Кіріспе

Оңтүстік Еуропаның патшалық әулеті

Савой үйі – 1003 жылы тарихи Савой аймағында құрылған итальяндық патшалық үй (формальды түрде әулет). Бірте-бірте кеңейіп, бұл әулет Италияның солтүстік-батысындағы шағын Альпілік графтықтан бастап, 1713 жылдан 1720 жылға дейін Сицилия Корольдігін абсолютті билеуге дейін өсті. Одан кейін оларға Сардиния аралы берілді, және содан бастап олар тікелей билік жүргізді. Савой-Кариньяно тармағы арқылы Савой үйі 1861 жылы Италияның бірігуіне жетекшілік етті және 1946 жылға дейін Италия Корольдігін басқарды; сонымен қатар, олар 19 ғасырда Испания Корольдігін де қысқа мерзімге биледі. Италияның Савой патшалары – Виктор Эммануил II, Умберто I, Виктор Эммануил III және Умберто II. Умберто II 1946 жылғы институционалдық референдумнен кейін тақтан түсірілген Италияның соңғы королі ретінде бірнеше апта ғана билік етті, одан кейін Италия Республикасы жарияланды.

Тарих

Бұл атау Альпі тауларындағы, қазіргі Франция мен Италия арасында орналасқан Савойя тарихи аймағынан шыққан. Уақыт өте келе Савой әулеті саяси тұрғыдан ойдағыдай некелер мен халықаралық дипломатия арқылы өз аумағын кеңейтіп, ықпалын арттырды. Француз-итальян шекарасындағы бір аймақты басқарудан бастап, құлаған кезде әулеттің билігі Италия түбегінің көп бөлігін қамтыды.

Ерте тарих

Үй Хумберт I, Сабаудия графы (Умберто I "Бианкамано") (1003–1047 немесе 1048) ұрпағынан тарады. Хумберттің тегі белгісіз, өйткені замандас құжаттарда оның әкесі туралы ешқандай мәлімет жоқ. Оның отбасы дәстүрлі түрде Саксониядан шыққан деп есептелген, бірақ соңғы зерттеулер Хумберт пен оның туыстары кең иеліктерге ие болған Виен графтығын одан да ықтимал шығу тегі ретінде көрсетті. Сабаудия бастапқыда кедей графтық болғанымен, кейінгі графтар дипломатиялық шеберліктерімен Альп тауларындағы стратегиялық тау өткелдерін бақылауға алды. Хумберттің екі ұлы Женева көлінің шығысында, Рона өзені бойындағы Агаунумдағы Сент-Морис аббаттығында тәлімгер абаттар болды, ал Сент-Морис Савой үйінің әлі де қамқоршысы болып табылады. Хумберттің ұлы, Савойялық Отто, 1051 жылы ағасы Савойялық Амадей I қайтыс болғаннан кейін титулға ие болды және Турин маркграфинясы Аделаидаға үйленді, осылайша Суза маркграфиясы, Турин және Пинероло қалалары Савой үйінің иелігіне өтті. Олар бір кезде қазіргі Вауд кантонына да талап еткен, онда Швейцариядағы Чильон сарайын иеленген, бірақ оған қол жеткізулері протестанттық реформация кезінде Женевамен үзіліп қалды, содан кейін оны Берн басып алды. Пьемонт кейін Сабаудиямен біріктірілді, ал атауы "Савой" деп өзгерді.

Кеңейту, кері шегіну және өркендеу

XIV ғасырдың соңында Амадей VIII билікке келген кезде Савойя әулеті бірте-бірте аумақты кеңейту процесінен өтті және 1416 жылы Киелі Рим императоры Зигмунд оны Савойя герцогы етіп көтерді. 1494 жылы Франция королі Карл VIII Италия мен Неапольге жол тартқанда Савойя арқылы өтті, бұл 1494-98 жылдардағы Италия соғысын бастады. 1521-1526 жылдардағы Италия соғысы басталғанда император Карл V Савойяда императорлық әскерлерді орналастырды. 1536 жылы Франциск I Франция Савойя мен Пьемонтқа шабуыл жасап, сол жылдың сәуір айында Турин қаласын басып алды. Савойя герцогы Карл III Верчеллиге қашып кетті. Осы лауазымда ол 1557 жылы Сен-Кентенде жеңіске жетіп, солтүстік Францияға қарсы испандықтардың жорысына жетекшілік етті. Ол Еуропадағы түрлі дау-дамаylarды пайдаланып, француздар мен испандардан, соның ішінде Турин қаласынан аумақтарды қайтарып алды. Герцогтықтың астанасын Шамбериден Туринге көшірді. XVII ғасыр Турин аймағына экономикалық өркендеу әкелді және Савойя әулеті оған қатысып, пайда тапты. Карл Эммануил II Ницца портын дамытып, Альп таулары арқылы Францияға қарай жол салды. Ал саяси шеберлікпен жүргізілген маневрлер арқасында аумақты кеңейту жалғасты. XVIII ғасырдың басында Испания мұрагерлік соғысында Виктор Амадей Габсбургтерге көмек көрсету үшін жағын ауыстырды және Утрехт шарты арқылы олар оған Солтүстік-Шығыс Италиядағы үлкен жерлермен және Сицилия тәжімен сыйлады. Савойяның Сицилиядағы билігі тек жеті жыл (1713-20) ғана созылды.

Италия Корольдігі

Сицилияның тәжі, ақыры патша болудың мәртебесі және Палермоның байлығы Савой әулетін одан әрі нығайтуға көмектесті. 1720 жылы Төрттік Одақ соғысының нәтижесінде олар Сицилияны Сардинияға айырбастауға мәжбүр болды. Династия құрлықта да кеңею саясатын жалғастырды. Польша мұрагерлігі және Австрия мұрагерлігі соғыстары кезінде тиімді одақтар арқылы Карл Эммануэль III Австрияның бақылауындағы Милан герцогтығының есебінен жаңа жерлерді иеленді. 1792 жылы Пьемонт-Сардиния Француз Республикасының бірінші республикасына қарсы Бірінші коалицияға қосылды. 1796 жылы Наполеон оны жеңіп, француз әскеріне Пьемонт арқылы еркін өтуді көздейтін Париж шартына (1796) қол қоюға мәжбүр етті. 1798 жылы Жубер Турин қаласын басып алып, Карл Эммануэль IV-ті тақтан түсіріп, Сардиния аралына кетуге мәжбүр етті. Соңында, 1814 жылы Вена конгресі корольдықты қалпына келтіріп, бұрынғы Генуя Республикасын қосып, кеңейтті. Осы уақытта Джузеппе Маццини сияқты ұлтшыл тұлғалар халық пікірін қалыптастыруға әсер етіп жатты. Маццини Италияның бірігуіне тек халық көтерілісі арқылы қол жеткізілетініне сенді, бірақ 1848 жылғы төңкерістердің сәтсіз аяқталуынан кейін итальяндық ұлтшылдар бірігу қозғалысының жетекшілері ретінде Сардиния Корольдігі мен оның премьер-министрі граф Кавурға көздерін тіктеді. 1848 жылы Карл Альберт Пьемонт-Сардинияға «Статуто Альбертино» деп аталатын конституцияны сыйлады, ол Италия біріккеннен кейін де Корольдіктің құқықтық жүйесінің негізі болып қала берді және 1861 жылы Сардиния Корольдігі Италия Корольдігіне айналды. Италия Корольдігі Рим империясы құлағаннан бері Италия түбегін қамтыған алғашқы итальян мемлекеті болды. Бірақ Виктор Эммануэль 1861 жылы Италия королі болып жарияланғанда, оның иелігіне Венеция аймағы (Габсбургтердің билігінде), Лацио (Риммен), Умбрия, Марке және Романья (Папалық Болонья қаласымен) кірмеді. Дегенмен Савой әулеті Италияны бірнеше онжылдық бойы, итальяндық тәуелсіздік соғыстары мен Италияның бірігу процесі кезінде, тіпті 20 ғасырдың басындағы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде де басқарды.

Қазалаулар

1655 жылдың сәуірінде протестанттық азшылықты құрайтын вальденстердің оларды таулы аңғарларға қоныстандыру жоспарына қарсылық көрсеткені туралы (әлде жалған) хабарларға сүйене отырып, Карл Эммануил II олардың жалпы қырғынын бұйырды. Бұл қырғынның қатыгездігі бүкіл Еуропаны дүрліктірді. Сол кездегі Англияның билеушісі Оливер Кромвелл вальденстердің мүддесін қорғап, хаттар жазып, қаржы жинап, Англияда жалпы ораза ұстауға шақырып, оларды құтқару үшін әскери күш жіберумен қорқыта бастады. Бұл қырғын Джон Милтонның "Пьемонттағы соңғы қырғын туралы" атты әйгілі сонетін тудырды. 1898 жылы Миландағы Бава Бекарис қырғыны кезінде нан бағасының өсуіне байланысты наразылықтарда қарусыз наразылық білдірушілерге (оның ішінде әйелдер мен қарттарға) қарсы артиллерия қолданылды. Савой әулетінің патшасы Умберто I генерал Фиоренцо Бава Бекаристі қырғын үшін құттықтап, оны Савой әскери орденінің Ұлы офицері медалімен марапаттады, бұл көпшілік пікірінің үлкен бөлігін қатты ашуландырды. Соның салдарынан, 1900 жылдың шілдесінде Монцада Умберто I-ді қастандықпен өлтірген Гаэтано Брески, қырғын кезінде қаза болған әйелдердің бірінің бауыры болды және ол өлтіру үшін АҚШ-тан Италияға оралған еді. Бұрын патша анархистер Джованни Пассананте мен Пьетро Ачиаритоның сәтсіз қастандықтарының нысаны болған.

Фашизм және монархияның аяқталуы

Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанда Версаль келісімі Италияға Лондон келісімінде уәде етілгендерді толық орындамады. Соғыстан кейін Италиядағы экономикалық жағдай нашарлаған сайын, халықтың наразылығы күшейді, сонымен қатар итальян фашизмінің тұқымы қаланып, Бенито Муссолинидің Римге жасаған жорылысына әкелді. Генерал Пьетро Бадольио король Виктор Эммануэль III-ке Муссолини мен оның қара көйлектер әскерін оңай таратуға болатынын айтты, бірақ Виктор Эммануэль Муссолиниге төзімділік танытып, оны 1922 жылдың 28 қазанында премьер-министр етіп тағайындады. 1924 жылдан бастап Муссолини билікті теріс пайдалануды қайталап жасағанда король үнсіз қалды және 1925 жылы Муссолини демократияның барлық сылтауын тастағанда араласпады. 1928 жылдың соңына қарай корольдің Муссолиниді қызметтен алу құқығы, кемінде теориялық тұрғыдан, оның билігін тежеудің жалғыз құралы болды. Кейіннен корольдың, көрінетін дәлелдерге қарамастан, Муссолини режимінің билікті теріс пайдалануына қарсы әрекет жасамауы көп сынға ұшырады және Италия мен монархияның болашағы үшін ауыр салдары болды. 1936 жылы Италия Эфиопияны басып алды, ал Виктор Эммануэль Эфиопия императоры болып жарияланды. 1939 жылы ол албандық тәжді де иеленді, бірақ 1941 жылы екі жылдан кейін Эфиопияны жоғалтты. Алайда, 1943 жылы Муссолини мен Осі державалары Екінші дүниежүзілік соғыста жеңілгеннен кейін итальян сарайының бірнеше мүшелері одақтастармен байланыс жасады, олар Муссолининің кетуі керек екенін мәлімдеді. 24 шілдеде Фашистік Ұлы Кеңес Муссолиниге сенімсіздік білдіргеннен кейін Виктор Эммануэль оны қызметтен босатып, Эфиопия мен Албания тәждерінен бас тартты және Пьетро Бадольоны премьер-министр етіп тағайындады. 8 қыркүйекте жаңа үкімет бес күн бұрын одақтастармен келісімге келгенін жариялады. Алайда Виктор Эммануэль тағы бір қателік жасады, өйткені ол және оның үкіметі әскерін бұйрықсыз қалдырып, оңтүстікке, Бриндизиге қашып кетті. Одақтастар мен қарсылық қозғалысы нацистер мен фашистерді жарты аралдан бірте-бірте қуғанда Виктор Эммануэльдің Муссолиниге бұрынғы қолдауы соғыстан кейінгі кез келген рөлге ие болуына кедерес екені анық болды. Сәйкесінше, Виктор Эммануэль 1944 жылдың сәуір айында өзінің көп бөлігін ұлы, мұрагер ханзада Умбертоға тапсырды. Рим екі айдан кейін азат етілді, ал Виктор Эммануэль өзінің қалған билігін Умбертоға беріп, оны патшалықтың генерал-лейтенанты етіп тағайындады. Бір жыл ішінде халық пікірі монархияны сақтау немесе республика болу туралы шешімді анықтау үшін референдум өткізуді талап етті. 1946 жылдың 9 мамырында монархияны құтқару үшін жасалған соңғы әрекет ретінде Виктор Эммануэль ұлының пайдасына ресми түрде тақтан бас тарды, ол Умберто II атанды. Бұл сәтсіз аяқталды; 1946 жылғы Италиядағы конституциялық референдумда республикашылар 54% дауыспен жеңіске жетті. Виктор Эммануэль Мысырға жер аударылып, бір жылдан кейін қайтыс болды. 1946 жылдың 12 маусымында Италия Корольдігі ресми түрде құлап, Умберто өкілеттіктерін премьер-министр Алкиде де Гаспериге беріп, итальян халқынан жаңа республиканы қолдауды сұрады. Содан кейін ол Португалияға жер аударылды және ешқашан оралмады; ол 1983 жылы қайтыс болды. Италия Республикасының Конституциясына сәйкес, үкіметтің республикалық формасы конституциялық түзетулермен өзгертілмейді, осылайша монархияны қалпына келтірудің кез келген әрекетіне тыйым салынады, егер толығымен жаңа конституция қабылданбаса. Конституция Савойя үйінің еркек ұрпақтарының Италияға кіруіне де тыйым салады. Бұл ереже 2002 жылы алынып тасталды, бірақ Италияға қайта оралуға рұқсат беру шартының бір бөлігі ретінде Савойя үйінің соңғы талапкері Витторио Эмануэле таққа деген барлық талаптарынан бас тартты. Ол 2024 жылы қайтыс болды.

Эфиопия императорлары

Виктор Эммануэль III, Эфиопия императоры, 1936–1941 жылдары (1869–1947) – эмиграциядағы император Хайле Селассие I тарапынан мойымалдығы даулы болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс Хорватия

1941 жылы фашистік марионеттік мемлекет – Хорватия Тәуелсіз Мемлекетінде Испанияның I Амадеосының немересі, Аоста герцогы Аимон ресми түрде Томислав II деген атпен король деп жарияланды, бірақ ол Италияда тұрғандықтан іс жүзінде билікке келген жоқ. 1943 жылы Италия Орталық державалармен ынтымақтастығын тоқтатқанда ол тақтан ресми түрде бас тартты.

Кипр, Иерусалим және Армения

1396 жылы Киликия армян патшалығының соңғы патшасы Левон V-тің құқықтары мен жеңілдіктері оның туысы, Кипр патшасы Яков I-ге ауыстырылды. Осылайша Армения патшасы атағы Кипр және Иерусалим патшалары атақтарымен біріктірілді. Бұл атақ Савой үйі тарапынан қазіргі күнге дейін сақталып келеді.

Сардинияның тажының атақтары

VITTORIO AMEDEO III, per la grazia di Dio Re di Sardegna, Cyprus, Gerusalemme e Armenia; Савойя, Монферрато, Шаблай, Аоста және Женева герцогы; Пьемонт пен Онеглия князі; Италиядағы Салуццо, Суза, Иврея, Сева, Маро, Ористано, Сезана маркизі; Мориана, Ницца, Тенда, Асти, Александрия, Гоцеано графы; Вауд пен Фаучигни бароны; Верцелли, Пинероло, Тарантазия, Люмеллино, Валь ди Сезия иелері; Италиядағы Киелі Рим империясының мәңгілік князі және викарийі.

Италияның астаналық титулдары

Виктор Эммануэль II, Құдайдың рақымымен және ұлттың еркімен, Италия королі, Сардиния королі, Кипр, Иерусалим, Армения, Савойя герцогы, Мауриен графы, Италиядағы Киелі Рим империясының маркизі; Пьемонт, Карнигано, Онгелия, Поирино, Трино князі; Киелі Рим империясының князі және мәңгілік викары; Карманьола, Монмеллиан (Арбин және Франсинмен), Аоста герцогтығының барон-князі, Кьери, Дронеро, Крешентино, Рива-ди-Кьери-э-Банна, Буска, Бене, Бра князі, Генуя, Монферрат, Аоста герцогы, Шабле герцогы, Женева герцогы, Пьяченца герцогы, Салуццо (Салюц), Иврея, Суза, дель Маро, Ористано, Чезана, Савона, Тарантазия, Боргоманеро-э-Куреджо, Казелле, Риволи, Пьянецца, Говоне, Салуссола, Раччониджи (Тегеронемен), Мильябруна және Моттуроне, Кавалермаджоре, Марене, Модан және Ланслебур, Ливорно-Феррарис, Сантиа-Алье, Ченталло және Демонте, Дезана, Гемме, Вигоне графтары, Бардже, Виллафранка, Женева, Ницца, Тенда, Ромонт, Асти, Алессандрия, Гочеано, Новара, Тортона, Боббио, Суассон, Сант-Антиоко, Полленцо, Роккабруна, Трикерро, Байро, Озегна, Апертоле графы, Во және Фочиньи бароны, Верчелли, Пинероло, Ломеллина, Валле-Сезия, Чева маркизатының иесі, Монаконың жоғары билеушісі, Роккабруна және Ментонның 11/12 бөлігі, Венецияның ақсүйек патрициясы, Феррараның патрициясы. Бұл атақтар 1860-1946 жылдар аралығында болған біріккен Италия Корольдігі кезінде қолданылған.