Кіріспе
Доктор Септимус Преториус – «Франкенштейннің қалыңдық» (1935) фильміндегі басты антагонист рөлінде көрінетін ойдан туған кейіпкер. Оны британдық сахна және кино актері Эрнест Тезигер сомдайды. Кейбір дереккөздерде бұл рөл бастапқыда Бела Лугози немесе Клод Рейнс үшін қарастырылғаны айтылады. Ал басқалары осы рөл Тезигер үшін арнайы жазылғанын көрсетеді. Universal студиясының «Dark Universe» қайта жаңартуындағы жалғыз фильм – 2017 жылғы «Мумия» фильміндегі доктор Генри Джекилл (Рассел Кроу бейнелеген) кейіпкері шамалы дәрежеде Преториус негізінде жасалған, ол «құдайлар мен монстрлардың жаңа әлеміне» деген тост айтады.
Таңбаның жалпы көрінісі
Доктор Преториус – Генри Франкенштейнді өлген денелерді тірілту эксперименттерін қайта бастауға көндірген, адасқан есімі шешілмеген ғалым. Адам өміріне және моральға құрмет көрсетпейтін, тек өзінің ғылыми даңқына қызығатын аморальды эгоман. Преториус зұлымдықтарымен қатар, фильмдегі қараңғы юмордың көп бөлігіне жауапты. Ол қабірде пикник тамағын жеп, Монстрмен әзілдеседі және өзі жасаған кішкентай балеринаның "тек Мендельсонның 'Көктем әніне' ғана билейтініне" қапаланады. Ол джиннің жалғыз кемшілігі екенін айтады. Бірақ кейін фильмде, Монстрмен алғаш кездескенде, оның жалғыз кемшілігі – сигара екенін мәлімдейді. Преториус фильмнің ортасында "Құдайлар мен монстрлардың жаңа әлеміне!" деген атақты тосты айтады. Преториус түпнұсқа романдағы Монстрдің мінезіне негізделген.
Фильмдегі
Ингольштадт университетінің философия профессоры Преториус жас Генриге өлгендерді қайта тірілтудегі қауіпті тәжірибелеріне бастайды. Ол өзі "әлдеқашан тым көп білгені үшін" оқыту қызметінен қуылған. Преториус алғашқы фильмнің кульминациялық сахнасындағы жанып жатқан жел тегершігінде Монстрдің аман қалғанын естігеннен кейін бұрынғы шәкіртіне іздеп барады. Франкенштейнмен сөйлескенде Преториус өзінің ақылдан безген болуы мүмкін екенін мойындайды: "Мені ақылсыз деп ойлайсың ба? Шындығында, солай болуы мүмкін!" Преториус Франкенштейнге ұқсас өмірді жаратуға бағытталған тәжірибелер жүргізеді. Ол Франкенштейнге әртүрлі гомункулдардан – шағын, тірі адамдардан тұратын топты көрсетеді, оларды бөтелкелерде сақтап, "тұқым" сияқты мәдениеттерден өсіргенін айтады. Әр фигура әртүрлі кейіпкерді бейнелейді: оның айтуынша, бұл оның алғашқы тәжірибесі болған. Патшайымға ғашық Патша, ол Генрих VIII-ге ұқсайды. Преториус Патшамен өте сақ болуға мәжбүр және Патша мен Патшайымды бөлек ұстауға тырысады. Мұны тіпті Патшаның бөтелкеден қысқа уақытқа қашып, Преториус ұстап, бөтелкеге қайта қойғанда, үстіне шыныаяқ қойып, көруге болады. Патшаның патшайымның махаббатына қол жеткізу әрекеттерін бекітпеген Архиепископ. Ібіліс қара костюм мен плащ киген адам түрінде бейнеленеді. Преториус өзінің келбетін Ібіліс келбетімен салыстырып, "Менікі де оған ұқсайды деп ойлайсың ба? Әлде өзімді мақтап аламын ба?" дейді. Феликс Мендельсонның "Көктем әніне" ғана билейтін Балерина бишісі. "Теңіз шөптерімен жасалған тәжірибе" нәтижесінде өсірілген және суға толы бөтелкеде өмір сүретін Теңіз қызы. Көптеген кадрлардан басқа, тек кейбір түсірілімдерде ғана көрінетін Сәби. Ол толыққанды адамды жасауға қабілетсіз болды. Ол Франкенштейнге бірге оның Монстрына серік жасауды ұсынады, Франкенштейн денесін құрастырады, ал Преториус жасанды түрде өсірілген миды ұсынады. Франкенштейн бастапқыда бұл идеяға қарсы тұрады, бірақ Преториус оның Монстрдың жаратушысы ретінде оны билік органдарына ашуға қабілетті екенін еске салады, ол көп зиян келтірген. Кейін ол Карл мен Людвиг атты жалдаған көмекшілерімен бірге денелерді ұрлауға барған криптада Монстрмен кездеседі. Преториус табыттың үстін пикникке арналған үстел ретінде пайдаланады. Монстр одан: "Дос па?" деп сұрағанда, ол оған тауықтың қалдықтарын ұсынады. Ол Монстрға оның серігін жасау жоспарларын айтады. Кез келген серіктестікті аңсаған Монстр Преториусты досы деп санайды. Содан бері Монстр ғалымның қалаған нәрсесін жасауға дайын, мысалы, Генридің әйелі Элизабетті ұрлап, оны Преториусқа көмектесуге мәжбүрлеу. Генри келіседі және екі ғалым бірге Франкенштейннің келінін жасайды. Алайда, тіпті Келін де болашақ күйеуін жиренеді, ал жүрексініп қалған Монстр зертхананы жарылғызып, өмірін аяқтауға шешім қабылдайды. Ол Генри мен Элизабетке қашуды бұйырады, бірақ Преториус пен Келінге "біз өлгеніміз" деп, қалуды бұйырады. Преториус қашып кетпекші болғанда, Монстр зертхана мен қаланы жарылып, Преториусты, Келінді және өзін өлтіреді.
A Queen which he claims was his first experiment. A King which is madly in love with the Queen and has a resemblance to Henry VIII. Pretorius has to be very careful with the King and works to keep the King and Queen separated. This is even shown when the King briefly breaks out of his bottle only to be caught by Pretorius and put back in his bottle with his cup on top of the bottle. An Archbishop which disapproves of what the King is doing to win the Queen's heart. The Devil who is depicted as a man in a black suit and a cape. Pretorious gleefully compares his own visage to that of the Devil by saying, "There's a certain resemblance to me, don't you think? Or do I flatter myself?" A Ballerina dancer who will only dance to Felix Mendelssohn's "Spring Song". A Mermaid grown from "an experiment with seaweed" which lives in a water filled bottle. An Infant who was mostly edited out except for certain camera shots. He has been unsuccessful in creating a full sized human. He proposes to Frankenstein that together they create a mate for his monster, with Frankenstein building the body and Pretorius supplying an artificially grown brain. Frankenstein initially balks at the idea, but Pretorius reminds him that he is capable of exposing him to the authorities as the creator of the Monster who has done so much damage. Later, he meets the Monster in a crypt where he has gone to steal bodies with his hired help Karl and Ludwig. Pretorius is dining using the top of a coffin as a picnic table. When the Monster asks him "Friend? ", he gives him the remains of his chicken. He tells the Monster of his plans to create a mate for him. The Monster, eager for companionship of any kind, considers Pretorius his friend. From then on, the Monster is willing to do anything that the scientist desires, such as kidnapping Henry's wife Elizabeth in order to force him to help Pretorius. Henry agrees and together the two scientists create the Bride of Frankenstein. However, even the Bride finds her would be husband repulsive, and the heartbroken Monster decides to end his life by blowing up the laboratory. He instructs Henry and Elizabeth to run, but barks at Pretorius and the Bride to stay, saying "we belong dead". Before Pretorius can flee, the Monster blows up the laboratory and the castle, presumably killing Pretorius, the Bride, and himself.
Психосексуалдық аспектілері
Доктор Преториус жиі гомосексуал ретінде танылады, немесе 1935 жылы экранда көрсетуге болатын гомосексуализмге ең жақын нәрсе ретінде қарастырылады. Фильмде гомосексуализм туралы тікелей айтылмаған. "Франкенштейннің келіні" фильмінің режиссері Джеймс Уэйл ашық гей болған және фильмдеріне жиі лагерь стиліндегі элементтер қосып отырған. Ол Тезигерге (кейбір дереккөздерде өзін ашық гей деп мойындаған) "ашкере және қартайған гомосексуалдың асыра баяндалған карикатурасы" рөлін ойнауды тапсырды. ("сисси" сөзі Голливудта "гомосексуал" дегеннің кодосы болған). Преториус сүйкімділік пен азғырудың символы ретінде бейнеленеді, ол Франкенштейннің келінінен үйлену түнінде оны ұрпақсыз өмірдің "табиғатқа қайшы" әрекетіне итермелейді. Голливудтың өндіріс кодексін сақтауға жауапты Брин кеңсесі Преториус мінез-құлқына ешқандай қарсылық білдірмеді. Англияда жарық көрген фильмнің романы бұл мәселені одан да анық көрсетіп, Преториус Франкенштейнге: "Көбейіңіз және ұрпақ жалғаңыз. Біз Киелі кітаптағы бұйрыққа бағынамыз: сіздерге әрине, табиғи жолмен мүмкіндік берілген, ал мен үшін ғылыми жолдан басқа жол жоқ деп қорқамын" дейді.
Басқа көріністер
Преториус Ким Ньюменнің «Дракула Ха-Ха-Ха» романында Х. П. Лавкрафттың «Герберт Уэст» романының әріптесі ретінде пайда болады. Ол «Иса Христос вампирлерді аулаушы» фильміндегі қорқынышты фильмдердің пародиясының бірі ретінде көрінеді, сондай-ақ Аллан Руне Петтерссонның «Франкенштейннің әпкесі қайтып келді» романында да кездеседі. Amicus компаниясының «Қан тамған үй» (1970) қорқынышты фильмінде Джеффри Бейлдон құпия антиквариат дүкенінің иесі рөлін ойнайды, ол Эрнест Тезигерге ұқсас Преториус кейіпінде бейнеленеді. 1973 жылғы NBC телеарнасының «Франкенштейн: Шын оқиға» мини-сериалында Джеймс Мейсон доктор Полидори рөлін сомдайды, ол Лорд Байронның жеке дәрігері Джон Уильям Полидоридің есімімен аталады (ол Мэри Шеллидің романының тууына себеп болған 1816 жылғы жиынның қатысушысы және «Вампир» әңгімесінің авторы). Мейсонның доктор Полидори Викторга әйел жаратылысты – Приманы (Джейн Сеймур сомдаған) жасауға көмектесуге шақырады. 1986 жылғы «Одан тыс» фильмінде Мискатоник университетінде доктор Эдвард Преториус (Тед Сорел ойнайды) Крауфорд Тиллингхастқа (Джеффри Комбс) қараңғы кеңесші ретінде қосылады. Бұл Преториус – қуаты жоқ садист (қолдану құралдарымен толы бөлмесі бар), ол «Алдыға» сіңіріліп, басқаларды оған тартуға тырысады, резонатордың тудырған эпифиз безінің өсуі «ақылдың ләззаты» сияқты екенін мақтанады. 1989 жылғы Акиф Пиринччидің «Felidae» романы және 1994 жылғы анимациялық фильмге бейімделуінде мысық Клаудандқа қатысты барған сайын қараңғы эксперименттер жүргізетін ақылдан адасқан профессор Претериус бейнеленеді. Билл Кондон режиссерлік еткен 1998 жылғы тәуелсіз «Құдайлар мен монстрлар» фильмінде Эрнест Тезигер рөліндегі Преториусты Артур Дигнам «Франкенштейннің келіні» фильмінің түсірілімі туралы флэшбэк сахнасында сомдайды. Алдыңғы сахнада Уэйлдің бағбаны Клейтон Бун (Брендан Фрейзер сомдаған) «Франкенштейннің келінін» теледидардан көріп отырады, әсіресе Преториус пен Франкенштейннің келінді ашатын көрінісін. 2007 жылғы «Франкенштейн» телефильмінде профессор Джейн Преториус кейіпкері Септимус Преториусқа негізделген және Виктория Франкенштейннің бастығы ретінде жұмыс істейді. Оны Линдсей Дункан сомдайды. Dark Horse компаниясының «Universal's Monsters» романындағы «Франкенштейннің келіні: Пандораның келіні» кітабында Преториус мұнаралық зертхананың қирауынан келінмен бірге аман қалады. Олар Германияға қашып кетеді, онда ол оған өзінің жеке тұлғасы болуға үйретеді. Мэри Шеллидің «Франкенхол» (2010-2012) романында профессор Сангинер Полидори (Скотт Адсит дауысы) кейіпкері Септимус Преториусқа негізделген. Бернард Роуздың 2015 жылғы «Франкенштейн» фильмінде доктор Преториусты суретші Дэвид Пресслер сомдайды.