Кіріспе

Лупао, ресми түрде Лупао муниципалитеті () – Филиппиннің Нуэва-Эсия провинциясындағы 3-ші сыныпты муниципалитет. 2020 жылғы халық санауы бойынша, халқы 45 917 адамды құрайды. Қаланың аты илокано тіліндегі "lupa" сөзінен шыққан, ол 1913 жылы қала құрылған кезде қаланың ішінде және айналасында көптеп кездесетін қышымалы өсімдіктің аты. Лупао Кабанатуаннан, Палайаннан және Маниладан шалқары орналасқан.

Тарих

Испан билігі кезінде Нуэва Эсиха провинциясының аумақтық юрисдикциясы оңтүстікке қарай Кабиаоға дейін, ал солтүстікте Сан Кинтин, Росалес, Балунгао және (H) Уминган қалаларына дейін созылды, бұл қалалар кейіннен Пангасинан провинциясының құрамына кірді. Лупао – Уминганның құрамдас бөлігі болды. Ол 1871 жылға дейін осылай болды, содан кейін Сеньор Кальдерон бастаған азаматтар генерал-губернаторға Лупаоны Уминганның бариосы ретінде бөліп, оны "Tenencia Absoluta" деп құру туралы өтініш жасады. 1871 жылдың 28 қыркүйегінде Филиппиннің Superior Civil de Govierno Лупаоны Tenencia Absoluta ретінде құру туралы жарлық шығарды. Бұл барио ретіндегі формалды бөлінуді және ақыр соңында Нуэва Эсиха провинциясының "пуэблосы" ретінде құрылуды білдірді. Испан билігі кезінде пуэбло Индия заңдары арқылы құрылды және жергілікті басқару бірлігін білдірді. Пуэбло – орталық үкіметтің бір мекемесі болды. Сальвасьон Лупаоның алғашқы бариосы болды. Оның бастапқы аумағына қазір Сан-Хосе қаласы деп белгілі Баррио Кабаритан да кірді. Сан-Роке барангайы Одиао, ал Сан-Исидро – Маканияоед деп аталды. Испан билігінің соңғы жылдарында муниципалитет басшыларының алғашқыларының қатарында Бенито Ромуальдо "Капитан Муниципаль" және Селестино Жабальде "Juez de Paz" болды. 1898 жылы, Париж келісіміне (1898) қол қойылғаннан және Филиппин иелігі үшін 20 миллион песета төленгеннен кейін, АҚШ Әскери үкіметі (USMG) №43 жалпы бұйрық шығарды, ол муниципалдық үкіметтердің құрылуын жариялады. Екі палаталы заң шығарушы органның жоғарғы палатасы ретінде әрекет еткен Екінші Филиппин комиссиясы (Тафт комиссиясы) 1901 жылы №82 заңын қабылдады, "1901 жылғы муниципалдық кодекс" муниципалдық кеңестерде қызмет ететін халық сайлаған президенттер (мэрлер), вице-президенттер (вице-мэрлер) және кеңесшілерді қарастырды. Лупао 1913 жылы ғана қалаға айналды, бұл негізінен генерал Мануэль Тинио және Филиппин Ассамблеясының депутаты Исауро Габалдонның бірлескен күш-жігерінің нәтижесі болды. Оның негізін қалаушылары – Викториано Жоанино, Калисто Лорета, Феликс Карпио, Хуан Брионес, Анаклето Ганареал, Луис Мамалигса, Грегорио Бабагай, Сикто Баклиг, Ремиджио Блас Каойле және Кандидо Мата. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1942 жылы жапон императорлық әскерлері қаланы басып алды. 1945 жылы АҚШ және Филиппин одақтас әскерлері Лупаоны азат етіп, Лупао шайқасында жапон императорлық күштерін жеңді. Филиппин одақтастық армиясының және АҚШ армиясының бас штабы Лупаода орналастырылды.

Лупао қырғыны

1987 жылы 10 ақпанда Жаңа халық армиясына қарсы әскери операция кезінде Филиппин армиясының 14-ші жаяу әскер (Азаушылар) батальонының «Альфа» ротасы қарт жұбайлар мен алты баланың арасында он жеті бейбіт тұрғынды өлтірді. Бұл қылмысты 14-ші жаяу әскер батальоны жасады, олар түнгі шабуылда взвод командирі, екінші лейтенант Эдгар Дизонды өлтірген НПА-ны ұстай алмағаннан кейін осы әрекетке барды. Ашу мен көңіл көтерілісіне берілген 14-ші жаяу әскер батальоны күріш далаларында жасырынып жүрген қарусыз азаматтарды жинап, оларды оқпен және штыкпен өлтірді, нәтижесінде 17 адам қаза тауып, 8 адам жараланды, ал өлгендердің барлығы көтерілісшілер екенін мәлімдеді. 14-ші жаяу әскер батальонының барлық 24 сарбазы әскери сотта сотталды, бірақ аман қалғандардың куәліктеріне қарамастан, барлығы ақталды. Бұл оқиға «Лупао қырғыны» деп танылды. 2005 жылдың 25 қыркүйегінде 71-ші жаяу әскер батальонының сарбаздары Барангай Кордеродағы көтерілісшілерді ұстауға бағытталған жедел әрекет кезінде үш НПА мүшесін өлтірді.

Климат

Лупао Филиппиндегі бірінші типті климатқа жатады. Осы климаттың екі (2) айқын маусымы бар: қарашадан сәуірге дейін құрғақ, жылдың қалған уақытында жаңбырлы. Бұл климат әдетте ыстық, ылғалды және тропикалық болып келеді, сондай-ақ жақын жердегі жер бедері мен жыл бойы өзгеріп отыратын басым жел бағытының әсеріне ұшырайды.

Демография

Лупао тұрғындары "Лупаоениан" деп аталады. Илокано тілі, әсіресе бариоларда кеңінен қолданылады. 2007 жылғы халық санауы бойынша, Лупао халқының басым бөлігі Илокано тайпасынан шыққан, жалпы саны 36 832 адамды құрайды, оның 80% -ы Илокано, ал 20% -ы Тагалогтар, Капампан және Пангасинан тайпаларынан.

Жергілікті дәмді тағамдар

Өзінің тарихы мен мәдениетіне байланысты Лупаоен асүйі Илокано және Пангасиненс халқының ықпалымен көп дамыған. Күріш – негізгі тағам. Дагупаннан бангус, багонг және аламанг алынады. Тынапа немесе шегірілген балық та Уббогта жергілікті түрде дайындалатын танымал тағам. Жергілікті тұрғындар көкөністерді де жақсы көреді, мысалы, балық соусы қосылған көкөніс қоспасы – динингденг, және қайнатылған камот жапырақтары. Ешкі етінен жасалған "калдинг" барлық мерекелерде жиі дайындалады. Ол пинапайтан, килавин және адобо сияқты тағамдардың құрамына кіретін негізгі ингредиент. Жергілікті халық тинудок, эспасол, путо, тамбутамбонг, тупиг, каламай, гинатанг байабас және ингкивар сияқты тәттілерді де жақсы көреді. "Тапанг уса" немесе бұғы еті, "Бабой рамо" немесе жабайы шошқа еті, "Абу ос" немесе құмырсқа жұмыртқасы сияқты ерекше тағамдар 1980 жылдардың соңына дейін негізінен Намуландайаннан жеткізілді, бұл жергілікті бұғылар мен шошқалардың тауларда жойылуына себеп болды.