Кіріспе

Матай 5 – Жаңа Келісімдегі Матай Ізгі хабарының бесінші тарауы. Онда Таудағы уағыздың алғашқы бөлігі қамтылған, ал оның қалған бөлімдері 6 және 7-тарауларда келтірілген. Бұл бөлімдер Лұқа 6-шы тараудағы Жазық даладағы уағызға ұқсас, бірақ көптеген материалдар тек Матайда ғана кездеседі. Бұл Жаңа Келісімнің ең көп талқыланған және талданған тарауларының бірі. Уоррен Киссинджердің мәліметінше, ерте христиандар арасында ескірген ғалымдар ең көп сілтеме жасайтын тарау осы болған. Қазіргі заманғы ғалымдар да осы пікірде.

Мәтін

Бастапқы мәтін Койне грек тілінде жазылған. Бұл тарау 48 аятқа бөлінген.

Талдау

Орта ғасырларда бұл тараудың тек таңдалған топқа ғана қатысты екендігі, жалпы халыққа емес, деген түсінік қалыптасты. Реформатор Мартин Лютер осы тарауды талқылағанда католиктердің көзқарасын қатты сынады. Ол былай деп жазды: "Осы [бесінші] тараудың үстіне қарапайым шошқалар мен есектер, заңгерлер мен софистер, папаның оң қолы және оның мамлюктері кірді". Джон Уэслидің Таудағы Уағызды талдауында, бесінші тарау "нағыз діннің барлық негізгі қағидаларын" көрсетеді, ал алтыншы тарау "барлық сыртқы іс-әрекеттерімізде сақтауымыз керек дұрыс ниеттің ережелерін", дүниелік құштарлықтан немесе тіршілік көріктің қажеттіліктері үшін алаңдамай, сипаттайды, ал жетінші тарау "діннің негізгі кедергілеріне қарсы ескертулерді" ұсынады. Матай ішіндегі 5-ші тарау басқа синоптикалық Евангелиялармен салыстырылады. Олардың ішінде Маркқа (мысалы, 4, 5, 9) және Лұқаға, әсіресе Жазықтағы Уағызға (Лұқа 6), сондай-ақ басқа материалдарға (мысалы, Лұқа 8, 12, 14, 16) бірнеше параллельдер бар. Төрт дереккөздік гипотеза бойынша, Матай 5-тің көп бөлігі Q және Матайдың ерекше дереккөздеріне (M) негізделген. Харви Кинг МакАртур Лұқадағы параллельдерді өте шалақ деп санайды, олардың көптеген ортақ тұстарынан әлдеқайда алыс. Сондықтан МакАртур Матай мен Лұқа қолданған дереккөздер арасында қосымша бір қадам болған болуы керек деп болжайды.

Бақыттылық

Кітаптың қысқаша кіріспесінен кейін (Маттай 5:1–2) бұл тарауда Исаның ең танымал үйретімдерінің бірі болып табылатын, «Бақыттылықтар» деп аталатын бөлім бар. Роберт Х. Гандри «Бақыттылықтарды» екі төрттікке бөлуге болатынын ұсынады. Бірінші төрттік Исаның шәкірттерінің үлгілі ізгі амалдарымен сипатталады. Екінші төрттік осы шәкірттердің ізгі амалдары үшін ұшырауы мүмкін қудалауларға назар аударады. Кейбір ғалымдар Маттай 5:11-дегі тоғызыншы Бақыттылықтың алғашқы сегізінен ерекшеленетінін айтады, себебі ол екінші жаққа өтеді. Дегенмен, екінші жақтың қолданылуы Лұқа 6:20–23-тегі барлық төрт Бақыттылықтың екінші жақта айтылуын көрсетеді. Маттайдың рухани сипаттамаларымен ерекшеленетін Бақыттылықтарымен («рухта кедей», «әділдікке ашыққан және шөлдеген», «әділдік үшін қудаланған») және «көк патшалығы» деген сөзді көп рет қолдануымен салыстырғанда, Лұқа әлеуметтік және экономикалық жағдайларды қарапайым сөздермен көрсетеді: «сіздер кедейлер», «сіздер қазір аш жүргендер» және «ешкім сізді жек көргенде». Бұл түсінік Лұқаның 24–26 аяттарындағы төрт «сайқылыққа» орай келтіргенінде анық көрінеді. Сонымен қатар, Лұқа «Құдайдың патшалығы» деген сөзді қолданады, бұл Марк пен Лұқада патшалықты атау үшін қолданылатын жалғыз термин. Бәрі де Лұқа 6-дағы Бақыттылықтардың саны мен нұсқалары Маттайдағыларына қарағанда Исаның сөздеріне жақын екенін көрсетеді, олар қаншалықты танымал және жақсы көрілсе де. «Бақыттылықтардың» оң мәнін көрсету үшін қолданылатын ағылшын сөзі – «blessed». Бірқатар ғалымдар бұл идеалды аударма емес екенін атап көрсетеді, өйткені қазіргі ағылшын тілінде «blessed» көбінесе «Құдайдың нығметімен», грек тілінде айтылмаған мағынаны білдіреді. Уильям Ф. Олбрайт және К. С. Манн «баталы» деген сөздің орнына «бақытты» деген сөзді қолданады. Р. Т. Франс оны «құттықтауға лайық» деп оқу керек деп санайды. Лапиде «Жаңа американдық кітапта» қолданылатын «happy» сөзін қолдайды; ол «Вулгатадағы» beatus сөзін тікелей аударады және грек тілінің мағынасын береді. Бақыттылықтардан кейін «Тұз және Жарық» деп аталатын метафоралар тізімі келеді, олар көбінесе оларға түсіндірме ретінде қарастырылады. Бұған «жер бетіндегі тұз» және «тау үстіндегі қала» сияқты танымал тіркестер кіреді.

Заңның рөлі мен маңызы

17-тармақ. Иса өзінің «Заңды жоюға» емес, оны «толықтыруға» келгенін айтады. 18-тармақ. Иса заңның «аспан мен жердің» өтуіне және «барлық нәрсе орындалғанға» дейін күшінде болатынын жариялайды. 19-аятта Киелі кітаптағы заңдарды сақтау мен адамның туралық арасындағы тікелей байланыс көрсетілген. 20-тармақ. Иса Көк патшалығына кіру үшін үлкенірек туралық қажет екенін білдіреді. NIV аудармасы «Заңның толықтырылуы», NRSV аудармасы «Заң және Пайғамбарлар», ал Біріккен Киелі кітап қоғамының Курт Аланд, Брюс Метцгер және басқалар редакциялаған «Грек Жаңа өсиеті» «Заң туралы үйрету» деп аталады. Бұл перикоп Исаға қатысты Евангелие, Рақым, Жаңа Келісім, Жаңа өсиет, Мәсіхтің заңы сияқты көзқарастар мен Мұсаға немесе Мұса заңына қатысты көзқарастар арасындағы қарым-қатынас, сондай-ақ Жаңа және Ескі Келісімдер арасындағы қарым-қатынас, Ескі Келісімге, Заң мен Евангелиеге қатысты христиандық көзқарастар және христиандық этиканың негізі ретіндегі мәселелерді қамтиды. Бұл пікірталас «толықтыру» (πληρῶσαι; plerosai) сөзінің дұрыс түсіндірілуіне байланысты туындайды. Бұл келіспеушілік кем дегенде Маркион Синопа заманына дейін барып, бүгінгі күнге дейін жалғасуда. Көптеген қазіргі ғалымдар осы төрт тармақты Антитезаларға кіріспе деп санайды, бірақ бұл пікір барлыққа қабылданбағандықтан, көптеген адамдар Матай 5:17–20-ны мәтіннің басқа бөліктерінен тәуелсіз түсіндіреді.

Өлтіру

Бірінші қарама-қайшылық (21–22-аяттар) ашуды кісі өлтірудің түбірі деп көрсетеді. Екі байланыссыз мысал (23–24, 25–26) жаумен татуласудың маңыздылығын атап көрсетеді. «Кім кісі өлтірсе, сотқа тартылады». 22 Бірақ Мен сендерге айтамын: кімде-кім бауырына ашуланса, сотқа тартылады. Ал кім бауырына «Мұқа» десе, Санхедрин алдында жауап беруге міндетті болады. Бірақ кім «Ақымақ!» десе, тозақ отына түсу қаупінде болады. – Иса.

Неке адалдығын бұзу

Екінші қарама-қайшылық (27-28-аяттар) зынаның түбірі ретінде құмарлыққа шабуыл жасайды. Оң көз бен оң қолдың күнәға себеп болатын себептер ретінде айтылуы (29-30) – күнәнің бастау көздеріне барудың тағы бір мысалы. 28 Бірақ Мен сендерге айтамын: егер кімде-кім әйелге құмарлықпен қараса, ол жүрегінде осы әйелмен зына жасаған болады. 29 Егер оң көзің сені күнәға жетелесе, оны шығарып таста да, лақтырып жібер! Бүкіл денең тозаққа тасталғаннан гөрі, бір мүшеңнен айырылғаның жақсы. 30 Сондай-ақ, егер оң қолың сені күнәға жетелесе, оны кесіп таста да, лақтырып жібер! Бүкіл денең тозаққа тасталғаннан гөрі, бір мүшеңнен айырылғаның жақсы.|Иса (Ғиса).

Анттар

Төртінші қарама-қайшылық (33-37-аяттар) ант туралы, ант беруден мүлдем аулақ болыңыз, осылайша ешқашан жалған сөйлемеңіз. 39 Бірақ Мен сіздерге былай деймін: жаман адамға қарсы тұрмаңыз. Егер біреу сіздің оң жақ бетіңізге ұрса, екінші жағыңызды да беріңіз. 40 Егер біреу сізді сотқа шақырып, көйлегіңізді алғысы келсе, оған сыртыңызды да беріңіз. 41 Біреу сізді бір шақырым жолға мәжбүрлесе, онымен екі шақырым жол жүріңіз. 42 Сұрағанға беріңіз және қарыз алғысы келгенге бұрылмаңыз. |Иса (Ғиса).

Жауларыңды сүю

Соңғы қарама-қайшылық (43–48 тармақтар) «жақын» ұғымын кеңейтеді. Мұнда Иса сүйіспеншіліктің тек бізге пайда келтіретін немесе бізді жақсы көретін адамдармен ғана шектелуі керек емес, тіпті жауларымызды да қамтуын қалайды. «Жауларыңды жек көр» деудің орнына, жауларыңды жақсы көріңдер және сендерді қудалағандар үшін дұға етіңдер. 44 Бірақ Мен сендерге былай деймін: жауларыңды жақсы көріңдер, өздеріңді қудалағандар үшін мінажат етіңдер, сонда сендер көктегі Әкелеріңнің ұлдары боласыңдар. Ол жақсыларға да, жамандық істейтіндерге де күн шығарады, тура жолдағыларға да, адалдарға да жаңбыр жаудырады. 46 Егер сендер тек сендерді жақсы көретіндерді ғана жақсы көрсеңдер, онда қандай сый аласыңдар? Сонымен салық жинаушылар да істемей ме? 47 Егер сендер тек туыстарыңмен ғана амандассаңдар, онда сендер басқалардан не артық жасайсыңдар? Бұрынғылар да солай істемей ме? 48 Сондықтан сендер де көктегі Әкелеріңдей кемелді болыңдар. |Иса.