Қытай қару-жарағының тарихы мен түрлері

Кіріспе

Қару түрі

Қытай қару-жарағы Соғысқан мемлекеттер кезеңінен (б.з.д. 481–221) бастап негізінен ламельді болды, ал оған дейін қорғану үшін мүйіз терісі, шикі тері және тасбақа қабықтары сияқты жануарлардың бөліктері қолданылды. Ламельді бронь Соғысқан мемлекеттер кезеңінен бұрын немесе сол кезден бастап қабықшалы броньмен толықтырылды. Жарым-пластиналық бронь Шығыс және Оңтүстік династияларда (420–589) танымал болды, ал Тан династиясында (618–907) тізбекті бронь және таулы үлгідегі бронь кеңінен қолданылды. Тізбекті бронь Хан әулетінен бері белгілі болған, бірақ оны кеңінен өндірмеді немесе жауынгерлік қолдануда жиі пайдаланбады, және ол бай офицерлер мен сарбаздардың әулеттік байлығын көрсету үшін қолданылған "сыртқы, ерекше бронь" ретінде қарастырылған болуы мүмкін. Мин дәуірінде (1368–1644) бригандин ламельді броньды ығыстыра бастады және Цинь дәуірінде (1644–1912) кеңінен қолданылды. 19 ғасырға қарай Цинь қаруларының көп бөлігі, бригандин түрінде болған, тек рәсімдік мақсатта ғана қолданылды, сыртқы түйреуіштерін эстетикалық үшін сақтап, қорғаныш металл пластиналарын алып тастады.

Шан әулеті (б.з.д.

Қытайдағы ең ерте қару-жараққа қатысты археологиялық дәлелдер Шан әулетіне дейін жетеді. Олар немесе бір-біріне байланған қабықтан жасалған төсқауша, немесе бір бөліктен жасалған шикі теріден немесе былғарыдан жасалған төсқауша болған. Қолқаптар қоладан жасалған және көбінесе жануарлар мотивтерінен тұратын әсем өрнектермен безендірілген. Қару-жарақ негізінен тек ақсүйектерге ғана арналған; қарапайым халықтың қорғанысы шамалы болған, олар көбінесе ағаш немесе бамбуктан жасалған терімен қапталған қалқандарды қолданған.

Чжоу әулеті (б.з.д. 1046-256)

Чжоу әулетінің қару-жарағы мүйізқұйрық немесе бұқа терісінен тігілген жеңсіз тоннан, немесе былғары қабыршақтыдан тұрды. Шлемдер көбінесе Шан дәуіріндегідей болды, бірақ олар бұрынғыдан кем әшекейленген. Арбаға жегілген жылқыларды кейде жолбарыс терісімен қорғайтын.

Соғысқан мемлекеттер (б.з.д. 475 - 221 жылдар)

Б.з.д. 4 ғасырында мүйізқұбырдан жасалған қару-жарақтар әлі де қолданылып келді. Келесі мәтінде Гуан Чжун Ци герцогы Хуанға жазаларды қару-жараққа және қаруға айналдыруға кеңес береді:

Б.з.д. 3 ғасырдың соңына қарай, Соғысқан Штаттар кезеңінде темір қару-жарақтар мен қарулар кеңінен қолданысқа енді.

Ламельдік бронь

Теріден жасалған (көбінесе терісіз немесе сыртқы қабатта ғана күйдірілген шикі тері), қола мен темірден жасалған қабыршақты бронялар б.з.б. 4 ғасырдың ортасында пайда болды. Ол жеке броня бөліктерінен (ламелла, жекеше – ламелла) тұрды, олар тігілген немесе металл сымдармен байланыстырылып, толық броня жиынтығын құрады. Темірден жасалған қаскалар, бірнеше ламелладан құралған, бұрынғы бір бөліктен жасалған қола қаскалардың орнын баса бастады. Хэбэй провинциясының И округінде табылған бір данасы 89 ламелладан тұрды, олардың орташа өлшемі 5 см x 4 см болды. Б.з.б. 3 ғасырында темір қару-жарақ пен броня жиі қолданылатын болды. Сұнцзы айтуынша, "Вань (宛) [қазіргі Наньян (南陽), Хэнань маңындағы Чу мемлекетіндегі қала] қатырған темір сүйектері егіздер мен шаяндар сияқты қатыгез". Темір қару-жарақтар қытай әскерлеріне көшпенділерге қарағанда артықшылық берді. Хан Фэй Гонггун (共工) тайпасымен болған шайқаста "темір ұшы бар сүйектер жауға жетіп, мықты қаскалары мен бронялары жоқтар жарақат алды" деп хабарлады. Қоладан жасалған балталар мен қалқандардың тиімділігі жаңа темір қару-жарақ пен бронямен салыстырғанда төмендеген болуы мүмкін. Дегенмен, арбалеттердің тиімділігі қорғаныс бронясындағы кез келген жетістіктен асып түсті. Ежелгі Қытайда қарапайым халықтың немесе шаруалардың, оның бронясының сапасына қарамастан, дұрыс бағытталған арбалет оғымен әміршіні өлтіруі жиі кездесетін жағдай болды. Ең ауыр және ең қорғаныш бронялар көбінесе элиталық сарбаздарға ғана берілді, бірақ әр мемлекет броняны өз жолдарымен таратты. Чу мемлекеті 160 км "демалыссыз" жүре алатын, төзімділігімен танымал, қаруланған арбалетшілерден тұратын элиталық бөлімшелерді ұнатты. Вэйдің элиталық әскерлері ауыр броня, 50 оқпен жабдықталған үлкен арбалет, қаска, бүйір қылыш және үш күндік азық-түлікпен бірге бір күнде 40 км-ден астам жүре алатын. Осы талаптарға сай келгендер өз отбасылары үшін салықтан және міндетті еңбектерден босатылды. Цинь әулетінің кезінде, Терракота армиясы көрсеткендей, сарбаздардың шамамен жартысы ауыр бронямен жабдықталған. Су Цинь айтуынша, Хан мемлекеті ең жақсы қару-жарақтарды жасады, олар ең мықты броняны, қалқанды, былғары аяқ киімді және қасканы тесіп өтуге қабілетті болды. Олардың сарбаздары темір бетперде киген. У мемлекеті өз әскерін үш бөлімге бөлді. Басты әскер қарапайым броня киді, сол жақ әскер қызыл лакпен жабылған броня киді, ал оң жақ әскер қара броня киді. Б.з.б. 3 ғасырдың соңында кем дегенде бірнеше атты әскерлер қандай да бір броня киген.

Lamellar armour of leather (more appropriately considered untanned or superficially tanned rawhide), bronze and iron appeared by the mid 4th century BC. It consisted of individual armour pieces (lamellae, lamella singular) that were either riveted or laced together to form a suit of armour. Iron helmets constructed with multiple lamellae began to replace the one piece bronze helmets of old. One sample discovered in Yi county, Hebei Province was composed of 89 lamellae, averaging 5 cm x 4 cm. In the 3rd century BC, both iron weapons and armour became more common. According to the Xunzi, "the hard iron spears of Wan (宛) [a city in Chu, near modern Nanyang (南陽), Henan] are as cruel as wasps and scorpions." Iron weapons also gave Chinese armies an edge over barbarians. Han Fei recounts that during a battle with the Gonggong (共工) tribe, "the iron tipped lances reached the enemy, and those without strong helmets and armour were injured." The effectiveness of bronze axes and shields may have been superseded by new iron weaponry and armor. The efficiency of crossbows however outpaced any progress in defensive armour. It was considered a common occurrence in ancient China for commoners or peasants to kill a lord with a well aimed crossbow bolt, regardless of whatever armour he might have been wearing at the time. The heaviest and most protective armours were often restricted to elite soldiers, though each state distributed armour in their own ways. The state of Chu favoured elite armoured crossbow units known for their endurance, and were capable of marching 160 km 'without resting.' Wei's elite forces were capable of marching over 40 km in one day while wearing heavy armour, a large crossbow with 50 bolts, a helmet, a side sword, and three days worth of rations. Those who met these standards earned an exemption from corvée labor and taxes for their entire family. By the time of the Qin dynasty, approximately half the soldiers could be equipped with some form of heavy armor as indicated by the Terracotta Army. According to Su Qin, the state of Han made the best weapons, capable of cleaving through the strongest armour, shields, leather boots and helmets. Their soldiers wore iron facemasks. The state of Wu divided its army into three sections. The main army wore plain armour, the army of the left wore lacquered red armour, and the army of the right wore black armour. By the end of the 3rd century BC at least a few horsemen wore armour of some kind.

Цинь қарулары

Цинь патшалығы ауыр қылмыстар үшін айыппұлды бір немесе екі толық қару-жарақ жиынтығымен, жеңіл қылмыстар үшін қалқанмен, ал ең жеңіл қылмыстар үшін монетамен есептеген. Кейде Цинь әскерлері өте күшті ашуға беріліп, қару-жарақтарын тастап, атойлы шабуылға түсетін. Цинь әскерлерінің қару-жарағында көбінесе 7,5 см х 8,5 см және 10,5 см х 7,8 см өлшемді тікбұрышты ламеллалар қолданылған. Шарбақшылардың қару-жарағындағы ламеллалардың мөлшері денесінің жоғарғы бөлігіне, төменгі бөлігіне және қолдарына қарай өзгеріп отырды. Денесінің жоғарғы бөлігіндегі ламеллалар 7 см х 6 см, төменгі бөлігіндегілер 9 см х 6,5 см, ал қолдардағылар 4–7,5 см х 4 см болды. Жылқы әскерлеріндегі ламеллалардың мөлшері 8 см х 5,7 см шамасында болды. Терракота армиясынан табылған деректерге сүйенсек, Цинь қару-жарағының толық жиынтығы, шлемді есептемегенде, 250-ден 612 данаға дейін құрасты. Терракота армиясында әскери шен және бөлімшеге қарай алты түрлі қару-жарақ тобы анықталды. Кейбір сарбаздар мүлдем қарусыз немесе өте аз қарумен жабдықталған, жылқы әскерлері кеудесін қорғайтын қару-жарақпен, шарбақшылар ұзын қару-жарақпен, жаяу әскерлері денесі мен иықтарын қорғайтын қару-жарақпен, төменгі шендегі офицерлер үлкен ламеллаларды қолданатын қару-жарақпен, орта шендегі офицерлер денесі мен белді немесе тек кеудесін қорғайтын, сонымен қатар ленталармен безендірілген қысқа қару-жарақпен, ал генералдар мәртебесін көрсететін дене қару-жарағы мен ленталары бар ерекше пальто киген. Терракота сарбаздарының ешқайсысы шлем киген немесе қалқан ұстаған күйде табылған жоқ. Бірақ, мұның себебі терракота сарбаздары билеушілерінің жерлеу рәсімін сомдап тұрған болуы мүмкін, және рәсім бойынша, императордың алдына шыққанда, олардың бағыныштылары шлемдерін шешіп тастауы керек еді. Терракота сарбаздарының жанынан шлемдер де табылған. Сонымен қатар, терракота армиясы үшін қару-жарақ пен шлемнің жетіспеушілігіне тағы бір себеп – терракота армиясы үшін жасалған көптеген функционалды, пайдалы жабдықтар Цинь әулетіне қарсы көтеріліс кезінде тоналған болуы мүмкін. Цинь жылқы әскерлері үшін аттарға арналған қару-жарақтар болған дегенге дәлелдер бар, себебі 300 ламелла адамдарға қарағанда тым үлкен болды.

The Qin calculated fines for more severe crimes in terms of one or two coats of armour, lower crimes in terms of shields, and the lowest in terms of coins. Qin soldiers sometimes threw off their armour in a kind of berserk rage and engaged in fanatical charges. Qin armour usually used rectangular lamellae with dimensions of 7.5 cm x 8.5 cm and 10.5 cm x 7.8 cm. Dimensions of lamellae used for charioteer armour varies between the upper body, lower body, and arms. Lamellae on the upper body were 7 cm x 6 cm, the lower body 9 cm x 6.5 cm, and arms 4–7.5 cm x 4 cm. Lamellae on cavalrymen were 8 cm x 5.7 cm. A complete set of Qin armour, judging by the finds in the Terracotta Army consisted of 250 to 612 pieces in total, not including the helmet. Six groups of armour have been identified in the Terracotta Army corresponding to rank and military division. Some soldiers are outfitted with little to no armour at all, cavalrymen with armour that covered the chest, charioteers with longer armour, armed infantry with armour covering the torso and shoulders, low ranking officers with armour using large lamellae, middle ranking officers with shorter armour covering the torso and waist or just the breast, but with decorations such as ribbons, and generals with a distinctive coat showing torso armour and ribbons to signify their status. None of the terracotta soldiers have been found wearing a helmet or holding a shield. However, this may be because the terracotta soldiers are simulating a funerary procession for their ruler, and according to protocol, subordinates had to remove their helmets when appearing before the emperor. Helmets have been found in other excavated pits near the terracotta soldiers. Furthermore, another explanation for both the lack of both weapons and helmets for the terracotta army is that most of the functional, usable equipment made for the terracotta army were believed to have been looted during the rebellion against the Qin dynasty. There is some evidence that armour for horses might have existed for Qin cavalry judging by 300 lamellae too large for human use.

Қалқан қалқаны

Хан әулеті кезінде, таяқтарға қарсы күрескенде, қылышпен бірге ілгек қалқан қолданылған. Ілгек қалқан – жоғары және төмен жағында айқас шабықтарды немесе найзаларды ілгіше алатын ілгектері бар кішкентай темір қалқан. Кейде оның ортасында шабуыл үшін тікенді ұсқын болады.

Үш патшалық (220280)

Үш патшалық дәуірінде көптеген атты әскерлер қару-жарақ киген, ал кейбір аттар да өздеріне арналған қару-жарақпен жабдықталған. Бір шайқаста сардар Као Као он комплект атқа арналған қару-жарақпен үш жүз комплект қару-жарақпен қаруланған жауға қарсы тұрғанын мақтан етті. Дегенмен, атқа арналған қару-жарақ толық металлдан жасалған емес, тек металлдан жасалған жартылай алдыңғы бөлігі немесе металл мен шикі терінің қоспасы болған болуы мүмкін. Найзагерлер мен арбалетшілерді қорғау үшін майдан желісінде қолданылған "үлкен қалқандар" туралы мәліметтер бар. Қалқандар көбінесе бір жақты даомен бірге қолданылып, атты әскерлерде де пайдаланылған. Гуанду шайқасының сипаттамаларында Цао Цаоның әскерлері Юань Шаоның ағаш мұнараларынан атылған көптеген жебенің салдарынан ашыққа шыққанда бастарының үстін қалқанмен жапқандары айтылады.

Қара бронь

231 жылы бір хабарламада 5000 "қара броня" (xuan kai немесе xuan jia 玄鎧/玄甲) және 3100 арбалеттердің қолға түскені айтылады. Қара броня Хан дәуірінің жазбаларында да кездеседі, бірақ тек қаназа процессияларындағы сақшылардың киімі ретінде. Қара броня туралы белгілі жалғыз қасиет – оның күн сәулесін шағылыстыратыны. Бұл, әдетте қара темірмен байланысты болатын, жоғары сапалы болаттан жасалған броня болғанын көрсетеді.

Цзинь әулеті мен Он алты патшалық (265439)

Жылқының бүкіл денесін жабатын толық металл аттық қаружарақ 4-ші ғасырдың ортасында Шығыс Цзинь әулеті тұсында Қытайдың солтүстік-шығысында пайда болды, бұл, әдетте, Сянбейдің ықпалының нәтижесі болды. 4-ші ғасырдың соңына қарай, жылқының бүкіл денесін жабатын аттық қаружарақ бейнеленген суреттер Юньнаньға дейінгі қабірлерде табылды. Көзінде бір шайқаста мыңдаған "қаруланған аттар" тұтқындалғаны туралы мәліметтер бар.

Бес түсті бронь

Ши Худың қарулы күзетшісі "нағысы бес түсті қару-жарақ" (усе шикай) киген дегенді айтады, ол соншалықты жылтыраған, көзге шағылысып, көру қабілетін жоғалтатын болған. Бұл, әлдеқандай жарқыраған қару-жарақ сияқты құрылымға ие болған болуы мүмкін.

Жіп пен плака

Солтүстік және Оңтүстік династиялар кезеңінде (420–589 жж.), қалқандар мен ұзын қылыштармен қатар "арқан мен тақта" деп аталатын қару-жарақ стилі танымал болды. "Арқан мен тақта" қару-жарағы алдыңғы және артқы жағындағы екі көкжиекті пластинадан тұратын, кейде рамаға бекітілген, иық белдіктері мен белдік арқандарымен байланыстырылатын. Бұл қару-жарақ әдеттегі ламинарлы қару-жарақ үстінен киілетін. "Арқан мен тақта" киген тұлғалар бейнеленгенде көбінесе овал немесе тіктөртбұрышты қалқан мен ұзын қылыш ұстаған болады. Қару-жарақ түрлері де жеңіл және ауыр қару-жараққа бөлінуге жеткілікті түрде ерекшеленді. Жарқыраған қару-жарақ та бұрынғысынша маңызды болды. 518 жылы Солтүстік Вэй сарайы Авар басшысына сапары барысында әсем жарқыраған атты әскер қару-жарағы мен алты темір атты әскер қару-жарағын сыйға берді. Қарулы атты әскерді қолдану Солтүстік Вэй үшін, әсіресе "темірге қапталған" Эржу тайпасының арасында кең таралған, олар қарулы атты әскерге маманданған. Ауыр атты әскерді "темір аттар" деп атау Лу Чуйдің поэзиясында кездеседі. 543 жылы Батыс Вэйдің қолбасшысы Цай Ю өзінің ерекше жарқыраған қару-жарағы үшін "темір жолбарыс" атанды. Лян әулетінің (502–557 жж.) элиталық сақшылары "алтын мен күміспен әшекейленген және күн сәулесінде жарқыраған" қалқандармен, киім-кешектермен және қару-жарақпен жабдықталды, мұның құны әр сарбаз үшін бірнеше жүз мың мысқа жетеді. Бұл көрсетілім Цзинь әскерлерінің рухын құлатты, бірақ Цзинь қолбасшысы Чжоу Девей олардың "душманмен шайқасуға қарағанда көрінуге көбірек құштар" екенін айтты.

Жапсырмалы бронь

"Бантты" қарудың ең ерте бейнелері б.з.б. 279-109 жылдар аралығында өмір сүрген Диан мемлекеті жасаған қоладан құйылған мүсіндерде кездеседі. Кейіннен жолақты қару Солтүстік және Оңтүстік династиялар мен Тан дәуірі өнерінде де пайда болады. Бұл түрдегі қару лорика сегментатаға ұқсас, ұзын көлденең жолақтар немесе пластиналардан тұрады. Юрчен Джин әулетінің императорлық сақшылары жолақты қару кигені туралы айтылады. Сол жақ сақшылар көк түсті жолақты қару киіп, сары айдаһар туын ұстаған, ал оң жақ сақшылар қызыл түсті жолақты қару киіп, қызыл айдаһар туын ұстаған. Жолақты қару, құпиялы тау өрнекті қару немесе тізбекті қарудан да сирек бейнеленеді.

Қарудағы кофьюзионды болаттан жасалған қару

VI ғасырда Қиму Хуайвэн Солтүстік Ци патшалығына әртүрлі көміртегі мөлшері бар металдарды пайдаланып болат жасаудың "қосып балқыту" әдісін енгізді. Осы әдіспен жасалған қылыштар 30 қабатты броньді тесіп өте алатын болған. Бұл бронь темірден жасалған ба, әлде былғарыдан ба, әлі анық емес.

Суй әулеті (581-618)

Суй әулеті ауыр атты әскерді кеңінен пайдаланды. Әскерилер де, аттар да ауыр қаруланған. Суйдың қарулы атты әскеріне даладағы жеңіл түркі атты әскерімен шайқасу қиын болды. Олар негізінен жаяу әскердің қатарын бұзу үшін қолданылды. Суй кітабында әулеттің 24 армиясының атты әскер батальондары туралы мәліметтер келтірілген. Бірінші батальон қара-жасыл баумен байланысқан, көміртегінен ажыратылған болаттан жасалған "жарық сәулелі" (мингуан) қару-жарағын киген, аттары қара-жасыл шашақпен темір қару-жарағын киген және оларды арыстан туларымен таныған. Екінші батальон қызыл баумен біріктірілген қызыл былғарыдан жасалған қару-жарағын киген, аттарының қару-жарағы қызыл шашақпен жануар өрнегімен безендірілген, ал олардың бөлім туы пантераға ұқсас аң болған. Басқа батальондар да өздерінің түстерімен, өрнектерімен және туларымен ерекшеленді, бірақ "жарық сәулелі" немесе темір қару-жарақ туралы еске салынбаған.

Тан әулеті (618-907)

Тан дәуірінде қару-жарақ жеке қорғаныс үшін үлкен мүмкіндік берді. Ауыр атты әскер Суй әулетінің құлауынан кейінгі соғыстарда Тан армиясында маңызды рөл атқарды. Бірде Ли Шиминнің туысы Ли Даосуань жаудың барлық Ся әскерінің арасынан өтіп, қайтадан кері қайтып келді, бұл операцияны жеңіске жеткенге дейін бірнеше рет қайталап, сонда оның қару-жарағына соншама көп жебе шаншылыпты, ол "кірпі" сияқты көрінген. Ли Шимин мен Ван Шичжун арасындағы тағы бір шайқаста Ли мен оның 500 бронеатты атты әскеріне Шан Сюньсин бастаған жеңіл атты әскер шабуыл жасады. Шан тікелей Лиге шабуыл жасады, бірақ Лидің генералы Ючи Гун оны тоқтатып, атынан құлатты. Ючи содан кейін бронеатты атты әскерді бастап, жау армиясын бұзып өтті, ал Ли күштерін жинап, Шанның жеңіл атты әскерін бірнеше рет кері қайтарды. Ван әскерінің жебелері мен найзалары Танның ауыр атты әскеріне тиімсіз болды. Бұл дәуірде броньды әскерге қарсы жасалған құрама садақтың тиімді қашықтығы шамамен 75-100 метр деп есептелді. Ли Шиминнің элиталық атты әскерлері ерекше қара "темір қапталған" қару-жарақ кигені белгілі, ал Ли Шиминнің өзі екі күн тамақтан бас тартып, үш күн бойы қару-жарақ киіп жүре алатындығы айтылады. Бірақ түркі әсері күшейгеннен кейін ауыр атты әскер азайып, жеңіл атты әскер атпен соғысудың басым түріне айналды. Танның Орталық Азияға жасаған экспедициялық күштері жеңіл және ауыр қытай атты садақшыларының қосындысын ұнатты. 9-ғасырдың ортасында Ан Лушан көтерілісінен кейін және солтүстік-батыс жайылымдарын тибеттіктерге жоғалтқаннан кейін қытай атты әскері маңызды әскери күш ретінде толығымен жойылды. Көптеген оңтүстік аттары бронеатты сарбазды тасуға тым кішкентай немесе әлсіз саналды. Тан дәуірінде жаяу әскердің қару-жарағы көбірек таралды, ал белсенді әскерлердің шамамен 60 пайызы қандай да бір қару-жарақпен жабдықталған. Қару-жарақтар жергілікті түрде жасалған немесе соғыс кезінде алынған болуы мүмкін. Мысалы, Гогурё-Тан соғысында 10 мың темір қару-жарақ тәркіленді. Қару-жарақ пен аттар, соның ішінде жүк көтеруші жануарлар, мемлекеттік қаражат есебінен мемлекет тарапынан берілді және мемлекеттік мүлік саналды. Атты әскердің қару-жарағы, ұзын найзалар және арбалеттер сияқты әскери жабдықтарды жеке меншікке ие болуға тыйым салынды. Мұндай қару-жарақтарды иелену бүлік немесе мемлекетке қарсы қылмыс деп есептелді. Армия штабы қару-жарақ пен жабдықтарды егжей-тегжейлі тізімдермен қадағалап отырды. Егер кемшілік анықталса, сол сарбазға өтемақы төлеуге бұйырылды. Мемлекет сонымен қатар шекаралық гарнизондар мен экспедициялық армияларға киім-кешек пен азық-түлікпен қамтамасыз етті. Әскери қызметте болмаған сарбаздар өздерін асырауы керек еді, бірақ "кәсіби" сарбаздарға салық жеңілдіктері берілді. Тан темір ламелдері 9,6-9 см ұзындықта, 2,6-1,3 см енде және 0,28-0,22 см қалыңдықта болды.

By the Tang dynasty it was possible for armour to provide immense personal protection. Heavy cavalry played an important role in the Tang army during the wars following the Sui dynasty's collapse. In one instance Li Shimin's cousin, Li Daoxuan, was able to cut his way through the entire enemy mass of Xia soldiers and then cut his way back again, repeating the operation several times before the battle was won, at which point he had so many arrows sticking out of his armour that he looked like a "porcupine." In another battle between Li Shimin and Wang Shichong, Li and his entourage of 500 armoured cavalry were attacked by a light cavalry force led by Shan Xiongxin. Shan charged at Li directly but was intercepted by one of Li's generals, Yuchi Gong, who knocked Shan off his horse. Yuchi then led the armoured cavalry force and broke through the enemy army while Li rallied his forces and drove through Shan's light cavalry several times. The arrows and spears of Wang's forces had little effect on Tang heavy cavalry. The effective range of a composite bow against armoured troops in this era was considered to be around 75 to 100 yards. Li Shimin's elite cavalry forces were known to have worn distinctive black "iron clad" armour, and Li Shimin himself was said to have been able to forgo food for two days and keep armour on for three days, but heavy cavalry declined as Turkic influence became more prevalent and light cavalry became the dominant mode of mounted warfare. Tang expeditionary forces to Central Asia preferred a mixture of light and heavy Chinese horse archers. After the An Lushan rebellion of the mid 9th century and losing the northwestern pastures to the Tibetans, Chinese cavalry almost disappeared altogether as a relevant military force. Many southern horses were considered too small or frail to carry an armoured soldier. Infantry armour became more common in the Tang era and roughly 60 percent of active soldiers were equipped with armour of some kind. Armour could be manufactured natively or captured as a result of war. For instance 10,000 suits of iron armour were captured during the Goguryeo–Tang War. Armour and mounts, including pack animals, were supplied by the state through state funds, and thus considered state property. Private ownership of military equipment such as horse armour, long lances, and crossbows was prohibited. Possession was taken as intent of rebellion or treason. The army staff kept track of armour and weapons with detailed records of items issued. If a deficiency was discovered, the corresponding soldier was ordered to pay restitution. The state also provided clothing and rations for border garrisons and expeditionary armies. Soldiers not on active duty were expected to pay for themselves, although "professional" soldiers were given tax exemptions. Tang iron lamellae were between 9.6 and 9 cm long, 2.6 to 1.3 cm wide, and 0.28 to 0.22 cm thick.

Пошталық бронь

Пошта қытайларға бұрыннан белгілі болған. "Шынжырлы сақиналы қару" туралы ең ерте мәлімет 3-ші ғасырдың басында Цао Цзи жазған жазбада кездеседі және 384 жылы Кучи мемлекетінің одақтастары "тізбектей қаруға" ұқсас киім киіп келген кезде қайта айтылды. Дегенмен, пошталық қару туралы 718 жылы Самарқандтан келген елшілік миссиясы Тан императорына "сақиналы қарудан" жасалған пальто сыйлағанға дейін ешқандай мәлімет болмады. Пошта кейіннен Сун әулеті кезінде жебелерге қарсы тұру қабілетін арттыру үшін жақсартылды, және Х. Рассел Робинсон бұл өзара байланысты сақиналарды пайдалану арқылы жасалғанын айтады. Алайда, пошта кең көлемде қолданылмады және батыстан келген Цян тайпаларынан шыққан шетелдік және ерекше нәрсе саналды. Ламелді қару-жарақтар басым түрде қолданыла берді.

Тау үлгісіндегі бронь

Тау үлгісіндегі қару-жарақ туралы сілтемелер Тан әулетінің Алты жарғысында Тан әулеті кезінде пайда болған, бірақ тарихи мәтіндер оның қалай жұмыс істегенін түсіндірмейді немесе оның схемасын көрсетпейді. Оның сақталған мысалдары жоқ. Тау үлгісіндегі қару-жарақ туралы барлық мәліметтер Су және Мин дәуірлерінен бастап суреттер мен мүсіндерден алынған. Бұл тек Қытайға ғана тән емес, Корея, Вьетнам, Жапония және тіпті Таиландтағы бейнелерде де кездеседі, алайда діни емес бейнелер тек Қытай, Корея және Вьетнамда ғана кездеседі. Осы типтегі қару-жарақты қайта құру жобалары көбінесе жақсы нәтиже берген жоқ. Қазіргі теория бойынша, бұл қару-жарақ "тау" сөзінің қытай ішіндегі таңбасына (山) ұқсас кішкентай темір немесе болат бөліктерінен жасалған. Бір теория бойынша, олар ламелляр қару-жарақ сияқты ұшты бағаналы зигзаг тәрізді сызықтардан тұрған. Бөліктері бір-бірімен байланысып, мата немесе былғарыға бекітілген. Ол дене, иық және сандары жабады, сонымен бірге қозғалуға жеткілікті ыңғайлы және икемді болады. Осы кезеңде жоғары шенді қытай офицерлері маңызды дене бөліктерін қорғау үшін айналы қару-жарақтарды қолданса, қалған дене бөліктері үшін мата, былғары, ламелляр және/немесе тау үлгісіндегі қару-жарақтар қолданылған. Бұл жалпы дизайн "жарықтандырылған қару-жарақ" деп аталды. Тау үлгісіндегі қару-жарақтардың жай ғана желкенді қару-жарақтардың стильдік бейнелерінің нәтижесі деген басқа да теория бар, бірақ қытай өнеріндегі желкенді қару-жарақтардың белгілі бейнелері тау үлгісіндегі қару-жарақтарға сәйкес келмейді.

Қағаздан жасалған бронь

Кейінгі Чжоу мен Оңтүстік Тан арасындағы соғыстар кезінде Тан жағындағы азаматтар өздері киген ақ қағаз қару-жарағының атымен "Ақ қарулы әскерлер" құрды. Бұл Тан азаматтық әскерлері Чжоу әскерлерінің шағын топтарын ығыстыруда сәттілікке жетті, бірақ ірі әскермен тікелей қақтығыстан қашып жүрді. Ақ бронялы әскер кейіннен Сун әулетіне қарсы күресу үшін қайта жандандырылды, бірақ тиімсіз болып, таратылды. Кейінгі Мин дәуіріндегі жазбаларда қағаздан жасалған қару-жарақтар туралы сипаттамалар бар. Бір түрі жібек қағаздан жасалған және басқа қарудың астына немесе жеке киілетін гамбезон рөлінде қолданылды. Жібек қағаздан қолға арналған қорғағыштар да жасалған. Тағы бір түрінде қалың, иілгіш қағаз қолданылып, жұмсақ ету үшін соғылып, түйреуіштермен бекітілген. Ондай қағаз қару-жарақты суға малып жасағанда тиімдірек болған деседі. 19-шы ғасырдың соңында Юньнаньдағы хуэй халқы әлі де қағаз қару-жарақ киген. Қағаз қабығынан жасалған, жібек пен мақтамен бірге 30-60 қабаттан тұратын қару-жарақ, мылтықтан атылған оқтар мен штыктарды қағаз қабаттарында тоқтата отырып, жақсы қорғаныс ретінде саналды, бірақ жақын арадағы оқ-дәрілі мылтықтарға қарсы тиімді емес еді.

Ляо әулеті (9071125)

Лиао әулетінің хитандықтары ауыр қаруланған атты әскерді өз армиясының негізгі күші ретінде пайдаланды. Шаянда, олар жеңіл атты әскерді алдыңғы қатарға, ал артқа екі қатарлы қарулы атты әскерді орналастырды. Тіпті, азық-түлік іздеушілер де қаруланған. Хитандық ауыр атты әскер бөлімдері 500-700 адамнан тұратын топтарға ұйымдастырылды. Көшпелі тайпалардан пайда болған басқа империялардан өзгеше, хитандықтар кеңінен тараған садақшы атты әскер қатарынан гөрі, тығыз ауыр атты әскер құрамында шайқасуды артық көрді.

Сун әулеті (9601279)

Сун династиясы (960–1279) кезінде қазіргі Цинхай аймағындағы хань емес халықтар өндіретін суықталған болаттан жасалғандай көріну үшін қару-жараққа кішкентай дөңгелектер (қылшықтар) жасау әдетке айналды. Суықталған болаттағы дөңгелектер іс жүзінде бастапқы болаттағы көміртегінің жоғары концентрацияланған жерлері болды, сондықтан суықталмаған болаттағы әдемі дөңгелектердің ешқандай маңызы болмады. Шен Куо айтуынша, суықталған болаттан жасалған қару 50 қадам қашықтықтан атылған жебелерге өткір болмайды. Егер жебе тесікке тисе де, жебе ұшы сындырып жібереді. Дегенмен, ауыр қаруды тесіп өту қабілеті үшін арбалеттер әлі де бағаланды. «Сун тарихында» былай делінген: «Сунның соғыс құралдары өте тиімді, соңғы уақытта мұндай құралдар көрілмеген», «олардың қару-жарақтары өте жақсы болды», бірақ «олардың әскерлері әрқашан тиімді болған жоқ». Сима Гуанның сөзіне қарағанда, әскери проблемалардың көп бөлігі солтүстіктен туындағандықтан, оңтүстіктегі әскери құрылымға көңіл бөлмеді, нәтижесінде әскерлер қарусыз қалды, тіпті қалалардың қақпалары да болмады. Нонг Жигао көтерілісі (1042, 1048, 1052) кезінде Нонг Жигао әскерінің жуан халқы үштік топтарда шайқасты. Бір адам үлкен қалқанды ұстап тұрса, қалған екеуі сүңгілерді лақтырады.

Батыс Ся (10381227)

Батыс Ся ауыр атты әскерді шамалы мөлшерде пайдаланды, ең гүлденген кезеңінде олардың саны 3000-ға жетті.

Юрчен Цзинь әулеті (1115-1234)

Юршендер сапалы қару-жарақ жасаумен әйгілі болды. Юршендер металлдан жасалған және тігілген қару-жарақтарды киген. Юрчен әскері мыңдық және жүздік бөлімдерге ұйымдастырылған. Әр жүздік екі елулік әлеуметтік-экономикалық топтардан – пуниандардан тұрды. Әр пунианда қару-жарақ, найза немесе айдаһар бар 20 адам болуы тиіс еді. Осы 20 адам екі қатарға, бес қатар тереңдікке орналасып шайқасқа түсті, ал қалғандары үш қатардан садақшылар болып орналасты. 1232 жылы юршендер Кайфен қамалында моңғолдарға қарсы құйма темір бомбаларын қолданды. "Джин тарихында" жарылыстан туған оттың тіпті темір қаруды да тесіп өтетіні айтылған.

Мин әулеті (13681644)

Минь династиясы кезінде қару-жарақ толыққанды мәнін жоғалтпаса да, атыс қаруының күші анық болғанда маңызы азайды. Ертедегі Мин артиллериясының офицері Цзяо Юй, мылтықтардың "ұшатын аждахалар сияқты қимылдап, қару-жарақтың қабаттарын тесіп өтетінін" мойындаған. Толық қару-жарақ киген әскерлер де мылтықтан өлтірілуі мүмкін еді. Мин маршалы Цай осындай құрбан болғандардың бірі. Дұшпан тарапынан алынған мәліметтерде: "Біздің әскерлер оқ түтікшелерімен оқ атып құлатты, ал үлкен әскер оны жылдам көтеріп, бекініске қайтарды" делінген. Қытай қару-жарағы Мин әулеті кезінде мылтық оқтарын тоқтатуда белгілі бір жетістікке жеткен болуы мүмкін. "Дюо Цян Фан Пай" (оқ ұстайтын қорғаныс қалқаны) деп аталатын, бірнеше қабаттан тұратын материалдан жасалған күрделі қалқан, оқтарды тоқтату үшін арнайы жасалған. Жапондықтардың мәлімдемесіне сәйкес, Жиксан шайқасында қытай әскері қару-жарақ киіп, жартылай оқ өткізбейтін қалқандарды қолданған. Фредерик Койет кейіннен Мин ламелдік қару-жарағын "шағын қарудан" толық қорғаныш ретінде сипаттады, бірақ бұл кейде қате түрде "мысқыл оқтары" деп аударылады. 1584 жылы жазылған "Жисяо Синьшу" еңбегінде оңтүстікте ратаннан жасалған қалқандар ағаш қалқандарға қарағанда жеңіл және лайлы, жаңбырлы ауа райында, сондай-ақ егістік жерлердің көлбеу жолдарында қолдануға ыңғайлы болғаны айтылады. Ратан қалқандар кейде дұшпанның назарын аудару үшін қолданылатын сүңгілермен бірге қолданылған. Автор ратан қалқандарын қаруға қарсы тиімсіз деп есептеген. Ракета тасымалдаушылар көбінесе жақын қашықтықтан оқ ату үшін қосымша қорғаныс ретінде ауыр қару-жарақ киетін.

Бригандиндік бронь

Бригандиндық бронь (бумианцзя (қытай тілінде: 布面甲; пиньинь: bùmiànjiǎ)) Мин және Цин дәуірінде, әсіресе солтүстікте, ең көп таралған бронь түріне айналды. Ол металл пластиналарынан тұратын, матамен жабылған және түйреу арқылы бекітілген. Халық арасында "динцзя" (шегеленген бронь) деп белгілі болғанымен, шын мәнінде "бумианцзя" (матамен жабылған бронь) деп аталды. Кейде оны "анцзя" (қара бронь) деп те атады, ал "минцзя" (жарық бронь) – ламинарлық броньды білдірді.

Плиталы бронь

1638 жылы жазылған «Убэй Яолуэ» еңбегінде матамен тігілген, кирасса нысанындағы бөлікше пластиналық бронь туралы айтылады. «Квантиджия» (толық металл бронь) деп аталатын мәтінде, пластиналарды жасау процесінде Фуцзянь темірінен 100 кати, солтүстік көмірінен 4-5 пикуль және оңтүстік көмірінен 10 пикульден астам көмір қолданылғаны сипатталған. Пластиналар жасалғаннан кейін лакталған және мақта мен жүн арқандармен біріктірілген. Квантиджияның толық жиынтығы шамамен 34,4 кати салмаққа ие болған. Бір мың катидің салмағы шамамен 590 грамм болғандықтан, толық жиынтық квантиджияның салмағы шамамен 20 кг-ға жуық. Мин дәуірінде пластиналық броньнің қаншалықты таралғаны белгісіз, және басқа ешбір дереккөз ондай бронь туралы мәлімет бермейді. Қытай деректерінде пошта мен пластиналық броньнің бірге қолданылғаны туралы жазбалар жоқ, бірақ Чосон әулетінің тарихнамасы 15 ғасырда «қытай поштасы және пластиналық бронь» өндірісін қадағаламағаны үшін бір шенеуніктің қызметтен алынғанын көрсетеді.

Теріден жасалған бронь

Былғарыдан жасалған қару-жарақ сиыр терісінен дайындалатын. Сиыр терісі кішкентай қабыршақтарға кесіліп, тұн майымен боялған, кептіріліп, содан кейін ұнтақталған темірмен соғылып біріктірілетін. Бұл процесс әрбір былғары қабыршақ қатайғанша бірнеше рет қайталанатын. Қатайған қабыршақтардан кейін қару-жарақ тігіліп жасалатын. Гуандун және Гуансиде теңізшілер қолданған былғары қару-жарақтың тағы бір түрі теріні көлденең бағытта тілінген жолақтарға бөліп, қадамамен бекітетін. Чжучжоу кеншілерінен алынған сарбаздар денесінің сол жағын ғана қорғайтын былғары қару-жарақ киетін. Қарудың төменгі бөлігі қозғалысқа ыңғайлы болу үшін ілгекке ілінген. Сиыр терісінен басқа, былғары қару-жарақ панголин терісінен де жасалатын.

Цинь әулеті (16361912)

17 ғасырда Цин әскері ламелді және бригандиндік қару-жарақпен жабдықталған. Металдың сапасы қарапайым сарбаздың қару-жарағында тек жұқа, жұмсақ металл табақтан ғана тұруы мүмкін, ал офицердің бригандинасы жұқа, бірақ берік және икемді болаттан жасалған. Қытайды жаулап алғаннан кейін және империяның көп бөлігінде бейбітшілік орнағаннан соң, көптеген сарбаздар жалқауланып, қару-жарақ киюден бас тартты. 18 ғасырда Цяньлун императоры былай деді: «Біздің ежелгі маньчжурлық дәстүрлеріміз әділдікті құрметтейді және заңдылықты қадір тұтады. Кіші-үлкені, ешкім олар үшін күресуден ұялмайды. Бірақ осы ұзақ бейбітшілік кезеңін пайдаланғаннан кейін, адамдар қару-жарақ киюден және соғысқа қатысудан аулақ болуға бейім». 18 ғасырдың басында кейбір бригандиндік қару-жарақтардың бөліктері қадаланған, бірақ ішінде пластиналар болмаған. 19 ғасырға қарай Цин қару-жарағының көп бөлігі тек көрсету үшін ғана қолданылды. Кейбір киімдер мен көрмелік бұйымдар сыртқы қадаларды эстетикалық мақсаттар үшін сақтап, ішкі қорғаныш темір пластиналарын қоспай, бригандиндік қару-жарақтың көрінісін жасады. 19 ғасырдың соңындағы бір ағылшын дереккөздерінің мәліметінше, тек императордың тікелей күзетшілері ғана қандай да бір қару-жарақ киген, және олардың барлығы императорлық отбасының ақсүйектері болған. 19 ғасырдың басындағы ағылшын әдебиетінде қытайлық ротанг қалқандары «дегенге дейін мылтықтан қорғайтын» болған, бірақ 19 ғасырдың соңындағы басқа ағылшын дереккөздері олардың мұсылман бекінісіне шабуыл кезінде пайдаланушыларын қорғауға ешқандай көмектеспегенін, олардың барлығы дерлік атып өлтірілгенін мәлімдейді.

Пайдаланылған әдебиеттер

. Пирс, С. Ж. Императорлық қытай әскерлері (1): б.з.д. 200 – б.з. 589; Майкл Перри салған суреттері, Osprey Publishing «Қоралданған адамдар» сериясы,
сол кітаптың жалғасы. Императорлық қытай әскерлері (2): 590 – 1260; Майкл Перри салған суреттері, Osprey Publishing «Қоралданған адамдар» сериясы,
сол кітаптың жалғасы. Ортағасырлық қытай әскерлері: 1260 – 1520; Дэвид Скью салған суреттері, Osprey Publishing «Қоралданған адамдар» сериясы,
сол кітаптың жалғасы. Кейінгі императорлық қытай әскерлері: 1520 – 1840; Криста Хук салған суреттері, Osprey Publishing «Қоралданған адамдар» сериясы,
сол кітаптың жалғасы. Ежелгі қытай әскерлері: б.з.д. 1500 – 200; Ангус Макбридж салған суреттері, Osprey Publishing «Қоралданған адамдар» сериясы.