Кіріспе

Т. Эдвард Дамердің «Логикалық қателіктер» оқулығы – Т. Эдвард Дамердің логикалық қателіктер туралы оқулығы, ол көп жылдар бойы логика, сыншыл ойлау, дәлелдеме және философия пәндерін оқытатын көптеген жоғары оқу орындарында қолданылып келеді. Онда ең көп кездесетін 60 қателік түсіндірілген. Әрбір қателік анықталған және бірнеше сәйкес мысалдармен суреттелген. Әр қателік бойынша мәтінде осы қателікке тап болғанда оны қалай түзету немесе «жолдан тарту» туралы ұсыныстар келтірілген. Қателіктердің жіктелуі автордың қателіктер туралы жеке теориясына негізделген, ол қателікті жақсы аргументтің бес критерийін бұзу деп анықтайды: аргумент құрылымдық тұрғыдан дұрыс болуы керек; алғышарттар маңызды болуы керек; алғышарттар қабылдануы керек; алғышарттар саны, салмағы және түрі жеткілікті болуы керек; аргументке қарсы шабуылға тиімді жауап беру болуы керек. Әр қателік кем дегенде Дамердің бес қателік санатының біріне жатады, олар жоғарыда аталған критерийлерден туындайды.

Бес қателік санаты

Құрылымдық критерийді бұзатын қателіктер. Құрылымдық критерий, белгілі бір ұстанымды қолдай немесе қарсылық білдіргенде, дұрыс құрылған аргументтің негізгі құрылымдық талаптарына сай келуді, бір-бірімен үйлесімді болуды, қорытындыға қайшы келмеуді, қорытындының рас екенін алдын ала болжамауды және ешқандай бұрмаланған дедуктивті қорытындыға қатысты болмауды талап етеді. Сұраққа тікелей жауап беруден жалтарту, алдыңғы шартты жоққа шығару немесе орталық терминнің толыққанды қолданылмауы сияқты қателіктер осы критерийді бұзады. Қатыстылық критерийін бұзатын қателіктер. Қатыстылық критерийі бойынша, қандай да бір ұстанымды қолдай немесе қарсылық білдірген адам, тек осы ұстанымның мәніне тікелей қатысы бар себептерді ғана келтіруге тырысуы керек. Дәстүрге сүйену, күш көрсету немесе генетикалық қателік сияқты қателіктер аргументтің қатыстылық талаптарын орындамайды. Қабылдау критерийін бұзатын қателіктер. Қабылдау критерийі, белгілі бір ұстанымды қолдай немесе қарсылық білдірген адамның, ақыл-есті жолымен ойлайтын, жетілген адамның қабылдауы мүмкін және қабылдаудың стандартты талаптарына сай келетін себептерді пайдалануға тырысуын талап етеді. Екі мағыналылық, бөліп қарау қателігі және арманға берілу сияқты қателіктер қабылданбайды, өйткені олар тілдік шатасуға негізделген немесе қабылдауға болмайтын болжамдарды қамтиды. Жеткіліктілік критерийін бұзатын қателіктер. Жеткіліктілік критерийі, бір тұжырымды қолдай немесе қарсылық білдірген адамның, осы тұжырымды қабылдауды қолдауға жеткілікті мөлшерде, түрде және салмақта дәлелдер келтіруге тырысуын талап етеді. Білімсіздіктен туындаған аргумент, ерекше жағдайға сүйену және оқиғадан кейін салдарды іздеу сияқты қателіктер осы критерийді бұзады, өйткені олар маңызды дәлелдерден айырылған немесе жеткіліксіз дәлелдерге негізделген себептік байланыс туралы болжамдар жасайды. Нақтылау критерийін бұзатын қателіктер. Нақтылау критерийі, бір тұжырымды қолдай немесе қарсылық білдірген адамның, осы тұжырымға немесе оны қолдайтын барлық маңызды сын-тегеуріндерге және мүмкін болатын балама тұжырымдарға ең мықты дәлелдерге тиімді жауап беруге тырысуын талап етеді. Қызыл шаң, сабаннан жасалған адам және улағыш құдық сияқты қателіктер осы критерийге сәйкес келмейді, өйткені олар аргументтің өзіне емес, оны келтірген адамға шабуыл жасайды немесе назарды қолданыстағы мәселеден ауыртатын аргументтік тәсілдерді қолданады. Сондай-ақ, "Тиімді талқылауға арналған мінез-құлық кодексі" деп аталатын 12 қағида да келтірілген. Бұл кодекс Дамердің қателіктер теориясын қамтиды және маңызды мәселелерді ұтымды түрде талқылау кезінде қолданылатын тиімді зихи стильді дамыту үшін процедуралық және этикалық стандартты ұсынады.