Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Түр этносы (сондай-ақ Кёо, Мон, Куой, Хо, Тай Пунг) Солтүстік Вьетнамның таулы аймақтарында, негізінен Ханойдың оңтүстік-батысында орналасқан Нхэ Ан провинциясында қоныстанған. Көптеген түр халқы вьетнам тіліне жақын туысқан то тілінде сөйлейді. 2019 жылы түр халқының саны 91 430 адамды құрады. Түрлер Вьетнамдағы виет тілінде сөйлейтін 4 негізгі топтың бірі болып табылады, ал қалғандары – вьет, мюонг және чът. "Түр" атауы "жергілікті" деген мағынаны білдіреді және бастапқыда тай этносының атауы ретінде қолданылған, алайда бұл қолданыс қазірде қолданылмайды.
The Thổ ethnic group (also Keo, Mon, Cuoi, Ho, Tay Poong) inhabits the mountainous regions of northern Vietnam, mainly Nghệ An Province southwest of Hanoi. Many Thổ speak the Tho language, which is closely related to Vietnamese. The Thổ population numbered 91,430 in 2019. The Thổ are one of the 4 main groups of Vietic speakers in Vietnam, the others being the Việt, Mường, and Chứt. The name Thổ, which means "autochthonous" was originally applied to the Tày ethnic group, however this usage is obsolete.
Тарих
Түркі халықтары – әртүрлі вьеттік халықтардың әртүрлі қоспасы. 17 ғасырдың соңында Вьетнамда көптеген әлеуметтік дүрбелеңдер болды, осының салдарынан вьет және муонг халықтары вьет тілінде сөйлейтін басқа этникалық азшылықтардың, мысалы, куой халықтарының жеріне қоныс аударып, жергілікті тұрғындармен араласты. Эволюция кезеңінен кейін олар түркі деп аталды. Олардың мәдениеті вьет және муонг мәдениеттерінің элементтерін, сондай-ақ тай мәдениетінің элементтерін біріктіреді. Олардың киімдері Вьетнам, муонг және тай дәстүрлерінің ерте заманауи кезеңдегі үйлесімінен тұрады. Кейбір әйелдер Ао ба ба немесе Ао tứ thân сияқты киімдер киеді, бірақ оларға саронг пен бас киімі (кершиф) қосады. Ерлер қарапайым жеңіл көйлек пен шалбар киеді. Муонгтар сияқты, олардың көптеген киімдері тайлардан сатып алынады. Олар негізінен күріш пен рами өсіреді, ал қанаптан қаптар, аспақтар және торлар жасайды. Нге Ан провинциясының солтүстік коммуналарындағы үйлер муонгтардың үйлеріне ұқсас, ал оңтүстікте олар тай стилінде салынған.
The Thổ people are a heterogeneous mix of different Vietic peoples. Around the end of the 17th century, Vietnam experienced multiple social upheavals that caused multiple migrations of Viet and Muong peoples into territory of other Vietic speaking ethnic minorities such as the Cuối and intermixed with the local populations. After a period of evolution, were given the name Thổ. Their culture combines elements of Viet and Muong culture, with elements of Thái culture. Their clothing is a mix of Vietnamese, Muong, and Tai traditions from the early modern period. Some women wear clothing similar to the Áo bà ba or the Áo tứ thân, but with a Sarong and a Kerchief. Men wear simple tunics and pants. Just like with the Muong, many clothing items are purchased from the Thái. They mainly grow rice and ramie, and use hemp to make bags, hammocks and nets. In the northern communes of Nghệ An, the stilt houses are identical to that of the Muong. In the South, however, they are in the Thái style.
Тілдер
Түр – гетерогенді топ; сондықтан жергілікті топтардың әрқайсысының өзіндік тілдері бар. Дегенмен, Түр тілдерінің барлығы Вьет тілдері тобына жатады. Нгуен Хюу Хоан (2009) Вьет тілдері тобындағы орнына сәйкес Түр тілдерін 5 топқа бөледі. Тэй Поунг (Пунг немесе Фонг) және Джан Лай (Лиха). Лексикостатистикалық зерттеулер Джан Лай мен Поунг тілдерінің негізгі сөздік қорының 85% ортақ екенін көрсетті. Осылайша, Нгуен (2009) оларды бір тілдің диалектілері деп санайды. Бұл тілде сөйлейтін адамдар негізінен Кон Куон және Тян Дюонг аудандарында қоныстанған. Лаостағы Хунг тілімен (Тум) тығыз байланысты болуы мүмкін. Cuối, Нгуен (2009) Cuối тілінің вьетнам, муонг және Поунг-Джан Лай тілдерінен ерекшеленетінін атап көрсетті. Бұл тілдің екі диалектісі бар: Тай-Хоа қаласындағы Cuối Nếp (немесе Cuối Làng Lỡ) және Тай-Хан коммунасындағы (Тан-Ки ауданы) Cuối Chăm. Негізгі сөздік қорының 66% Поунгпен ортақ болғандықтан, Нгуен (2009) Cuối тілін Tày Poọng-Đan Lai тілдерімен бірге Вьет Муонг және Chứt тармақтарына параллель жаңа тармақ құруды ұсынды. Mọn және Họ, Екі диалектінің 98% негізгі сөздік қоры ортақ, және олар Cuối және Poọng тілдерімен салыстырғанда Муонг тілдеріне жақын. Олардың негізгі сөздік қорының 77%, 79% және 71% тиісінше Mường Bi тілімен, Mường Ống тілімен және вьетнам тілінің Нге Ан диалектісімен сәйкес келеді. Әсіресе, Mọn және Họ тілдері лексикалық жағынан Нгуйен Xuân ауданындағы Муонг тіліне ең жақын (84%). Сондықтан Нгуен (2009) оларды Вьет Муонг тармағындағы бір тілге біріктірді, ол Муонг тілдерімен тығыз байланысты. Масперо (1912) бұл тілді Оңтүстік Муонг тілі деп атады. Kẹo тілінің сөздік қорының 99% вьетнам тілінің Нге Ан диалектісімен ортақ. Осылайша, Нгуен (2009) Kẹo тілін вьетнам тілінің диалектісі немесе тіпті Нге Ан диалектісінің субдиалектісі деп жіктеді. Thổ Lâm La және Thổ Như Xuân тілдерінің негізгі сөздік қорының 94% және 95% тиісінше Нге Ан диалектісімен ортақ. Алайда, Нгуен (2009) Түр тілдерінің екі түрінің вьетнам тілінде әртүрлі фонетикалық өзгерістерге ұшырағанын дәлелдеді. Сондықтан ол оларды вьетнам тілінің диалектілері немесе Вьет Муонг тармағының тілдері (Нгуань да осындай мәртебеге ие) арасындағы белгісіз жағдайға жатқызады.
Thổ is a heterogeneous group; thus, local groups have distinct languages. However, all of Thổ languages belong to Vietic branch Nguyễn Hữu Hoành (2009) classify Thổ languages into 5 groups base on their position in Vietic branch. Tày Poọng (Poong or Phong) and Đan Lai (Liha) Lexicostatistical studies have found that Đan Lai and Poọng sharing 85% basic lexicon. Thus, Nguyễn (2009) identify them as dialects of a language. The speakers of this language reside mainly in Con Cuông and Tương Dương districts. It may also have close relation with Hung language (Toum) in Laos. Cuối, Nguyễn (2009) pointed out that Cuối is a distinct language with Vietnamese, Muong and Poọng Đan Lai. This language have two dialects Cuối Chăm in Tân Hợp commune (Tân Kỳ district) and Cuối Nếp (or Cuối Làng Lỡ) in Thái Hòa town. Because of sharing 66% basic lexicon with Poọng, Nguyễn (2009) proposed to group Cuối with Tày Poọng Đan Lai to form a subbranch in Vietic, parallel to Việt Mường branch and Chứt branch. Mọn and Họ, The two dialects share 98% basic lexicon and have a closer relation with Mường languages than Cuối and Poọng. They share 77%, 79% and 71% core lexicon with Mường Bi language, Mường Ống language and Nghệ An dialect of Vietnamese, respectively. Especially, Mọn and Họ are lexical closest with a Mường language in Như Xuân district (84%). Therefore, Nguyễn (2009) group them into a single language in Việt Mường branch which have a closer relation with Mường languages. Maspéro (1912) named this language as Southern Mường language
Kẹo share 99% lexicon with Nghệ An dialect of Vietnamese. Thus, Nguyễn(2009) classified Kẹo as a dialect of Vietnamese or even a sub dialect of Nghệ An dialect
Thổ Lâm La and Thổ Như Xuân share respectively 94% and 95% basic lexicon with Nghệ An dialect. However, Nguyễn (2009) argued that two Thổ languages experienced a different phonological innovation with Vietnamese. Thus, he place it into a grey area between being dialects of Vietnamese or being member languages of Viet Muong branch (Nguồn has a similar status).