Кіріспе

1862 жылғы Италия бірігу соғысындағы шайқас

Аспромонте шайқасы, сондай-ақ Аспромонте күні деп те аталады, 1862 жылғы 29 тамызда болған шағын қақтығыс және Италияның бірігу процесінің нәтижесіз эпизоды болды. Оның аты Италияның оңтүстігіндегі Аспромонте тауының атына байланысты. Джузеппе Гарибальди бастаған еріктілер армиясы Сицилиядан Римге, Папалық мемлекеттердің астанасына қарай жорыс жасағанда Италия Корольдік армиясының шабуылына ұшырады. Олар Римді жаңа құрылған Италия Корольдігіне қосып алуды жоспарлаған. Гамбарьеден бірнеше километр жерде болған шайқаста Гарибальди жараланып, тұтқынға алынды.

Өмірбаян

Виктор Эммануэль II 1861 жылдың 17 наурызында Италия королі болғанда, жаңа құрылған Италия Корольдігіне Венето мен Рим кірмеді. Кейінірек "құтқарылмаған" қалалар деп аталатын бұл қалалар Италия саясатында үнемі шиеленіс тудырды. Атап айтқанда, "Рим мәселесі" деп белгілі Римге қатысты дау, Италия Парламенті Римді корольдіктің астанасы деп жариялағаннан кейін туындады. Бұл Папа Пий IX-тың қаладағы уақытша билігін сақтау ниетімен келіспеді. Италия Корольдігі үкіметінің мүшелері бұл мәселеге қатысты әртүрлі пікірде болды, ал одан кейін туған ішкі шиеленістер 1862 жылы премьер-министр Беттино Рикасолидің отставкаға кетуіне әкелді. Оның ізбасары Урбано Раттацци Киелі Таққа деген құрметсіздігімен танымал болса да, Раттацци сайланғаннан кейін Италия Корольдігі Рим мәселесінде сақтық танытты. Осы уақытта генерал Джузеппе Гарибальди Сицилияға жетіп, Римге жорық жасау мақсатымен әскер құра бастады. Францияның (сол кезде Италияның ең беделді одақтасы) және Папаның қатал реакциясы итальян үкіметінің араласуына себеп болды. 3 тамызда Виктор Эммануэль II Гарибальдидің "кінәлі асығуын" ресми түрде айыптады, ал Раттацци генерал Энрико Сиалдинидің бұйрығымен Гарибальдині тоқтату үшін Корольдік армиясын жіберді.

Шайқас

Гарибальдиді итальяндықтардың көпшілігі, соның ішінде Корольдік армия мен флоттағы сарбаздар батыр ретінде таныды және құрметтеді. Оқиғалардың бірнешесінен Garibaldi де, оның қарсыластары да ашық соғысқа түсуге немесе қарсыласына көп зиян келтіруге құштар емес екендігі көрінеді. Garibaldi-дің кемелері Мессина бұғазынан өтіп, Калабрия жеріне жеткенде Корольдік флоттың назарына іліксе де, Корольдік армия тек Garibaldi-дің әскері құрлыққа қонған кезде ғана шабуыл жасады, мүмкін шығынды азайту мақсатында. Garibaldi өзі Корольдік армияға қарсы шабуылға көшпеді, оның орнына Аспромонте тауларын айналып өтуге тырысты. Garibaldi-дің әскері үш күн жол жүрді; 28 тамыз 1862 жылы Garibaldi бастаған алдыңғы полк Гамбарьеге жақын жерге орналасты, қалған әскері бірнеше күн ішінде келеді деп күтілді. 29 тамызда, Garibaldi-дің әскері толық жиналмас бұрын, Корольдік армиядан келген Берсальерилер Garibaldi-дің лагеріне жетіп шабуыл жасады. Garibaldi әскеріне "бауырларымызға" оқ атуға тыйым салды, соның салдарынан шайқас кезінде бірқатар Берсальерилер тарап ауысып, Garibaldi-дің еріктілеріне қосылды. Дегенмен, Garibaldi-дің бұйрығына қарамастан, оның полкінің бір бөлігі Берсальерилерге қарсы шабуыл жасады. Соқтығысу кезінде екі оқ Garibaldi-дің жамбасын және тобық сүйегін жарақаттады. Ұзақ өтпей атысты тоқтату туралы келісімге қол жеткізілді және Garibaldi басылды.

Салдары

Ұрыс шамамен он минутқа созылды және нәтижесінде 15 шамасында адам қаза тапты. Жараланған Гарибальдиге дереу хирургтар көмек көрсетті және ол тұтқынға алынды; кейіннен ол Порто-Венереге жақын Варьиньяно түрмесіне жіберілді. Гарибальди мен оның еріктілері 1862 жылдың 5 қазанында рақымшылыққа ие болды; Гарибальди ресми түрде Капрераға зейнетке шықты, онда ол екі жыл бойы тұрды. Аспромонт күні итальян үкіметіне қарсы ұлттық және халықаралық сын тудырды, сонымен қатар Италиядағы пікірталас одан да шиеленісті болды. Джузеппе Маццинидің партиясы Аспромонт оқиғасынан кейін Монархия мен Республикашылар арасындағы барлық жасырын келісімдер факті бойынша бұзылғанын мәлімдеді; Монархияның қолдаушылары Республикашылардың Гарибальди экспедициясы сияқты асығыс инициативаларды қолдауы, олардың елді басқаруға жеткілікті жауапты емес екенін көрсетті деп мәлімдеді. Баяушылар үкіметті итальян революциясына сатқындық жасады деп айыптады, Италияның өзінен гөрі Папаны көбірек қолдады. 1863 жылы Раттацци орнына Марко Мингетти келді, ол Аспромонт фактілерін пайдаланып Франциямен келісімге келді (қыркүйек конвенциясы), онда Италия Папалық мемлекеттердің шекараларын шабуылдардан қорғайтын болды, ал Франция екі жыл ішінде Римнен әскерін шығаратын болды. Қыркүйек конвенциясына қарамастан, Римді аннексиялау Италияның жасырын мақсаты болып қала берді. Гарибальди 1867 жылы Римге қайта аттанбақ болды, бірақ француз әскерлері Ментана шайқасында оны тоқтатты. Ақырында, Questione Romana итальян премьер-министрі Джованни Ланза кезінде шешілді, Рим 1870 жылы басып алынды.

Танымал мәдениетте

Италиялық танымал балалар өлеңі, "Гарибальди жараланды" ("Garibaldi fu ferito") әні, Берсальери әскерлерінің әнұранының үнімен салып айтылады және Аспромонте шайқасына сілтеме жасайды. Бұл шайқас кейде саяси талқылауларда да еске алынады, егер біреу Италия үкіметін итальян халқының үміттерін сатқандықпен айыптаса немесе ұлттық мүдделерге қарсы қимыл жасады деп айыптаса.