Кіріспе
Ибн Жүбайр (1145–1217), сондай-ақ Ибн Жүбайр, Ибн Жобайр және Ибн Джубайр деп те жазылады, – Аль-Андалустан шыққан араб саяхатшысы және ақыны. Оның саяхат хроникасы 1183 жылдан 1185 жылға дейін Меккеге жасаған қажырлы сапарын, Үшінші крест жорығынан бұрынғы жылдарды сипаттайды. Оның хроникасында Саладиннің Мысыр және Левант аймандарындағы биліктері, Меккеге жолында ол өткен жерлер жайлы айтылады. Бұдан әрі, ол қайта оралғанда, мұсылмандардан бір ғасыр бұрын қайтарып алынған христиандық Сицилия арқылы өтіп, ондағы көп тілді мәдениеттің араласуы туралы бірнеше бақылаулар жасады.
Ibn Jubayr (1 September 1145 – 29 November 1217; ابن جبير), also written Ibn Jubair, Ibn Jobair, and Ibn Djubayr, was an Arab geographer, traveller and poet from al Andalus. His travel chronicle describes the pilgrimage he made to Mecca from 1183 to 1185, in the years preceding the Third Crusade. His chronicle describes Saladin's domains in Egypt and the Levant which he passed through on his way to Mecca. Further, on his return journey, he passed through Christian Sicily, which had been recaptured from the Muslims only a century before, and he made several observations on the hybrid polyglot culture that flourished there.
Ерте өмір
Ибн Джубайр 1145 жылы Испанияның Валенсия қаласында Кинаха тайпасының араб отбасында дүниеге келді. Ол 740 жылы Дамаск халифасы жіберген әскерге қосылып, Испания провинцияларындағы берберлердің көтерілісін басуға келген Абдул Салам ибн Жабирдің ұрпағы еді. Ибн Джубайр әкесі мемлекеттік қызметкер болып жұмыс істеген Хатива қаласында білім алды. Кейіннен ол Гранаданың әлмохад губернаторының хатшысы болды. Ибн Джубайр саяхаттарының себебін түсіндірмейді. 1182 жылы Гранада билеушісінің хатшысы болғанда, оны жеті тостақан шарап ішуге мәжбүрлеген деген болжам бар. Өкінішке оралып, билеуші жеті тостақан алтын динармен толтырып, оған берді. Өзіне таңылған осы дінсіз ісін өтеу үшін Ибн Джубайр Меккеге қажылық жасауға шешім қабылдады. Роберт Ирвин жақында оның тегі күмәнді екенін айтты, және бұл түсінік сенімсіз көрінеді, себебі қажылық көбінесе тәубе ету үшін жасалмайды. Ол 1183 жылдың 3 ақпанында қала дәрігерімен бірге Гранададан жолға шықты.
Сеутадан Александрияға дейінгі теңіз сапары
Ибн Джубейр Гранададан шығып, Гибралтар бұғазы арқылы сол кезде мұсылман билігінде болған Сеутаға бет алды. 1183 жылғы 24 ақпанда генуялық кемеге мініп, Александрияға сапарлады. Теңіз саяхаты оны Балеар аралдарынан өткізіп, Сардинияның батыс жағалауына жеткізді. Теңізде ол Солтүстік Африкадан ұрланып, құлдыққа сатылған 80 мұсылман ер адам, әйел және баласының тағдыры туралы естіді. Сардиния мен Сицилия арасында кеме қатты дауылға тап болды. Ол кемедегі теңізді жақсы білетін итальяндықтар мен мұсылмандардың барлығы "өмірінде мұндай боранды көрмегендерін" айтты. Дауыл басылған соң кеме Сицилия мен Криттің жанынан өтіп, оңтүстікке бұрылып, Солтүстік Африка жағалауына жетті. Ол 26 наурызда Александрияға келді.
Мысырда
Ибн Джубейр Мысырдың қай жеріне бармасын, жаңа сүнни билеушісі Саладинді мақтап жүрді. Мысалы, ол былай деді: "Ешбір қауымдық немесе қарапайым мешіт, қабір үстінде салынған мазарат, аурухана немесе діни колледж болмасын, Сұлтанның кеңшілігі пана іздеген немесе онда тұратын әркімге жетпейтін жері жоқ". Ол сондай-ақ Нил өзенінің көтерілуі жеткіліксіз болған кезде Саладиннің шаруалардан жер салымын жеңілдеткенін айтты. "Оның (Салахуддиннің) әділдігі мен жолдарындағы қауіпсіздік соншалық, оның елдеріндегі адамдар түнде өз істерімен айналыса алады және қараңғылықтан қорқуға себеп болатын ешқандай қауіп сезіспейді" деді ол. Ал Ибн Джубейр бұрынғы шииттік Фатимид әулетін қатты сынады. Ибн Джубейр Қайырда Саладиннің басқа елдерден келген студенттер мен ізгі адамдар үшін салған колледждері мен жатақханаларын атап өтті. Бұл колледждерде студенттер тұратын жер табады, қажетті ғылымдарды үйрететін ұстаздармен қамтамасыз етіледі, сондай-ақ олардың мұқтаждарын өтеу үшін стипендия алады. Сұлтанның қамқорлығымен оларға моншалар, ауруханалар берілді және дәрігерлер тағайындалды, олар тіпті студенттердің тұратын жеріне келіп, олардың ем-домдарына жауапты болатын. Саладиннің жасаған тағы бір жомарттық ісі – күн сайын 2000 нан кедейлерге таратылатын. Сонымен қатар, Ибн Джубайр қаладағы мешіттердің саны 8000 мен 12000 аралығында екенін, ал бір көшеде төртеу немесе бесеуі жиі кездесетінін бағалады.
Александрияда
Ибн Жүбайр Александрияға келгеннен кейін, қажылардан зекет алуды талап ететін кеденшілерге ашуланды, олар төлеуге міндетті болса да, болмаса да, талап етуден жалықпады. Қала ішінде ол әлі де тұрған Александрия маяғына барып, оның алып келісі мен сұлулығына таң қалды. Біз осы қалада көрген ең ұлы кереметтердің бірі – Ұлы және Даңқты Алланың, осындай қиын еңбекке мәжбүр болғандардың қолымен салған маяғы еді. «Расында, мұнда ойшылдар үшін белгілер бар» (Құран, 15:75). Ол сондай-ақ, теңіз саяхатшыларына жол көрсету үшін салынған, себебі оларсыз Александрияға дұрыс бағыт таба алмас еді. Оны жетпістен астам шақырым қашықтықтан көруге болады және ол өте көне. Ол барлық жағынан мықты салынған және биіктігімен аспанмен бәсекелеседі. Оның сипаттамасы жеткіліксіз, көз оны толық қабылдай алмайды, ал сөздер оны жеткізуге шамасы жетпейді, себебі ол осыншалықты әсем. Ол қаладағы тегін оқу орындарына, шетелдік студенттерге арналған жатақханаларға, моншалар мен ауруханаларға да әсерленді. Олардың шығындары ауқафтар мен қаланың яхудилері мен христиандарынан алынған салықтар есебінен төленді. Ол Александрияда 8 мыңнан 12 мыңға дейін мешіт бар екенін атап өтті. Сегіз күннен кейін ол Қаһиреге аттанды.
Каир қаласында
Ол үш күннен кейін Каирге жетті. Қалада ол әл-Қарафадағы зиратты аралады, онда ислам тарихындағы маңызды көптеген тұлғалардың қабірлері сақталған. Ол Салахаддиннің кезінде цитадель қабырғаларының крестоносшылардың болашақ қоршауына қарсы бүкіл қаланы нығайту үшін кеңейтіліп жатқанын байқады. Ол сондай-ақ Нил өзенінің жыл сайынғы тасқыны кезінде су астында қалмауы үшін салынып жатқан көпірді көрді. Ол үш бөлімге бөлінген, кең, тегін аурухананы көрді: ерлер, әйелдер және психикалық аурулар үшін. Ол пирамидаларды және Сфинксті де көрді, бірақ олар кім үшін салынғанын білмеді. Ол сондай-ақ Нил өзенінің тасқынының биіктігін өлшейтін құралды да көрді.
Қосымша сапарлар
Ибн Джубайр сондай-ақ Медина, Мекке, Дамаск, Мосул, Акра және Бағдадқа саяхат жасады. Басрада ол латын желкенді кемелерді жасау үшін үнді ағаштарының қалай мұқият қолданылатынын көрді. 1185 жылы Сицилия арқылы оралды. Оның жолы қиындықтарсыз болған жоқ, соның ішінде кеме апатқа ұшырады. Екі жағдайда да ол Генуя кемелерімен саяхаттады. Ибн Джубайр 32 күнді христиан крестшілерінің Иерусалим патшалығында өткізді. Осы күндердің 13-ін Акра портында жаңбыр күтіп өткізді. Ибн Джубайрдің патшалықтағы мұсылмандардың гүлденуін сипаттаған әйгілі сөздері жиі келтіріледі: Біз дүйсенбі күні таңертең Тибниннен (Құдай оны жоқ қылсын) көшіп шықтық. Біздің жолымыз үздірілмейтін егістіктер мен реттелген елді мекендер арқылы өтті, олардың барлық тұрғындары мұсылмандар болды, олар франктармен жайлы өмір сүрді. Олар егін жинау кезінде өнімдерінің жартысын франктарға береді, сондай-ақ әр адам үшін бір динар және бес қират салық төлейді. Басқаша айтқанда, оларға ешқандай кедергі келтірілмейді, тек ағаштарының жемісінен шағын салық алынады. Үйлер мен олардың барлық мүліктері толық иелігінде қалады. Франктар басып алған барлық жағалау қалалары осылай басқарылады, олардың ауылдық аймақтары, ауылдары мен егістіктері мұсылмандарға тиесілі. Бірақ олардың жүректері адасқан, өйткені олар өздерінен гөрі жайлылықта және ыңғайлылықта өмір сүретін мұсылман аймақтарындағы туыстарын көреді. Бұл мұсылмандарға тиген бір қайғы. Мұсылман қауымы өз дінінің жер иесінің әділетсіздігіне ашуланып, өзінің қарсыласы мен жауы – франк жер иесінің мінез-құлқына ризашылық білдіреді және одан әділдікке үйренген.
We moved from Tibnin may God destroy it at daybreak on Monday. Our way lay through continuous farms and ordered settlements, whose inhabitants were all Muslims, living comfortably within the Franks They surrender half their crops to the Franks at harvest time, and pay as well a poll tax of one dinar and five qirat for each person. Other than that they are not interfered with, save for a light tax on the fruit of their trees. The houses and all their effects are left to their full possession. All the coastal cities occupied by the Franks are managed in this fashion, their rural districts, the villages and farms, belong to the Muslims. But their hearts have been seduced, for they observe how unlike them in ease and comfort are their brethren in the Muslim regions under their (Muslim) governors. This is one of the misfortunes afflicting the Muslims. The Muslim community bewails the injustice of the landlord of its own faith, and applauds the conduct of its opponent and enemy, the Frankish landlord, and is accustomed to justice from him.
Кейінгі өмірі
Жүбайр тағы екі рет (1189–1191 және 1217 жылдары) Шығысқа сапар жасады, бірақ ешқандай жазба қалдырмады. Ол екінші сапарында 1217 жылдың 29 қарашасында Александрияда қайтыс болды.
Жалпы түсінік және жариялау
Ибн Джубайр өзінің саяхаттары барысында барған жерлерін өте толық және көрнекті түрде сипаттайды. Бұл кітап замандастарының басқа еңбектерінен айырмашылығы, тек топонимдер мен ескерткіштердің сипаттамаларынан тұрмай, географиялық ерекшеліктерге, сондай-ақ мәдени, діни және саяси мәселелерге толы. Палермодағы мұсылман дінінің әлсіреуі туралы оның жазбалары, соңғы нормандық жаулаудан кейін, және нормандық-араб-византиялық мәдениет аясында Сицилия королі II Вильгельмнің мұсылмандық әдет-ғұрыптарына қатысты пікірлері ерекше қызығушылық тудырады. Ибн Джубайр Иерусалим Корольдігінде отыз екі күн болғандықтан, франк мемлекеттеріндегі мұсылман халқының тарихын зерттеуде маңызды дереккөз саналады. Оның жазуы "Рила" немесе шығармашылық саяхатнама деп аталатын жанрдың негізін қалады. Ол жеке баяндама, саяхат еткен аймақтардың сипаттамасы және жеке оқиғалардан тұрады. Ибн Джубайрдің саяхат хроникасы кейінгі авторлар үшін үлгі болды, олардың кейбіреуі оны авторлық құқықты көрсетпестен көшіріп алды. 1355 жылы Ибн Баттутаның саяхаттарын жазған Ибн Джузай, 170 жыл бұрын Ибн Джубайр жазған Дамаск, Мекке, Медина және Таяу Шығыстың басқа да жерлерін сипаттаған бөлімдерді көшірді. Ибн Джубайрден алынған үзінділер әл-Шариши, әл-Абдари және әл-Макризидің еңбектерінде де кездеседі. Ибн Джубайрдің қолжазбасының сақталған бір данасы Лейден университетінің кітапханасында сақталады. 210 беттік қолжазба 875 жылы Меккеде жасалған және жоғары жылдамдықпен жазылған сияқты: диакритикалық белгілер жиі жоғалған, сөздер жіберіліп қалған және әріптердің кейбір жұптары шатасқан. Араб тіліндегі толық мәтін алғаш рет 1852 жылы шығыстанушы Уильям Райт тарапынан жарияланды. 1907 жылы Майкл Ян де Гоее жаңартылған басылымын шығарды. 1906 жылы Селестино Шиапареллидің итальян тіліне аудармасы, 1952 жылы Рональд Броадхерсттің ағылшын тіліне аудармасы, ал Морис Гаудефрой Демонбинестің француз тіліне аудармасы 1949 және 1956 жылдар аралығында үш томдық болып жарық көрді.