз айларында ұзақ мерзім бойы 90% немесе одан да жоғары деңгейде сақталады. Бассейннің топырағын эрозияға ұшырататын тағы бір ерекшелік – басым оңтүстік жазғы желдер. Бұл орталық аймақтың табиғи ортасы шаруашылыққа байланысты көп өзгерген, сондай-ақ қорғалатын аумақтар да аз.
Иравади құрғақ ормандары
Құрғақ жерлерде өсетін басты ағаштар – тікенді Terminalia oliveri және қатты ағаш дахат тегінің (Tectona hamiltoniana) ағаштары, сондай-ақ ағаш өңдеу үшін кесілетін Indaing (Dipterocarpus tuberculatus) ағаштары. Жануарлар дүниесіне көптеген құстар, кішкентай сүтқоректілер және ірі бірмалық питон сияқты бауырымен жорғалаушылар кіреді. Дегенмен, жолбарыс сияқты ірі жануарлардың көпшілігі ауланып қырылып немесе олардың мекен ету орталары жойылды.
Иравади дельтасы аймағы
Иравади өзені және оның салалары Иравади дельтасы арқылы Андаман теңізіне құяды. Бұл экоаймақ мангр және тұщы су батпақтарынан тұрады. Өзен арқылы дельтаға әкелінетін саздың көп болуынан бұл өте құнарлы аймақ. Дельтаның жоғарғы және орталық бөліктері негізінен күріш егістігіне толығымен дерлік жаратылған. Экоаймақтың оңтүстік бөлігі Мьянма жағалауындағы мангрлерге өтеді және иілген көлдері, аралдары және шарпыған өзендері бар желдейтін батпақтардан тұрады. Дельтадағы құстар қыстаушы және көшпенді болып табылады, олардың ішінде үлкен корморан (Phalacrocorax carbo), Anatidae, еуразиялық суқұсы (Fulica atra), көшпенді жағалау құстарының отызға жуық түрі, шалалы шағала (Chlidonias hybrida), каспий шағаласы (Hydroprogne caspia) және қоңырбас шағала (Larus brunnicephalus) бар, соңғысы өте көп кездеседі. Қыстау кезеңінде ең көп кездесетін жағалау құсы – кіші құмқұс (Charadrius mongolus), ол дельтаның сыртқы жағалауында мыңдаған топта кездеседі. Сонымен қатар, ағаш құмқұсы (Tringa glareola) және қызыл жабайы тауық (Gallus gallus) та көптеп таралған. 19 ғасырдың соңында Мьянманың оңтүстігінде көптеген пеликан (Pelecanus philippensis) мекендеген. 1877 жылдың қараша айында дельтаның шығысындағы Ситтаунг өзенінің жазығындағы бір колонияда миллиондаған құстар бар екені хабарланды. 1910 жылы олар әлі де осы аймақта көптеп тіршілік ететін, бірақ 1939 жылы толығымен жойылып кеткен. 1940 жылдары дельтада олардың шамалы саны тіркелген, бірақ көбейетін орындары табылған жоқ. 2010 жылға дейін ешқандай пеликан тіркелмеді, және бұл түр қазір Мьянмада жойылып кеткен болуы мүмкін. Дельтада ірі сүтқоректілердің бірнеше түрі кездеседі, бірақ олардың саны аз және шашыраңқы, мүмкін Малайяның самбар бұғысы (Cervus unicolor equinus), үнді шошқа бұғысы (C. porcinus) және жабайы шошқа (Sus scrofa) ерекшеліктерді құрайды, олардың барлығы қорғалған ормандардан тіркелген. Азиялық пілдер (Elephas maximus) бір кезде елдің барлық аймақтарында кеңінен таралған, олардың саны 10 000-ға дейін жеткен, бірақ соңғы он жылда олардың саны азайды, себебі жануарлар ағаш кесу лагерлеріне ауыстырылды. Басқа да түрлерге барғалы бар, бенгал жолбарысы, краб жейтін макак, жабайы иттің және сусарлардың (Panthera pardus, P. tigris, Cuon alpinus және Lutra түрлері) бар екені хабарланды. Тұз су крокодилі (Crocodylus porosus) дельтаның оңтүстік бөлігінде кездеседі. Бұрын бұл түр жағалау аймақтарында көптеп таралған, бірақ коммерциялық тері аң аулау, тіршілік ортасының жоғалуы, балық аулау торларында батып кету және крокодил шаруашылықтарын қамтамасыз ету үшін тірі жануарларды көптеп жинау салдарынан олардың саны азайды. Осы өзенде тұз су крокодилі мен жолбарыстың арасындағы шайқас орын алған, нәтижесінде жыртқыш жолбарысты жеп қойған. Теңіз тасбақаларының саны соңғы уақытта азайғанына қарамастан, Мьянмадағы бес түрі белгілі арал және құрлық жағалауларында, яғни тасбақалардың жағалауларында ұялайды. Бұл – зәйтүн қызыл тасбақа (Lepidochelys olivacea), көкбауырлы тасбақа (Caretta caretta), жасыл тасбақа (Chelonia mydas), көкбауырлы тасбақа (Eretmochelys imbricata) және тері тасбақа (Dermochelys coriacea).
Экономика және саясат
VI ғасырдың басында бамарлар Иравади өзенін Қытай мен Үндістан бағытындағы сауда және көлік арқылы аймақта үстемдік құру үшін пайдаланған. XII ғасырға қарай, дамыған каналдар желісі мол күріш өндірісіне мүмкіндік берді. Кейіннен өзен, жағалауларында сауда порттарын құрған Ұлыбритания империясының экономикалық мүдделері үшін маңызды құралға айналды. Бүгінде Иравади өзені елдің ең маңызды сауда су жолы болып табылады. Мандалайдың Солтүстік Мьянмадағы теміржол және тас жолдар торабы ретіндегі орнына қарамастан, жолаушылар мен жүктердің көп бөлігі өзен арқылы тасымалданады. Иравади дельтасы әлемдегі ірі күріш өсіру аймақтарының бірі болғандықтан, тасымалданатын маңызды тауарлардың бірі – күріш. Мьянма әлемдегі ірі экспорттаушылардың бірі болып табылатын тектік ағаштар үлкен салалар түрінде өзенмен төмен ағып келеді. Тасымалдау алдында тектік ағаштарды кептіру қажет, әйтпесе олар су бетінде қалуы қиын. Бұл, қабық пен ағаш қабығы арқылы жүрек ағашына терең дөңгелек тілік жасау арқылы жүзеге асырылады. Елдің ішкі аймақтарынан Янгонға экспортқа арналған басқа да маңызды тауарлар – азық-түлік, мұнай, мақта және жергілікті өнімдер тасымалданады. Иравадидегі коммерциялық көлік жыл бойы Хинтададан Бамоға дейін, ал Бамодан Миткинаға (200 км) дейін – жеті ай бойы жүзеге асырылады. Иравади дельтасында 200-ден астам кеме жүретін су жолдары бар, және оларды байланыстыратын каналдар желісі құрылған. Ситтанг өзенін шағын қайықтармен пайдалануға болады, бірақ Салуин өзеніндегі таяздықтар мен ағыстардың болуына байланысты, теңізден бастап кеме қанатын аз қашықтықта жүзе алады. Шағын бу кемелері мен жергілікті қайықтар Рахин штаты мен Танинтарьи аймағының жағалауларын да қамтиды. Чиндуин өзенінде жыл бойы бу немесе дизельді кемелермен Хомалинге дейін (Иравадимен қосылған жерден шамамен 640 км) тасымалдау жүргізіледі. Маусымдық кеме қатынасы Хомалиннен жоғары, өзен бойында 92 км қашықтықта орналасқан Тамантиге дейін жалғасады. Чиндуин аңғарында теміржол жоқ, сондықтан өзен көлігіне үлкен сұраныс бар. Мұнай өндіріс аймағындағы Чоук қаласы мұнай порты болып табылады және автомобиль және теміржол арқылы Янгонмен байланысты. Дельтаның ең жоғарғы нүктесіне жақын орналасқан Хинтада, Кянгин және Басейнге (Патейн) қарайтын теміржолдардың торабы болып табылады. Батыс жағалаудағы Хинтада мен шығыс жағалаудағы Тхарравау теміржол стансасы арасында паром қызметі іске қосылған.
Дау
Мютсон бөгетінің орналасқан жері мен мөлшеріне байланысты маңызды экологиялық және әлеуметтік мәселелер туындады. Иравади-Мютсон бөгетінің көп мақсатты су пайдалану жобасының зерттеуіне сәйкес, су қоймасының максималды деңгейі 290 метрге жетеді. Бұл 766 км² көлемде су тасқыны аймағын құрайды, соның ішінде 47 ауыл қамтылады. Су шаюдың басқа да салдары – егістік жерлердің жоғалуы, балықтардың өзен ағысымен жүзе алмайтындықтан шаруашылыққа жарамды жерлердің жоғалуы. Качин штатындағы азаматтық қоғамдық ұйымдар мен даму ұйымдарының желісі – Качин даму желісі тобы, мұның балықшылардың табысын төмендетуіне әкелетінін ескертеді. Сондай-ақ, жергілікті тұрғындар су тасқыны аймағындағы мәдени ескерткіштердің су астында қалуынан алаңдаушылық білдіріп отыр. Басқа да ірі бөгеттер жобалары сияқты, Мютсон бөгетінің құрылысы өзеннің гидрологиялық ерекшеліктерін өзгертеді, мысалы, шөгінділердің өзен жағалауларын байытуына кедері келтіреді, ал олар әдетте өзен жағасындағы азық-түлік өндіретін жазықтарды қоректендіреді. Бұл Мьянманың күріш өндіретін маңызды аймағы – Иравади дельтасына дейін топырақтың құнарлылығына әсер етуі мүмкін. Экологиялық алаңдаушылықтар Индо-Бирма және Оңтүстік-Орталық Қытайдың биоәртүрлілік ошақтарының шекарасындағы аумақтың су астында қалуына байланысты. Мали және Н'май өзендерінің қосылатын жері Мизорам, Манипур және Качин тропикалық ормандарының құрамына кіреді, бұл аймақ WWF ұйымының биоәртүрлілігі жоғары аймақтардың көрнекті мысалы ретінде тізімге енген. Мютсон бөгетінің орналасқан жері, Еуразиялық және Үнді тектоникалық плиталарының кездесетін жерінен 100 км-ден аз қашықтықта орналасқандықтан, оның сейсмикалық тұрақтылығына қатысты алаңдаушылықтар тудырды. Аймақтағы жер сілкіністері, мысалы, 2008 жылғы 20 тамызда Мьянма мен Қытай шекарасына жақын жерде болған 5,3 балдық жер сілкінісі, KDNG бөгетін зерттеу жобасының үйлестірушісі Нуа Ларды бөгет жобаларын қайта қарастыруға шақыруға итермеледі.