Ауғанстан-Өзбекстан достық көпірі: тарихы мен маңызы

Кіріспе

Кеңес дәуіріндегі жол-темір жол көпірі. Ауғанстан-Өзбекстан достық көпірі – Орталық Азиядағы Амудария өзені арқылы салынған, Ауғанстанның Хайратан қаласын Өзбекстанның Термез қаласымен байланыстыратын жол-темір жол көпірі. Ол КСРО (бұрынғы Өзбек КСР-мен байланысты) тарапынан салынды және 1982 жылы кеңес-ауған соғысы кезінде әскери жабдықтау үшін пайданына берілді. Бүгінде екі тәуелсіз мемлекет арасындағы сауда мен саяхат үшін қолданылады.

Шолу

Достық көпірі Ауғанстан мен Өзбекстан шекарасын кесіп өтетін жалғыз тұрақты байланыс болып табылады. Бұл көпір Мазари-Шариф қаласының солтүстігінде орналасқан. Аму өзені арқылы ең жақын орналасқан келесі көпір батысқа қарай орналасқан, ол Ауғанстан мен Түрікменстан шекарасы арқылы Лебап облысына дейін созылатын құбыр көпірі. Кеңес-Ауған соғысына дейін Ауғанстан мен Өзбекстан арасында (сол кезде Өзбекстан Кеңес Одағының құрамында болған) тұрақты автомобильдік немесе теміржол байланысы болған жоқ. 1982 жылы, «333-ші дүрбелең» операциясынан кейін бірнеше жыл өткен соң, Ауғанстан Кеңес Одағына уақытша понтондық көпірдің орнына тұрақты көпір салуға рұқсат берді. Бұл, Кеңес әскерінің 40-шы армиясын және Ауғанстан Ұлттық армиясын жабдықтау үшін қажет болды. Көпір 1982 жылдың 12 мамырында ресми түрде ашылды, салтанатқа Ауғанстанның Бас хатшысы Бабрак Кармал және Кеңес Өзбекстанның бірінші хатшысы Шароф Рашидов қатысты. Жоспар бойынша, көпір арқылы және Пули-Хумри мен Баграм әуе базасы арқылы теміржол желісін салып, осылайша Кеңес теміржол желісін Кабулға жалғастыру көзделіпті. АҚШ-тың Орталық барлау агенттігі (ЦРУ) және Пәкістанның Әскери барлау басқармасы (ISI) су астындағы жарылыс арқылы көпірді жою үшін содырларды даярлауды жоспарлаған, бірақ Пәкістан президенті Мұхаммед Зия-ұл-Хак Ауғанстанмен шекараға жақын Пәкістан азаматтарына Кеңес тарапынан кез келген жазалау шараларынан сақтау үшін бұл идеяны қабылдамады. АҚШ-тың Ауғанстанға басып кірген кезде Мазари-Шариф түскеннен кейін, АҚШ және Біріккен Ұлттар Ұйымы Өзбекстанды көпірді қайта ашуға және халықаралық көмек көрсетуге ықпал етуді бастады. Көпір 2009 жылы қайта ашылса да, үлкен көлемдегі көмек тасымалдауға жарамсыз болып шықты. 2010 жылдың қаңтар айында Орталық Азия аймақтық экономикалық ынтымақтастық бағдарламасы аясында Мазари-Шарифке теміржол желісін ұзарту жұмыстары басталды. Сол жылдың қараша айында Азия даму банкі, Дүниежүзілік банк және Халықаралық валюта қоры қаржыландыруымен жұмыс аяқталды. 2011 жылы көпір НАТО-ның Халықаралық қауіпсіздікке көмек көрсету күштері үшін маңызды жабдықтау жолына айналғанда, алғашқы пойыз жаңа бағытпен жүрді. 2019 жылы Ауғанстандағы бейбіт келіссөздер кезінде Өзбекстан, Ауғанстан және Талибан Өзбекстанға көпір мен Мазари-Шариф арасындағы теміржол байланысын сақтауға рұқсат беруге келісті. 2021 жылы АҚШ қарулы күштері Ауғанстаннан шығарылғаннан кейін және 2021 жылғы Талибан шабуылынан кейін, көпір арқылы Ауғанстанның Тәжікстанға тасымалданатын тауашарлары көбейді. Бірақ Өзбекстан үкіметі Ауғанстан үкіметінің өкілдеріне саяси пана іздеу үшін көпірден өтуге рұқсат бермеді.

The Friendship Bridge is the only fixed link across the Afghanistan–Uzbekistan border, which follows the Amu River for its entire length. The bridge is located some north of the city of Mazar i Sharif. The nearest other bridge across the Amu Darya is some to the west, a pipeline bridge crossing the Afghanistan Turkmenistan border from/to the Lebap Region. Before the Soviet–Afghan War there was no fixed road or rail link between Afghanistan and Uzbekistan, which at the time was part of the Soviet Union. In 1982, several years after falling under Soviet occupation in Operation Storm 333, Afghanistan agreed to allow the Soviet Union to build a permanent replacement for the temporary pontoon bridge to resupply the Soviet 40th Army and Afghan National Army. It formally opened on May 12, 1982, at a ceremony attended by Afghan General Secretary Babrak Karmal and Soviet Uzbek First Secretary Sharof Rashidov. It was planned to link the Soviet railway network to Kabul by building a rail line across the bridge and through Puli Khumri and Bagram Air Base. The U. S. Central Intelligence Agency and the Pakistani Inter Services Intelligence also planned to train militants to destroy the bridge through underwater demolition, but Pakistani President Muhammad Zia ul Haq rejected the idea to avoid Soviet reprisals on Pakistani communities near the border with Afghanistan. After the fall of Mazar i Sharif during the U. S. invasion the United States and the United Nations began pressuring Uzbekistan to reopen the bridge to provide international aid. Although it was reopened in 2009, it was found to be in too poor condition to transport large amounts of aid over. Work began in January 2010 to extend the railway to Mazar i Sharif as part of the Central Asia Regional Economic Cooperation Program, which was completed in November of the same year with funding from the Asian Development Bank, the World Bank, and the International Monetary Fund. In 2011, as the bridge became an increasingly important supply route for NATO's International Security Assistance Force, the first train traveled the new route. In 2019 during the Afghan peace negotiations, Uzbekistan, Afghanistan, and the Taliban agreed to allow Uzbekistan to maintain a rail link between the bridge and Mazar i Sharif. After the 2021 withdrawal of U. S. Armed Forces from Afghanistan and the 2021 Taliban offensive, the bridge began carrying more Afghan trade to Tajikistan but the Uzbek government refused to allow Afghan government officials to cross the bridge to seek asylum.