Савой аймағының тарихы мен мәдениеті

Кіріспе

Батыс Орталық Еуропадағы мәдени-тарихи аймақ, қазір Францияның бір бөлігі. Осы аймақтың тарихи-мәдени атауы – Савойя ( /səˈvɔɪ/; савойя; италияша: Savoia) – Батыс Альп тауларында орналасқан мәдени-тарихи аймақ. Окситания және Пьемонт арасындағы мәдени шекарада жатқан бұл аймақ солтүстікте Женева көлінен басталып, оңтүстікке және батысқа қарай Дофинге, ал шығысқа қарай Аоста аңғарына дейін созылады. Савойя 11-14 ғасырларда Савойя әулеті билеген феодалдық Савойя графтығы ретінде қалыптасты. Алғашқы аумақ, сондай-ақ "герцогтық Савойя" немесе "нағыз Савойя" деп белгілі, көбінесе қазіргі француз Савойя және Жоғарғы Савойя департаменттерімен шектеседі. Алайда, Савойя герцогтығы (1416–1860) кезеңіндегі Савойя территориясының тарихи кеңеюі қазіргі Италияның батыс бөлігі мен Оңтүстік-Батыс Швейцарияны да қамтыды. Франция мен Италия арасындағы қазіргі шекара 1858 жылғы Пломбьер келісімі нәтижесінде пайда болды. Бұл келісім Италияның бірігуіне дайындық ретінде Батыс Савойяны Францияға өткізді, ал Пиемонт және Лигуриядағы шығыс территориялары Савойя әулетінің құрамында қалды, ол кейіннен Италияның билеуші әулетіне айналды.

Ерте тарих

Бұл аймақты Аллоброгтар – галл халқы мекендеген, оны Рим Республикасы б.з.б. 121 жылы бағындырды. Савойя атауы кеш латынша Sapaudia сөзінен туындаған, ол шыршалы немесе жоталы ормандарды білдіреді. Бұл сөздің түбі галл тіліндегі сапин сөзінен шыққан болуы мүмкін. Сапин – галл тіліндегі sappos (шырша) және латын тіліндегі pinus (қайын) сөздерінің қосындысы. Ол алғаш рет Аммиан Марцеллин (354 ж.) еңбегінде Максима Секуанорумның оңтүстік бөлігін сипаттау үшін қолданылған. 452 жылғы Галлия шежіресінде айтылғандай, Бургундиялықтар Флавий Этийдің Бургундияны жеңгеннен кейін 443 жылы Сапудия аумағына қоныстанды.

Ерте және жоғары орта ғасырлар

8 ғасырда Савойя деп аталатын аймақ Францияның бір бөлігі болды, ал 843 жылғы Верден шартында Франция бөлінген кезде ол қысқа ғұмырлы Орта Франция патшалығының құрамына кірді. Тек 12 жыл өткен соң, 855 жылы Лотар I қайтыс болғаннан кейін, Орта Франция Альп тауларының солтүстігіндегі Лотарингияға, Альп тауларының оңтүстігіндегі Италияға және Шарль Прованс мұра еткен Батыс Альп тауларындағы Бургундияның бөліктеріне бөлінді. Осы соңғы аймақ Савойя және Прованс деп танылатын жерлерді қамтыды. Бұл аймақ қысқа мерзімге арабтардың билігіне өтті. 10-дан 14-ғасырға дейін, болашақта Савойя аймағының бір бөлігі Бургундия Корольдігінің құрамында қалды. 11 ғасырдан бастап Савойя үйінің билікке көтерілуі 1003 және 1416 жылдар аралығында Савойя графтығының аумағының кеңеюінен көрінді. 1361 жылы Киелі Рим императоры Карл IV Савойя графтығын Арль Корольдігінен заң жүзінде бөліп шығарды. 1388 жылы Ницца графтығын сатып алды, ал 1401 жылы Женева графтығын қосты, Женева қаласынан басқа Женева аймағын, оны оның князь-епископы басқарды, номиналды түрде герцогтың билігінде: Женева епископтары, жасырын келісім бойынша, 1533 жылға дейін Савойя үйінен тағайындалды.

Савой герцогтігі

1416 жылы 19 ақпанда Рим императоры Зигмунд Савой графлығын тәуелсіз герцогтыққа айналдырды, ал Амадей VIII оның тұңғыш герцогы болды. Альп тауларының екі жағында орналасқан Савойя, француз және Солтүстік Италиялық ықпал аймақтарының арасында қалды. Ренессанс дәуірінде Савойяның дамуы шамалы болды. Онда аз ғана шағын қалалар болды. 1536 жылы Во кантоны Бернге қосылды, ал Савойя 1564 жылғы 30 қазандағы Лозанна шарты бойынша Воны Бернге ресми түрде берді. 1714 жылы Испания мұрагерлік соғысының нәтижесінде Савойя техникалық тұрғыдан Сицилия Корольдігіне енді, содан кейін (арал Австрияға Сардиниямен айырбасталғаннан кейін) 1720 жылдан бастап Сардиния Корольдігіне айналды. Савой үйінің басшылары Сардиния патшалары ретінде танылса да, Турин олардың астанасы болып қала берді.

Француз революциялық соғыстары

Савой 1792 және 1815 жылдар аралығында француз революциялық күштері басып алды. Бүкіл аймақ алғашқыда Монблан департаментін құру үшін біріктірілді. 1798 жылы ол Монблан және Леман департаменттері арасында бөлінді (Женева көлінің французша атауы). 1801 жылы Савой ресми түрде Киелі Рим империясынан шықты. 13 қыркүйек 1793 жылы Савой, Пьемонт және Аоста аңғарының біріккен күштері Салланштағы Мерибель шайқасында француз басып алушыларымен шайқасып, жеңіліске ұшырады. Наполеонның отставкасынан кейін 1814 жылғы Бірінші қалпына келтіру кезінде Савойдың үштен екі бөлігі Сардиния Корольдігіне қайтарылды; ал Савойдың шамамен үштен бірі, оның ішінде ең маңызды екі қала – Шамбери және Аннеси Францияда қалды. Наполеонның жүз күнге билікке оралуынан және Ватерлоо шайқасындағы жеңілісінен кейін, Савойдың қалған үштен бірі Францияның оңтүстік-шығыс шекарасында Сардинияны нығайту мақсатымен Вена конгресінде Сардиния Корольдігіне қайтарылды.

Францияға қосылу

Француздық Екінші Республикасы 1848 жылы алғаш рет Савойяны аннексиялауға тырысты. Лионнан 1500 адамнан тұратын корпус жіберіліп, 3 сәуірде Савойяға басып кірді, Шамбериді (астанасы) басып алды және Францияға қосылғанын жариялады. Басқын туралы естіген жергілікті тұрғындар Шамбериге асықты. Корпусты жергілікті халық қуды. Бес француз қаза тауып, 800 адам тұтқынға алынды. 1858 жылдың 21 шілдесінде Пломбиер-ле-Бенде, Вогез департаментінде Сардиния Корольдігінің премьер-министрі Камилло Бенсо, Кавур графы, Италияның бірігуіне байланысты туындаған қақтығыстар кезінде Австрия империясына қарсы француз әскери қолдауын алу үшін Наполеон III-мен құпия кездесті. Аталған кездесуде Кавур Сардиния Ницца графтығы мен Савой герцогтығын Екінші француз империясына беруге уәде берді. Бұл құпия келісім болғанымен, көп ұзамай ол кеңінен белгілі болды. Ницца мен Савойяны Францияға қосу туралы келісім 1860 жылдың 24 наурызында Туринде қол қойылды (Турин келісімі). Солтүстік провинциялары Шабле және Фосиньиде көршілес Швейцарияға қосылуды қолдаушылар болды, олармен солтүстік провинциялардың ұзақ жылдардан бері экономикалық байланыстары бар еді. Швейцарияның тартымдылығын азайту үшін француз үкіметі Женеваға солтүстік Савойя коммуналарының дәстүрлі салықсыз қарым-қатынасын сақтайтын еркін сауда аймағын ұсынды. Келісімге қол қойылғаннан кейін 22-23 сәуірде халықтың пікірін білуге арналған референдум өтті. Әр ер азаматтың дауыс беру құқығын пайдалана отырып, берілген провинциялардағы сайлаушыларға келісімді мақұлдау үшін «Иә» деп дауыс беруге және Францияға қосылуға, немесе келісімді қабылдамай «Жоқ» деп дауыс беруге мүмкіндік берілді. Сайлаушыларға Швейцарияға қосылу, Италиямен бірге қалу немесе тәуелсіздігін қайта алу мүмкіндіктері ұсынылмады, бұл кейбір наразылықтарға себеп болды. Дауыс берудің 99,8% Францияға қосылуды қолдады, бірақ дауыс берудің бұрмаланғаны туралы айыптаулар болды, әсіресе Ұлыбритания үкіметінен, ол өзінің дәстүрлі француз қарсыласының континенттік кеңеюіне қарсы болды. 22 сәуірде Бонневильде болған «Таймс» газетінің Савойядағы тілшісі дауыс беруді «ұлттар тарихында ойналған ең төменгі және ең аморалды фарс» деп сипаттады. Ол хатын мына сөздермен аяқтады: Осы сапардан сіздер өздеріңіздің қорытындыларыңызды шығарыңыз, ол Савойяның осы бөлігінде дауыс беру қалай өтті екенін анық көрсетеді. Бұл дауыс беру халықтық сайлау құқығына қатысты жасалған ең қатал ирония болды. Сайлау урналары жарлық шығарған билік органдарының қолында болды; бақылау мүмкін емес еді; тіпті саяхатшылар да күдікпен қаралып, олар мәселені зерттеуге тырыспасын деп қадағаланды; барлық қарсылықтар қорқыту арқылы басылды және барлық іс-әрекет еркіндігі толығымен жойылды. Оппозицияны ойынды тастап кеткені үшін айыптауға болмайды, оларға қарсы күш қолданылды. Сондықтан дауыс беру нәтижесіне ешкімнің алаңдауына қажеті жоқ, ол Ниццадағыдай жарқын болады. Бір ғана қауіп бар, Савойя билігі өз ынтасымен 1852 жылғы дауыс беруде болған кейбір француздар сияқты, тізімге жазылған сайлаушылар санынан көп дауыс табады. Венадағы елшісіне жолдаған хатында сол кездегі Сыртқы істер министрі лорд Джон Рассел былай деді: «Савой мен Ниццадағы дауыс беру – бұл фарс, ол бізді қызықтырмады да, тәрбиелемеді де». Аннексия 1860 жылдың 14 маусымында жарияланды. 1860 жылдың 23 тамызында және 1861 жылдың 7 наурызында Екінші француз империясы мен Сардиния Корольдігі арасында аннексияға қатысты қалған мәселелерді шешу үшін екі келісімге қол қойылды. Бұл француз императоры Наполеон III және Кавур графы Камилло (сол кездегі Сардинияның премьер-министрі) арасындағы құпия келісімнің (Пломбиер келісімі) бөлігі болды, ол Италияның бірігу процесінің соңғы қадамдарын жүзеге асыруға мүмкіндік берді. Виктор Эммануэльдің Савойя әулеті Италияның Пьемонт және Лигурия аймақтарын сақтап қалды және Италияның билеуші әулетіне айналды.

The French Second Republic first attempted to annex Savoy in 1848. A corps of 1,500 was dispatched from Lyon and invaded Savoy on 3 April, occupying Chambéry (capital city) and proclaiming the annexation to France. On learning about the invasion countrymen rushed to Chambéry. The corps were chased away by the local population. Five Frenchmen were killed and 800 captured. On 21 July 1858 in Plombières les Bains, Vosges, the prime minister of the Kingdom of Sardinia, Camillo Benso, Count of Cavour, met in secret with Napoleon III to secure French military support against the Austrian Empire during the conflicts associated with the Italian unification. During the discussion, Cavour promised that Sardinia would cede the County of Nice and Duchy of Savoy to the Second French Empire. Though this was a secret arrangement, it quickly became widely known. The treaty annexing Nice and Savoy to France was signed in Turin on 24 March 1860 (Treaty of Turin). In the northern provinces of the Chablais and Faucigny, there was some support for annexation to neighboring Switzerland, with which the northern provinces had longstanding economic ties. To help reduce the attractiveness of Switzerland, the French government conceded a Free Trade Zone that maintained the longstanding duty free relationship of northern Savoyard communes to Geneva. After the treaty was already signed, a plebiscite was held on 22–23 April. Employing universal male suffrage, voters in the ceded provinces were offered the option of voting "Yes" to approve the treaty and join France or voting "No" and rejecting the treaty. Voters were not permitted the options of either joining Switzerland, remaining with Italy, or regaining its independence, were the source of some opposition. With a 99.8% vote in favour of joining France, there were allegations of vote rigging, notably by the British government, which opposed continental expansion by its traditional French enemy. The correspondent of The Times in Savoy who was in Bonneville on 22 April called the vote "the lowest and most immoral farce(s) which was ever played in the history of nations". He finished his letter with those words: I leave you to draw your own conclusions from this trip, which will show clearly what the vote was in this part of Savoy. The vote was the bitterest irony ever made on popular suffrage. The ballot box in the hands of those very authorities who issued the proclamations; no control possible; even travellers suspected and dogged lest they should pry into the matter; all opposition put down by intimidation, and all liberty of action completely taken away. One can really scarcely reproach the Opposition with having given up the game; there was too great force used against them. As for the result of the vote, therefore, no one need trouble himself about it; it will be just as brilliant as that in Nice. The only danger is lest the Savoy authorities in their zeal should fare as some of the French did in the vote of 1852, finding to their surprise rather more votes than voters inscribed on the list. In his letter to the ambassador of Vienna Lord Augustus Loftus, the then–Foreign Secretary, Lord John Russell, said, "Voting in Savoy and Nice a farce we are neither entertained or edified". The annexation was promulgated on 14 June 1860. On 23 August 1860 and 7 March 1861, two agreements were signed between the Second French Empire and the Kingdom of Sardinia to settle the remaining issues concerning the annexation. This was part of a secret agreement (the Plombières Agreement) brokered between the French emperor Napoleon III and the Count Camillo of Cavour (Prime Minister of Sardinia at that time) that allowed the final steps in the process of unification of Italy. Victor Emmanuel's dynasty, the House of Savoy, retained its Italian lands of Piedmont and Liguria and became the ruling dynasty of Italy.

20 ғасыр

1919 жылы Франция Вена конгресінде келісілген Савойяның әскери бейтараптығын ресми түрде тоқтатты, сонымен қатар еркін сауда аймағын жойды. Бірінші дүниежүзілік соғыста екі келісім-шарттың да баптары бұрыннан бұзылған болатын. 1932 жылы Франция халықаралық сотта Савойя және Ницца провинцияларына қатысты Турин шартының талаптарын орындамағаны үшін айыпталып сотталды. 1960 жылы Францияда «аннексия» термині, әсіресе Германияның 1871 жылы Эльзас-Лотарингияны аннексиялағаннан кейін, жағымсыз мәнге ие болды, сол себепті аннексия «Савойяның Францияға қосылуы» (Rattachement de la Savoie à la France) деп атала бастады. Француз билігі осы терминді аннексияның 100 жылдығын тойлау кезінде пайдаланды. Француз академиясының мүшесі Даниэль Ропс жаңа атауды былай деп түсіндірді:

Савойя 1960 жылы Францияға қосылуының (қосалуының) жүз жылдығын тойлауға кірісті. Бұл жерде «қосалу» (rattachement) сөзінің маңыздылығы ерекше атап өтіледі: савойардтар оған үлкен құрмет көрсетеді және осы сөзді ғана Жүзжылдық мерекесінің ресми терминологиясында қолдануға шешім қабылдады. Олардың бұл пікірі толыққанды дұрыс. Бұрын «аннексия» термині қолданылып келді. Бірақ жақыннан қарасақ, бұл дұрыс емес! 135 449 дауыс берушінің 130 889-ы мақұлдаған шешімді аннексия деп айтуға бола ма? [ ]. Савойя аннексияланбады, керісінше, халықтың еркімен және ерікті түрде қосылды. Бұрынғы француз депутаты П. Тапьониер аннексия туралы былай деді:

1860 жылдың наурыз айының соңында Савойяның Франциямен құдаласу рәсімі Туильри сарайында өтті [ ], бұл махаббат пен адалдыққа берілген уәде болды [ ]. Савойя Францияға өз еркімен, салтанатты плебисцит арқылы қосылды, және біздің басшыларымыз оның шарттары мен міндеттемелерін ескермеуге болмайды. [ ]. Савойдағы қалаларымыздың қоңыраулары осы керемет Жүзжылдық мерекеде Савойяның Франциямен берік байланысын мақтан ету үшін бірге үнсіздіксіз соғып тұрсын. Савойялықтар өзін итальяндық сезінбеді. Олар француз тілінде сөйледі. Сондықтан 1858–1859 жылдары Пломбьердің құпия келісімі туралы қауесет тараған кезде, Наполеон III және Кавур Савойяның тағдырын шешкенде, савойардтардың өзі қосылуды (rattachement) сұрауға бастама көтерді. [ ]. Қосылу, аннексия емес [ ]. Қосылу – география мен тарихтың логикалық ретіндегі ерікті әрекет болды [ ].

Қазіргі заманғы аймақтық саясат

XX ғасырдың ортасынан бастап Францияның басқа тарихи провинцияларындағыдай, Савойяда да аймақтық қозғалыстар пайда болды. Савой аймақтық қозғалысы 1971 жылғы желтоқсанда аймақтық автономияны қолдаған «қозғалыс» (дәстүрлі саяси партия емес) ретінде құрылды. Нормандия мен Бретань сияқты басқа тарихи провинциялардан өзгеше, Савойяның Францияда өз аймағы жоқ және ол Аувернь-Рона-Альпі аймағының құрамына кіреді. 1996 жылғы жергілікті сайлауда Савой аймақтық қозғалысы 19 434 дауыс алды, ал 1998 жылғы аймақтық сайлауда – 4 849 дауыс. 1998 жылы «Савой аймағы, мен сенемін!» («La Région Savoie, j’y crois !») атты жаңа партиялық емес ұйым құрылды. Бұл ұйым Савойя және Жоғарғы Савойя департаменттерін Аувернь-Рона-Альпі аймағынан бөлек, кеңірек өкілеттіктерге ие аймақтық үкіметпен алмастыруды мақсат етеді. Соңғы жиырма жылда Савойяда маргиналды сепаратистік қозғалыс пайда болды, оның ең белгілі өкілі – 1994 жылы құрылған Савой лигасы. 1998 жылғы наурыз айында өткен аймақтық сайлауда Лига жетекшісі Патрис Абейль 23 орынның 1-ін жеңіп алды, ол екі департамент бойынша барлығы 17 865 дауыс жинады. 2004 жылы «Савойда бостандық күту» ұйымы жастар арасында бейбіт сепаратистік идеяны насихаттау мақсатымен құрылды. 2000 жылы жүргізілген сауалнамалар бойынша, халықтың 41%-дан 55%-ы жеке Савой аймағын құруды, ал 19%-дан 23%-ы Франциядан бөлінуді қолдады. 2005 жылдың соңында Эрве Геймар Савойяға Франция аймағына ұқсас ерекше мәртебе беруді ұсынды, оны өзі ұсынған «Савой провинциялары кеңесі» арқылы іске асыруды көздеді.

Қазіргі заманғы тарихнамалық пікірталастар

Соңғы жылдары, шағын савойялық сепаратистік қозғалысқа байланысты, 1860 жылғы аннексияның заңдылығына күмән тудырып, көп назар аударылды. Мысалы, Савой лигасы Турин шартын және одан кейінгі плебисцитті күшсіз деп санайды, олардың пікірінше, плебисцит еркін және әділ сайлау талаптарына сай келмеген. Бүгінде тарихшылар 1860 жылғы плебисцитте бұзушылықтар болғанын мойындайды, бірақ аннексияның құралы Турин шарты болғанын, ал плебисцит одан кейін Савойдағы аннексияға жағымды халық пікірін көрсету мақсатында өткізілгенін де айтады. Le Dauphiné Libéré газетіне берген сұхбатында Савой университетінің тарихшысы Сильвен Милбах бұл дауыс беруді «наполеондық» деп сипаттайды, бірақ толыққанды еркін және әділ сайлау нәтижелерді күрт өзгерте қоймас еді, себебі савойлықтардың көпшілігі француз азаматы болғысы келді деген пікірде. Бұл қазіргі таңда Савойяның Бас кеңесінің ресми ұстанымы болып табылады.