Кіріспе

Сакура (сакура; ғ. 13-14 ғасыр) – 13 ғасырдың соңында билік құрған Мали империясының мансасы. Ол негізінен Ибн Халдунның "Китаб әл-Ибар" еңбегінде келтірілген мәліметтерден белгілі. Сакура билеуші Кейта әулетінің мүшесі болмаған және бұрын құл болған болуы мүмкін. Ол саяси тұрақсыздық кезеңінен кейін тақты басып алып, Мали империясын айтарлықтай аумақтық кеңеюге жеткізді. Оның билік кезінде Мали империясы мен мұсылман әлемінің арасындағы сауда артты. Ол 1300 жылдардың басында хаж сапарынан оралғанда қаза тапты, ал Кейта әулеті қайтадан билікке келді.

Өмірбаян

Сакураның патша сарайында бұрынғы құл болғандығы жиі айтылады, бірақ оның нағыз құл болғандығы белгісіз. Ибн Халдун оны "мәулә" (مولى) терминімен атайды, оны "қамқорлықтағы адам" деп аударуға болады, және ол бұрын құл болған, бірақ Кейталар оны босатып жіберген болуы мүмкін. Ауызша дәстүрде оны "жоңни" деп атайды, яғни "кішкентай құл" деген мағынаны білдіреді. Сакура тонтаджон танивороның мүшесі болуы мүмкін, ол – садақ тасу құқығына ие болған он алты еркін ру. Тонтаджон таниворо еркін адамдар болғанына қарамастан, олар метафоралық түрде құлдар деп еске алынады. Ауызша дәстүрге сәйкес, Сакураның Соголон Нюман есімді қызы болған.

Билік

13 ғасырдың соңында Мали империясының басшылығы сарай ішіндегі интригалармен байланысты болды, gbara немесе Ұлы Кеңес пен donson ton немесе аңшылар гильдиялары арасында билік күресі жүріп жатты. Тарихшы Нехемия Левцион Сакура бұрынғы төңкеріске қатысқан болуы мүмкін деп болжады, онда Манса Халифа құлатылып, оның орнына Сунжатаның немересі немесе туысы Әбу Бакр келді. Соңында Сакура таққа өзі отырды. Француз отаршылдық әкімшісі және этнограф Морис Делафос оның билікке 1285 жылы келгенін естіртті. Сакура Мали империясын басқаруын тұрақтандыра алды, себебі ол Мали империясының шекарасын едәуір кеңейткен бірқатар әскери науқандарды бастады. Ибн Халдунның сөзіне қарағанда, оның тұсында Мали билігі батысқа мұхитқа дейін, ал шығысқа Такрурға дейін созылды. Ибн Халдун Такрур дегені – Гаоның шығысында және Канемнің батысындағы жер, бірақ Сенегал өзені бойындағы Такрур емес. Мали империясы мен мұсылман әлемінің қалған бөлігі арасындағы сауда да гүлдене бастады. Ибн Халдун Сакураны Гаоны жаулап алумен байланыстырады, бірақ кейін Гао Манса Мусаның тұсында жаулап алынды деген қарсы пікір келтіреді. Тарих әл-Судан екінші пікірмен келісіп, Гаоны Мусаның басып алғанын айтады. Сакураның Гаоны жаулап алғаны мүмкін, бірақ суннит әулетінің негізін қалаушы ʿАли Кулун оны азат еткен болуы мүмкін, кейін Муса ондаған жылдардан соң Гаоға қайтадан бақылау орнатты. Малидің Гаодағы билігі уақыт өте келе өзгерген болуы мүмкін, Манса Ули, Сакура және Муса оны бақылауда ұстай алды, бірақ одан әлсіз билеушілер тұсында бақылау жойылды. Ибн Халдунның мәліметінше, Сакура хаж жасаған. Ол Улиден бері хаж жасаған алғашқы манса болды. Сакура хаж кезінде мұсылман әлемімен байланысын нығайтуға және Малидің күшін көрсетуге тырысқан болуы мүмкін. Ауызша дәстүрде Сакураның хаж жасағаны туралы ештеңе айтылмаған. Сакураның өлімі шамамен 1300 жылдардың басында болған. Ибн Халдунның есебінде Сакура Триполиден шығысқа қарай 12 шақырым қашықтықтағы Тажура қаласында хаждан оралғанда қаза тапты, ал ауызша дәстүр бойынша Сунжатаның немересі Кон Мамадди (Ку) Сакураның қызының көмегімен оны өлтірді. Сакураның қайтысынан кейін Ку манса болды.

Мұра

Ибн Халдун Сакураны зор билеуші ретінде қарастырды және оның билігін өз алдыңғыларына қарағанда толыққанды сипаттады. 20 ғасыр тарихшысы Джибрил Тамсир Ниан Сакураны Мали империясын саяси дағдарыстан құтқарған деп санайды. Керісінше, ауызша тарихтарда оның есімі аз кездеседі, ал ондағы аз мағлұматтар оның билікті басып алғандығына қатысты. Ниан бұл ауызша тарихшылардың әдейі жоюы болуы мүмкін дейді, сондай-ақ Сакура туралы ауызша дәстүрде сақталған аз деректер Ибн Халдунның баяндамасына негізделген кейінірек қосылған мәліметтер болуы мүмкін екенін ұсынады. Сакураның есімі ауызша дәстүрдегі батыр Факолиге, Сунжатаға қолдау көрсеткен ұлы генералға ішінара біріктірілген болуы мүмкін. 21 ғасыр тарихшысы Майкл А. Гомес Сакураның билігіне күмәнмен қарайды, Мұсаның билігінің кейбір аспектілері Сакураға жатқызылып, осылайша Мұсаға тікелей сын айтудан сақтану үшін жасалған болуы мүмкін деп санайды.

Негізгі дереккөздер

. Аударма жасалған .

Басқа дереккөздер

Please provide the English text and the existing translation reference. I need both to complete the translation as requested. I will then provide only the final Kazakh translation.