Италия бірігуі: Рисорджименто та 19 ғасырдағы мемлекет құру процесі

Италия бірігуі (Рисоржименто) – 19 ғасырдағы саяси қозғалыс. 1861 ж. Италия Корольдігі құрылды, Рим астана болды. Кавур, Гарибальди рөлі зор.

43 мин оқу

100%

Дереккөз: Unification of Italy — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

1848–1871 жылдары Италия мемлекеттерінің бірігуі. 19 ғасырдағы Италия мемлекеттерінің бірігуі

Италияның бірігуі (итал. uniˈta ddiˈtaːlja), сондай-ақ Рисоржименто (ит. risordʒiˈmento), – 19 ғасырдағы саяси және әлеуметтік қозғалыс. Оның нәтижесінде 1861 жылы Италия түбегіндегі және оның шеткі аралдарындағы түрлі мемлекеттер бірігіп, Италия Корольдігін құрды. Бұл процеске 1820 және 1830 жылдардағы Вена конгресінің шешімдеріне қарсы болған көтерілістер түрткіс берді. Бірігу процесі 1848 жылғы төңкерістермен жеделдеп, 1871 жылы Римді жаулап алып, оны Италия Корольдігінің астанасы еткеннен кейін аяқталды. Бірақ 1871 жылдан кейін де көптеген этникалық итальяндықтар (мысалы, Трентино-Альто-Адидже, Истрия және Далмация итальяндықтары) Италия Корольдігінің шекарасынан тыс қалды, бұл итальяндық ирредентизмнің бастауы болды. Бірігу және шетелдік үстемдіктен азат ету үшін күресте маңызды рөл атқарған тұлғалар: Италия королі Виктор Эммануил II, Камилло Бенсо Кавур графы, Джузеппе Гарибальди және Джузеппе Маццини. Бірігу процесінің бір бөлігі ретінде қарастырылған кейбір аймақтар (terre irredente) Италияның Бірінші дүниежүзілік соғыста Австро-Мажарстанды жеңгеннен кейін ғана Корольдікке қосылды, бұл 1920 жылы Рапалло шартымен бекітілді. Кейбір тарихшылар Рисоржиментоның осы уақытқа дейін жалғасқанын айтады, бұл көзқарас Римдегі Альтаре делла Патриядағы Рисоржименто мұражайында ұсынылған.

Ежелгі заманнан қазіргі заманның басына дейін

Италия б.з.б. III ғасырдың соңында Рим Республикасымен біріктірілді. 700 жыл бойы ол Рим Республикасы мен Империясының астанасының іс жүзіндегі аумақтық кеңейтілімі болды және ұзақ уақыт бойы ерекше мәртебеге ие болды, бірақ провинцияға айналдырылмады. Август тұсында бұрынғы муниципалдық және саяси құқықтар жойылды, ал Рим Италиясы тікелей Рим Сенаты басқаратын әкімшілік аймақтарға бөлінді. Батыс Рим империясы құлағаннан кейін Италия Остготтар патшалығының құрамында біріккен күйінде қалды, ал 568 жылдан кейін Ломбардтар патшалығы мен Византия (Шығыс Рим) империясы арасында дау туды, соның салдарынан ғасырлар бойы бірлігін жоғалтты. Франк империясының басып алуынан кейін Италия королінің титулы Киелі Рим императорының лауазымымен біріктірілді. Алайда, император Италияны басқаруға қызығушылық танытпады және шын мәнінде жарты аралдың барлық бөлігін бақылаған жоқ, ол неміс тілінде сөйлейтін шетелдік еді. Нәтижесінде Италия бірте-бірте қала-мемлекеттер жүйесіне айналды. Оңтүстік Италияға Нормандар құрған Сицилия Корольдігі немесе Неаполь Корольдігі ұзақ уақыт бойы билік етті. Орталық Италияны Рим папасы уақытша патшалық ретінде басқарды – Папалық мемлекеттер. Бұл жағдай Ренессанс дәуірінде де сақталды, бірақ жаңа заманның басында пайда болған ұлттық мемлекеттердің өркендеуімен нашарлай бастады. Италия, соның ішінде Папалық мемлекеттер, ірі державалар арасындағы прокси соғыстардың аренасына айналды, атап айтқанда Киелі Рим империясы (оның ішінде Австрия), Испания және Франция. Ұлттық бірлікке ұмтылыстың белгілері 1454 жылғы Итальяндық лига шартында және Козимо де Медичи мен Лоренцо де Медичидің 15 ғасырдағы сыртқы саясатында көрінді. Ренессанс дәуірінің көрнекті итальян жазушылары – Данте, Петрарка, Боккаччо, Макиавелли және Гиччардини шетелдік үстемдікке қарсылық көрсетті. Петрарка «Italia Mia» шығармасында «итальяндықтардың бойындағы ежелгі қайраткерлік әлі өлмеген» деді. Макиавелли кейіннен «Принц» романында «Italia Mia» шығармасынан төрт жол келтірді, онда Италияны «варварлардан азат етуге» шақыратын саяси көшбасшы күтілуде. Италия соғыстары француз шабуылдарының 65 жылын қамтыды, ол 1494 жылы Карл VIII-нің Неапольге басып кіруімен басталды. Алайда, 1559 жылғы Като-Камбрезис бейбіт шарты Италияның бір бөлігін испан Габсбургтарының тікелей немесе жанама бақылауына алды. 1648 жылғы Вестфалия бейбіт шарты Италиядағы Киелі Рим императорларының билігін ресми түрде тоқтатты. Алайда, Испания империясын басқарған Габсбург әулетінің испандық тармағы Испания мұрагерлік соғысына (1701–1714) дейін Оңтүстік Италия мен Милан герцогтігін басқаруды жалғастырды. Осы соғыстан кейін Австрия Габсбургтары Испания Бурбондарымен Австрия мұрагерлік соғысының соңына дейін үстемдік үшін күресті. Италиялық ұлттық сезім 1764 жылы жазылған Джан Ринальдо Карлидің «Della Patria degli Italiani» шығармасында көрініс тапты. Онда Миландағы кафеге бейтаныс адам кіргені және ол өзінің шетелдік емес екенін, сонымен қатар миландық та емес екенін айтып, қонақтарды таңғалдырғаны туралы айтылған. «Сонда сен кімсің?» деп сұрады олар. «Мен итальянмын», - деп түсіндірді ол.

Italy was unified by the Roman Republic in the latter part of the third century BC. For 700 years, it was a de facto territorial extension of the capital of the Roman Republic and Empire, and for a long time experienced a privileged status but was not converted into a province. Under Augustus, the previous differences in municipal and political rights were abolished and Roman Italy was subdivided into administrative regions ruled directly by the Roman Senate. After the fall of the Western Roman Empire, Italy remained united under the Ostrogothic Kingdom and after 568 was disputed between the Kingdom of the Lombards and the Byzantine (Eastern Roman) Empire, losing its unity for centuries. Following conquest by the Frankish Empire, the title of King of Italy merged with the office of Holy Roman Emperor; however, the emperor was an absentee German speaking foreigner who had little interest in governing Italy and indeed never controlled the entire peninsula. As a result, Italy gradually developed into a system of city states. Southern Italy was governed by the long lasting Kingdom of Sicily or Kingdom of Naples, which had been established by the Normans. Central Italy was governed by the Pope as a temporal kingdom known as the Papal States. This situation persisted through the Renaissance but began to deteriorate with the rise of modern nation states in the early modern period. Italy, including the Papal States, then became the site of proxy wars between the major powers, notably the Holy Roman Empire (including Austria), Spain, and France. Harbingers of national unity appeared in the treaty of the Italic League, in 1454, and the 15th century foreign policy of Cosimo de' Medici and Lorenzo de' Medici. Leading Renaissance Italian writers Dante, Petrarch, Boccaccio, Machiavelli and Guicciardini expressed opposition to foreign domination. Petrarch stated that the "ancient valour in Italian hearts is not yet dead" in Italia Mia. Machiavelli later quoted four verses from Italia Mia in The Prince, which looked forward to a political leader who would unite Italy "to free her from the barbarians". The Italian Wars saw 65 years of French attacks on some of the Italian states, starting with Charles VIII's invasion of Naples in 1494. However, the Peace of Cateau Cambrésis (1559) saw parts of Italy fall under the direct or indirect control of the Spanish Habsburgs. The Peace of Westphalia in 1648 formally ended the rule of the Holy Roman Emperors in Italy. However, the Spanish branch of the House of Habsburg, which ruled the Spanish Empire, continued to rule Southern Italy and the Duchy of Milan until the War of the Spanish Succession (1701–14). Following this war the Austrian Habsburgs struggled for dominance with the Spanish Bourbons until the end of the War of the Austrian Succession. A sense of Italian national identity was reflected in Gian Rinaldo Carli's Della Patria degli Italiani, written in 1764. It told how a stranger entered a café in Milan and puzzled its occupants by saying that he was neither a foreigner nor a Milanese. Then what are you?' they asked. 'I am an Italian,' he explained."

Француз революциясы мен Наполеон дәуірі

Италиядағы Габсбургтер билігі 1792–97 жылдары француз революционерлерінің науқандарымен аяқталды, оның нәтижесінде бірқатар тәуелді республикалар құрылды. 1806 жылы Аустерлиц шайқасында Наполеоннан жеңіліс тапқаннан кейін, соңғы Рим-Германия императоры Франциск II Киелі Рим империясын таратып жіберді. Француз билігі Италиядағы феодализмнің ескі құрылымдарын жойып, заманауи идеялар мен тиімді құқықтық жүйені енгізді; ол 1814 жылы Бірінші француз империясы құлағаннан кейін ондаған жылдар бойы бірігу қозғалыстарын күшейткен зияткерлік күш пен әлеуметтік капиталдың көп бөлігін қамтамасыз етті. Француз Республикасы республикалық принциптерді таратып, республикалық үкімет институттары Бурбондар мен Габсбургтер және басқа да династиялардың билігіне қарағанда азаматтықтың маңыздылығын арттырды. Кез келген сыртқы бақылауға қарсы реакция Наполеон Бонапарттың билеушілерді таңдауына наразылық білдірді. Наполеонның билігі әлсіреген кезде, оның тағайындаған билеушілері (соның ішінде Италияның вице-королі Эжен де Богарне және Неаполь королі Жоахим Мурат) өз тақтарын сақтап қалуға тырысты, бұл ұлтшылдық сезімдерді одан әрі күшейте түсті. Богарне Наполеонның Италия Корольдігіне мұрагерлік ету үшін австриялықтардың келісімін алуға тырысты, ал 1815 жылдың 30 наурызында Мурат итальяндықтарды австриялық басқыншыларға қарсы көтерілуге шақыратын Римини манифестін жариялады. Наполеон дәуірінде, 1797 жылы, революциялық Францияның Наполеонның серіктес республикасы – Циспадана Республикасы тәуелсіз итальян мемлекеті ретінде алғаш рет итальян үш түсті туын ұлттық ту ретінде ресми қабылдады. Бұл оқиға француз революциясының (1789–1799) нәтижесінде болды, ол өз идеалдарының бірі ретінде ұлттық өзін-өзі анықтауды жақтады. Осы оқиға Триколор күні ретінде тойланады. Италияның ұлттық түстері алғаш рет 1789 жылы үш түсті кокадада пайда болды, бұл 1796 жылы Ломбард легионы қабылдаған алғашқы жасыл, ақ және қызыл итальян әскери туын жеті жылға озып кетті.

Реакция (1815-1848)

Наполеон құлағаннан кейін (1814), Вена конгрессі (1814–15) Наполеонға дейінгі тәуелсіз үкіметтердің мозаикасын қайта орнатты. Италияны негізінен Австрия империясы бақылады, олар Ломбардия-Венеция корольдігін тікелей басқарды, ал Парма, Модена және Тоскана герцогтіктерін жанама түрде ықпалында ұстады. Наполеонның құлауымен және абсолюттік монархиялық режимдердің қайта орнатылуымен итальяндық үш түсті ту жасырын күшке көшті, Италияда тарала бастаған патриоттық қозғалыстардың символына айналды және итальян халқының азаттық пен тәуелсіздікке жетуге бағытталған барлық күш-жігерін біріктірді. Италиялық үш түсті ту Рисоргименто тарихында алғаш рет 1821 жылдың 11 наурызында Александрия қаласының Цитаделінде, 1820 жылдардағы төңкерістер кезінде, абсолюттік монархиялық режимдердің қайта орнатылуынан кейін ұмытылғаннан соң желбіреді. Бұл кезеңнің маңызды тұлғасы Франческо Мелци д'Эрил болды, ол Наполеондық Италия Республикасының вице-президенті (1802–1805) қызметін атқарды және оның өлімінен кейін көп ұзамай Италияның бірігуіне әкелетін Италиялық Рисоргименто идеалдарының тұрақты жақтасы болды. Сонымен қатар, өнер және әдеби сезім де ұлтшылдыққа бет бұрды; Витторио Альфьери, Франческо Ломонако және Николо Томмасео итальян ұлтшылдығының үш ұлы әдеби алдашысы саналады, бірақ ең танымал прото-ұлтшылдық туынды – Алессандро Манцонидің «Күйеулер» (I promessi sposi) романы, ол Австрия билігіне сырттай сын ретінде кеңінен оқылды. 1827 жылы жарық көрген және келесі жылдары көп рет қайта жаңартылған «Күйеулер» романының 1840 жылғы нұсқасында тоскан диалектісінің стандартталған түрі қолданылды, бұл автордың тілді қалыптастыру және оны үйренуге адамдарды итермелеу үшін жасаған саналы әрекеті болды. Бірлікке қатысты үш идеал пайда болды. Пьемонт діни қызметкері Винченцо Джоберти 1842 жылы жарық көрген «Италиялықтардың рухани және азаматтық үстемдігі туралы» кітабында Рим папасының басшылығымен итальян мемлекеттерінің конфедерациясын ұсынды. Папа Пий IX бастапқыда қызығушылық танытты, бірақ ол консервативтік көзқарасқа ие болып, либерализм мен ұлтшылдыққа қарсы күресті бастады. Джузеппе Маццини мен Карло Каттанео Италияны федеративтік республика ретінде біріктіруді қалаған, бірақ бұл көптеген ұлтшылдар үшін тым радикалды болды. Орталық позицияны Чезаре Балбо (1789–1853) Пьемонт жетекшілігімен жеке итальян мемлекеттерінің конфедерациясы ретінде ұсынды.

After Napoleon fell (1814), the Congress of Vienna (1814–15) restored the pre Napoleonic patchwork of independent governments. Italy was again controlled largely by the Austrian Empire, as they directly controlled the Kingdom of Lombardy–Venetia and indirectly the duchies of Parma, Modena and Tuscany. With the fall of Napoleon and the restoration of the absolutist monarchical regimes, the Italian tricolour went underground, becoming the symbol of the patriotic ferments that began to spread in Italy and the symbol which united all the efforts of the Italian people towards freedom and independence. The Italian tricolour waved for the first time in the history of the Risorgimento on 11 March 1821 in the Cittadella of Alessandria, during the revolutions of 1820s, after the oblivion caused by the restoration of the absolutist monarchical regimes. An important figure of this period was Francesco Melzi d'Eril, serving as vice president of the Napoleonic Italian Republic (1802–1805) and consistent supporter of the Italian unification ideals that would lead to the Italian Risorgimento shortly after his death. Meanwhile, artistic and literary sentiment also turned towards nationalism; Vittorio Alfieri, Francesco Lomonaco and Niccolò Tommaseo are generally considered three great literary precursors of Italian nationalism, but the most famous proto nationalist work was Alessandro Manzoni's I promessi sposi (The Betrothed), widely read as thinly veiled allegorical criticism of Austrian rule. Published in 1827 and extensively revised in the following years, the 1840 version of I Promessi Sposi used a standardized version of the Tuscan dialect, a conscious effort by the author to provide a language and force people to learn it. Three ideals of unification appeared. Vincenzo Gioberti, a Piedmontese priest, had suggested a confederation of Italian states under the leadership of the Pope in his 1842 book Of the Moral and Civil Primacy of the Italians. Pope Pius IX at first appeared interested but he turned reactionary and led the battle against liberalism and nationalism. Giuseppe Mazzini and Carlo Cattaneo wanted the unification of Italy under a federal republic, which proved too extreme for most nationalists. The middle position was proposed by Cesare Balbo (1789–1853) as a confederation of separate Italian states led by Piedmont.

Карбонари

Ең ықпалды революциялық топтардың бірі Карбонари болды, ол 19 ғасырдың басында Оңтүстік Италияда құрылған құпия саяси талқылау тобы еді. 1815 жылдан кейін Италиядағы масондық Франциямен байланысы болғандықтан, қудаланды және беделін жоғалтты. Карбонарилер осы бос орынды масондыққа ұқсас, бірақ итальяндық ұлтшылдыққа берілген және Наполеон мен оның үкіметімен ешқандай байланысы жоқ қозғалыспен толтырды. Бұл шақыруға орта таптың кәсіби мамандары, бизнесмендер және бірқатар зиялы жауап берді. Карбонарилер Наполеоннан бас тартты, бірақ француз революциясының бостандық, теңдік және бауырластық принциптерімен шабыттанды. Олар өздерінің ерекше рәсімдерін жасады және дін қызметкерлеріне қарсы күшті ұстаным танытты. Карбонари қозғалысы Италия бойынша кеңінен тарады. Консервативті үкіметтер Карбонариден қорқып, мүшелері анықталғандарға қатаң жазалар салды. Дегенмен, қозғалыс тірі қалды және 1820 жылдан бастап Италияның бірігуіне дейін саяси тұрақсыздықтың себебі болды. Карбонарилер Наполеон III-ні (жас кезінде олардың жағында соғысқан) Италияны біріктіре алмағаны үшін өлім жазасына кесті және 1858 жылы Феличе Орсини, Джованни Андреа Пьери, Карло Ди Рудио және Андреа Гомес оған үш бомба лақтыру арқылы өлтіруге жақын болды. Бірлестік қозғалысының көптеген жетекшілері әр түрлі уақытта осы ұйымның мүшелері болды. Басты мақсаты – зұлымдыққа қарсы күресіп, конституциялық үкімет құру еді. Италияның бірігісіне қызмет еткенімен, Корнелия Шивер сияқты тарихшылар олардың жетістіктері олардың мақтаныштарына сай емес деп санайды.

Джузеппе Маццини мен Джузеппе Гарибальди

Көптеген жетекші Карбонар революционерлері республика құруды қалаған, олардың ең көрнектілері – Джузеппе Маццини мен Джузеппе Гарибальди еді. Маццинидің революциялық қозғалыстардағы қызметі оған қосылғаннан кейін көп ұзамай түрмеге қамалуына себеп болды. Түрмеде ол Италияны біріктіруге болады, демек, біріктіру керек деген қорытындыға келді және Римді астана еткен еркін, тәуелсіз және республикалық мемлекет құру бағдарламасын жасады. 1831 жылы босатылғаннан кейін ол Францияның Марсель қаласына барып, «Жас Италия» («La Giovine Italia») деп аталатын жаңа саяси қоғамды ұйымдастырды. Оның ұраны «Құдай және халық» («Dio e Popolo») және «Одақ, күш және бостандық» («Unione, Forza e Libertà») болды, ол Италияны біріктіруді мақсат етті. Гарибальди, Ниццаның (сол кезде Пьемонттың бір бөлігі) тумасы, 1834 жылы Пьемонттағы көтеріліске қатысып, өлім жазасына кесілді. Алайда, ол Оңтүстік Америкаға қашып кетіп, он төрт жылдық жер аудармада болды, бірнеше соғысқа қатысып, 1848 жылы Италияға оралғанға дейін партизандық соғыс өнерін үйренді.

Қалған жерлер мен еуропалық және еркектік идеалдар

Көптеген маңызды зиялы және саяси лидерлер эмиграцияда жұмыс істеді; Рисорджименто патриоттарының көпшілігі қатарынан сәтсіз аяқталған төңкерістерден кейін шетелде өмір сүрді және шығармаларын жариялады. Эмиграция Рисорджиментоның негізгі мұрасының орталық тақырыбына айналды, италия ұлтының тәуелсіздік үшін күресінің баяны ретінде. Эмигранттар еуропалық идеяларға терең бойлады және еуропалықтардың итальяндық жамандықтар деп есептейтін нәрселерге, әсіресе нәзіктік пен жалқаулыққа қарсы күресті. Бұл теріс стереотиптер халықтың моральдық бейімділігіне орта мен тарихтың ықпалын баса көрген ұлттық мінез туралы ағартушылық көзқарастардан туындады. Италиялық эмигранттар стереотиптерге қарсы да, оларды қабылдап та, Италияның саяси "тоқырауының" гендерлік интерпретацияларын ұсынды. Олар ұлттық жаңарудың негізі ретінде әйелдердің әлсіздігіне еркектік жауап беруді қажет етті және болашақ итальян ұлтының бейнесін еуропалық ұлтшылдық стандарттарына сәйкес қалыптастырды.

Екі Сицилия көтерілісі

1820 жылы либералды испандар конституция талап етіп, сәтті көтеріліс жасады, бұл Италиядағы ұқсас қозғалыстың дамуына ықпал етті. Испандықтардың шабыттандыруымен екі Сицилия патшалығы армиясындағы, Карбанаро (құпия республикалық ұйымның мүшесі) Гульельмо Пепе басқарған полк көтеріліс ұйымдастырып, екі Сицилияның құрлық бөлігін бағындырды. Патша Фердинанд I жаңа конституцияны қабылдауға келісті. Алайда, революционерлер халықтың қолдауын қамтамасыз ете алмады және қасиетті одақтың австриялық әскерлерінен жеңіліске ұшырады. Фердинанд конституцияны күштен жойып, белгілі революционерлерді жүйелі түрде қуғындауды бастады. Оның ішінде ғалым Микеле Амари сияқты, Сицилиядағы төңкерісті қолдаған көптеген адамдар келесі онжылдықтарда елден қуылды.

Пьемонт көтерілісі

1821 жылы Пьемонттағы революциялық қозғалыстың жетекшісі Санторре ди Сантароса болды, ол австриялықтарды қуғысы келіп, Италияны Савой үйі басшылығымен біріктіруді мақсат тұтты. Пьемонт көтерілісі Александрия қаласынан басталды, онда әскерлер Цизальпин Республикасының жасыл, ақ және қызыл түстерден тұратын үш түсті байрағын қабылдады. Патша Виктор Эммануэль I жауап ретінде тақтан бас тарды, ал жаңа патшаның регенті, принц Чарльз Альберт, революционерлерді жібіткен үшін жаңа конституцияны бекітті. Бірақ Карл Феликс қайтып келген соң конституцияны мойынламады және Киелі Одадан көмек сұрады. Ди Сантаросаның әскері жеңіліске ұшырады, ал болашақ Пьемонт революционері Парижге қашып кетті. Милан қаласында Сильвио Пеллико мен Пьетро Марончелли Австриялық зұлматты білім беру арқылы жанама жолмен әлсірету үшін бірнеше әрекеттер ұйымдастырды. 1820 жылдың қазан айында Пеллико мен Марончелли карбонаришілікпен айыпталып тұтқындалды және түрмеге қамалды.

1848-1849 жылғы революциялар және Бірінші Италия Тәуелсіздік соғысы

1844 жылы Венециядан келген екі бауыр, Аттилио мен Эмилио Бандиера, «Жас Италия» мүшелері, Италияның бірігуін қолдап, Калабрия жағалауына Екі Сицилия Корольдығына қарсы шабуыл жасауды жоспарлады. Олар шамамен жиырма адамнан тұратын отрядты жинап, өмірін құрбан етуге дайын болды және 1844 жылдың 12 маусымында осы мақсатқа қадам басты. Төрт күннен кейін олар Кротоне маңына қонды, Козенцаға барып, саяси тұтқындарды босатуды және манифесттерін жариялауды ниеттенді. Бандиера бауырларының өкініміне орай, олар күтіп отырған көтерілісшілер тобын таба алмады, сондықтан Ла Силаға қарай жол тартты. Соңында оларды өздерінің тобынан бірі, корсикалық Пьетро Боккечьямпе, сондай-ақ оларды түрік қарақшылары деп ойлаған шаруалар сатып берді. Оларға қарсы жандармдар мен еріктілерден жасақталған отряд жіберілді, қысқаша шайқастан кейін бүкіл отряд тұтқынға алынып, Козенцаға жеткізілді, онда бұрынғы көтеріліске қатысқан бірнеше калабриялықтар да ұсталған еді. Бандиера бауырлары мен олардың тоғыз серігі атылып өлім жазасына кесілді; кейбір деректерде олар «Viva l’Italia!» («Италия гүлденсін!») деп айқайлағанда құлағандарын айтады. Бұл оқиғаның Италия бойынша моральдық әсері зор болды, биліктің әрекетіне жалпы қарсылық білдірілді, ал Бандиера бауырларының шейіттігі келесі төңкерістерде жемісін берді. Осы оқиғаға байланысты 1847 жылы 1946 жылдан бері Италияның ұлттық әнұраны болып табылатын «Il Canto degli Italiani» әні алғаш рет орындалды. Микеле Новароға музыкасын жазған Гофредо Мамелидің «Il Canto degli Italiani» әні, әннің авторының құрметіне «Inno di Mameli» немесе оның алғашқы жолынан бастап «Fratelli d'Italia» деп те аталады. 1848 жылдың 5 қаңтарында революциялық қозғалыстар Ломбардияда азаматтық наразылықпен басталды, азаматтар темекі тату мен лотерея ойнауды тоқтатты, бұл Австрияға түскен салықтық түсімді кемітті. Одан кейін Сицилия аралы мен Неапольде көтерілістер басталды. Сицилиядағы көтеріліс Сицилия Корольдығының жариялануына әкелді, ал Руджеро Сеттимо 1849 жылға дейін тәуелсіз мемлекеттің төрағасы болды, содан кейін Бурбон әскері аралды 15 мамырда 1849 жылы күшпен толық бақылауға алды. 1848 жылдың ақпан айында Тосканада салыстырмалы түрде зорлық-зомбылықсыз көтерілістер болды, содан кейін Ұлы герцог Леопольд II тоскан азаматтарына конституция берді. Осы уәкілеттік алғаннан кейін көп ұзамай ақпан айында Тосканада республикалық уақытша үкімет құрылды. 21 ақпанда Папа Пий IX Папалық мемлекетке конституция берді, бұл Папалықтың тарихи қасарысқылығын ескере отырып, күтпеген және таң қалдыратын жағдай болды. 1848 жылдың 23 ақпанында Франция королі Людовик Филипп Парижден қашуға мәжбүр болды, ал Екінші Француз Республикасы жарияланды. Париждегі революция кезінде Италияның үш облысында конституция болды, егер Сицилия жеке мемлекет деп есептелсе, төрт облыста болды. Бұл арада Ломбардияда шиеленіс күшейді, 18 наурызда миландықтар мен венециялықтар көтеріліске шықты. Миландағы көтеріліс бес күндік көшедегі шайқастардан (18-22 наурыз, Cinque giornate di Milano) кейін австриялық гарнизонды қуып шығуға қол жеткізді. Маршал Йозеф Радецкийдің басшылығындағы австриялық әскер Миланды қоршауға алды, бірақ оның көптеген әскерлерінің дезертирлік жасауы және миландықтардың көтеріліске қолдау көрсетуі салдарынан олар Квадрилатеро бекіністеріне шегінуге мәжбүр болды. Біраз уақыттан кейін Сардиния королі Карл Альберт (Пьемонт пен Савойяны басқарған), венециялықтар мен миландықтардың көмек сұрауына жауап ретінде, Италияны біріктірудің сәті жетті деп шешіп, Австрияға соғыс жариялады (Бірінші итальяндық тәуелсіздік соғысы). Гойто мен Песчиерадағы алғашқы табыстардан кейін, ол 24 шілдеде Кустоза шайқасында Радецкийден жеңілді. Соғысты тоқтату туралы келісімге қол қойылды, ал Радецкий Венециядан басқа барлық Ломбардия мен Венецияны қайта бақылауға алды, онда Даниэле Манин басшылығында Сан-Марко Республикасы жарияланды. Радецкий Ломбардия мен Венециядағы билікті нығайтып, Карл Альберт жараларын жауып жатқанда, Италияның басқа бөліктерінде жағдай одан да қиын болды. Наурыз айында конституцияларға қарсылық білдірген монархтар конституциялық министрлерімен қақтығысқа түсті. Бастапқыда республикалар басымдыққа ие болды, монархтарды, соның ішінде Папа Пий IX-ты астаналарынан қашуға мәжбүр етті. Бастапқыда Пий IX реформатор болған, бірақ революционерлермен болған қақтығыстар оны конституциялық үкімет идеясына қарсы шығарды. 1848 жылдың қарашасында өзінің министрін Пеллегрино Россиді өлтіргеннен кейін Пий IX Джузеппе Гарибальди мен басқа да патриоттардың Римге келгеніне дейін қашып кетті. 1849 жылдың басында Конституциялық Ассамблея сайлауы өтті, ол 9 ақпанда Рим Республикасын жариялады. 2 ақпан 1849 жылы Аполло театрында өткен саяси митингде жас рим дін қызметкері, Аббе Карло Ардуини, Папалықтың уақыттық билігі «тарихи өтірік, саяси алдау және діни әдепсіздік» екенін мәлімдеді. 1849 жылдың наурыз айының басында Джузеппе Мадзини Римге келді және Бас министр болып тағайындалды. Рим Республикасының Конституциясында діни бостандық 7-бапта қамтамасыз етілді, католик шіркеуінің басшысы ретінде Папаның тәуелсіздігі «Principi fondamentali» ережесінің 8-баптарында қамтамасыз етілді, ал өлім жазасы 5-бапта жойылды, ал 1-тараудың 8-баптарында тегін мемлекеттік білім беру ұсынылды. Рим Республикасының құрылуына жауап беруге үлкермес бұрын, әскері Польшадан қуылған генерал Альберт Хржановский басшылығындағы Карл Альберт Австриямен соғысты жаңартты. Ол 23 наурыз 1849 жылы Новара шайқасында Радецкийден жеңілді. Карл Альберт тақты ұлы Виктор Эммануил II-ге қалдырды, ал Пьемонттың Италияны біріктіру немесе Ломбардияны басып алу ниеті, әзірге, тоқтатылды. Соғыс 9 тамызда қол қойылған келісімшартпен аяқталды. Новарадағы жеңіліс күні Бресциада халық көтерілісі басталды, бірақ он күннен кейін австриялықтар тарапынан басып жанылды. Рим мен Венеция Республикалары ғана қалды. Сәуір айында Шарль Удино басшылығындағы француз әскері Римге жіберілді. Көрінетін болса, француздар бастапқыда Папа мен оның поддандылары арасында делдалдық жасауды көздеген, бірақ жақын арада француздар Папаны қалпына келтіруге бейімделді. Екі айлық қоршаудан кейін Рим 29 маусым 1849 жылы капитуляциялады және Папа қалпына келтірілді. Гарибальди мен Мадзини тағы да бір рет эмиграцияға кетті, Гарибальди 1850 жылы Нью-Йорк қаласына барды. Темірде, Даниэле Манин мен Гульельмо Пепе басшылығындағы ерікті армия қорғалған Венеция австриялықтар тарапынан қоршауға алынды, олар 24 тамызда капитуляциялады. Тәуелсіздік күрескерлері Бельфореде жаппай дарға асылды, ал австриялықтар орталық Италияда тәртіпті қалпына келтіруге кірісті, қуылған князьдерді қалпына келтіріп, Легацияларға Папалық бақылауды қайта орнатты. Осылайша төңкерістер толығымен басылды.

In 1844, two brothers from Venice, Attilio and Emilio Bandiera, members of Young Italy, planned to make a raid on the Calabrian coast against the Kingdom of Two Sicilies in support of Italian unification. They assembled a band of about twenty men ready to sacrifice their lives and set sail on their venture on 12 June 1844. Four days later they landed near Crotone, intending to go to Cosenza, liberate the political prisoners, and issue their proclamations. Tragically for the Bandiera brothers, they did not find the insurgent band they were told awaited them, so they moved towards La Sila. They were ultimately betrayed by one of their party, the Corsican Pietro Boccheciampe, and by some peasants who believed them to be Turkish pirates. A detachment of gendarmes and volunteers were sent against them, and after a short fight, the whole band was taken prisoner and escorted to Cosenza, where a number of Calabrians who had taken part in a previous rising were also under arrest. The Bandiera brothers and their nine companions were executed by firing squad; some accounts state they cried "Viva l’Italia!" ("Long live Italy!") as they fell. The moral effect was enormous throughout Italy, the action of the authorities was universally condemned, and the martyrdom of the Bandiera brothers bore fruit in the subsequent revolutions. In this context, in 1847, the first public performance of the song Il Canto degli Italiani, the Italian national anthem since 1946, took place. Il Canto degli Italiani, written by Goffredo Mameli set to music by Michele Novaro, is also known as the Inno di Mameli, after the author of the lyrics, or Fratelli d'Italia, from its opening line. On 5 January 1848, the revolutionary disturbances began with a civil disobedience strike in Lombardy, as citizens stopped smoking cigars and playing the lottery, which denied Austria the associated tax revenue. Shortly after this, revolts began on the island of Sicily and in Naples. In Sicily the revolt resulted in the proclamation of the Kingdom of Sicily with Ruggero Settimo as chairman of the independent state until 1849, when the Bourbon army took back full control of the island on 15 May 1849 by force. In February 1848, there were revolts in Tuscany that were relatively nonviolent, after which Grand Duke Leopold II granted the Tuscans a constitution. A breakaway republican provisional government formed in Tuscany during February shortly after this concession. On 21 February, Pope Pius IX granted a constitution to the Papal States, which was both unexpected and surprising considering the historical recalcitrance of the Papacy. On 23 February 1848, King Louis Philippe of France was forced to flee Paris, and the Second French Republic was proclaimed. By the time the revolution in Paris occurred, three states of Italy had constitutionsfour if one considers Sicily to be a separate state. Meanwhile, in Lombardy, tensions increased until the Milanese and Venetians rose in revolt on 18 March 1848. The insurrection in Milan succeeded in expelling the Austrian garrison after five days of street fights – 18–22 March (Cinque giornate di Milano). An Austrian army under Marshal Josef Radetzky besieged Milan, but due to the defection of many of his troops and the support of the Milanese for the revolt, they were forced to retreat to the Quadrilatero fortresses. Soon, Charles Albert, the King of Sardinia (who ruled Piedmont and Savoy), urged by the Venetians and Milanese to aid their cause, decided this was the moment to unify Italy and declared war on Austria (First Italian Independence War). After initial successes at Goito and Peschiera, he was decisively defeated by Radetzky at the Battle of Custoza on 24 July. An armistice was agreed to, and Radetzky regained control of all of Lombardy–Venetia save Venice itself, where the Republic of San Marco was proclaimed under Daniele Manin. While Radetzky consolidated control of Lombardy–Venetia and Charles Albert licked his wounds, matters took a more serious turn in other parts of Italy. The monarchs who had reluctantly agreed to constitutions in March came into conflict with their constitutional ministers. At first, the republics had the upper hand, forcing the monarchs to flee their capitals, including Pope Pius IX. Initially, Pius IX had been something of a reformer, but conflicts with the revolutionaries soured him on the idea of constitutional government. In November 1848, following the assassination of his Minister Pellegrino Rossi, Pius IX fled just before Giuseppe Garibaldi and other patriots arrived in Rome. In early 1849, elections were held for a Constituent Assembly, which proclaimed a Roman Republic on 9 February. On 2 February 1849, at a political rally held in the Apollo Theater, a young Roman priest, the Abbé Carlo Arduini, had made a speech in which he had declared that the Temporal power of the Holy See was a "historical lie, a political imposture, and a religious immorality". In early March 1849, Giuseppe Mazzini arrived in Rome and was appointed Chief Minister. In the Constitution of the Roman Republic, religious freedom was guaranteed by article 7, the independence of the pope as head of the Catholic Church was guaranteed by article 8 of the Principi fondamentali, while the death penalty was abolished by article 5, and free public education was provided by article 8 of the Titolo I. Before the powers could respond to the founding of the Roman Republic, Charles Albert, whose army had been trained by the exiled Polish general Albert Chrzanowski, renewed the war with Austria. He was quickly defeated by Radetzky at Novara on 23 March 1849. Charles Albert abdicated in favour of his son, Victor Emmanuel II, and Piedmontese ambitions to unite Italy or conquer Lombardy were, for the moment, brought to an end. The war ended with a treaty signed on 9 August. A popular revolt broke out in Brescia on the same day as the defeat at Novara, but was suppressed by the Austrians ten days later. There remained the Roman and Venetian Republics. In April, a French force under Charles Oudinot was sent to Rome. Apparently, the French first wished to mediate between the Pope and his subjects, but soon the French were determined to restore the Pope. After a two month siege, Rome capitulated on 29 June 1849 and the Pope was restored. Garibaldi and Mazzini once again fled into exilein 1850 Garibaldi went to New York City. Meanwhile, the Austrians besieged Venice, which was defended by a volunteer army led by Daniele Manin and Guglielmo Pepe, who were forced to surrender on 24 August. Pro independence fighters were hanged en masse in Belfiore, while the Austrians moved to restore order in central Italy, restoring the princes who had been expelled and re establishing Papal control over the Legations. The revolutions were thus completely crushed.

Кавур және бірігу перспективалары

Әрине, көңіл-күй нашарлаған, бірақ Рисорджименто арманы өлмеді. Оның орнына, итальяндық патриоттар 1860 жылы келесі мүмкіндікте оларды әлдеқайда тиімді ететін бірнеше сабақ алды. Әскери әлсіздік айқын байқалды, себебі шағын итальян мемлекеттері Франция мен Австрияға толыққанды қарсы тұра алмады. Франция потенциалды одақтас болды, және патриоттар барлық күшін Австрияны қуып шығаруға жұмсау керектігін түсінді, француздықтардың маңызды әскери араласу үшін қалағандарын беруге дайын болды. Осының нәтижесінде Франция 1860 жылы Ницца мен Савойды алды. Екіншіден, патриоттар Папаның жау екенін және біріккен Италияның басшысы бола алмайтынын түсінді. Үшіншіден, олар республикалық идеяның жеткіліксіз күшті екенін ұқты. Бірігу берік монархияға негізделуі керек еді, ал практикалық тұрғыда бұл Савой үйінің королі Виктор Эммануэль II (1820–1878) басқаратын Пьемонтқа (Сардиния Корольдігіне) сенуді білдірді. Камилло Бенсо, Кавур графы (1810–1861) маңызды басшылық көрсетті. Ол аграрлық жақсартуларға, банктерге, теміржолдарға және еркін саудаға қызығушылық танытқан жаңашыл болды. Цензура рұқсат берген соң ол бірден газет ашты: Il Risorgimento Италияның тәуелсіздігіне, итальян князьдерінің лигасына және орташа реформаларға шақырды. Ол корольдің құлағына жақын болды және 1852 жылы премьер-министр болды. Ол тиімді және белсенді үкімет басқарды, экономиканы қарқынды жаңғыртуға көмектесті, сонымен қатар армияның және қаржы-құқықтық жүйелердің басқаруын жақсартты. Ол Италияның барлық аймақтарындағы патриоттардан қолдау іздеді. 1855 жылы корольдік Ұлыбритания мен Францияның Қырым соғысында одақтасы болды, бұл Кавурдың дипломатиясына үлкен державалардың алдында сенімділік сыйлады.

Пизакан фиаскосы

1857 жылы Маццинидің идеяларын қабылдаған неаполитандық аристократ Карло Пизакане Екі Сицилия Корольдігінде көтеріліс ұйымдастыруға бел буды. Оның шағын жасағы Понца аралына десант түсірді. Олар күзетшілерді жеңіп, жүздеген тұтқындарды босатті. Бірақ, оның күткендей жергілікті халық көтерілмеді, ал басқыншылар тез жеңіліске ұшырады. Пизакане ашуланған жергілікті тұрғындар тарапынан өлтірілді, олар оны азық-түлік ұрлауға тырысқан цыған тобының басшысы деп күдіктенді.

1859 жылғы екінші итальяндық тәуелсіздік соғысы және оның салдары

Екінші итальяндық Тәуелсіздік соғысы 1859 жылдың сәуір айында Сардинияның премьер-министрі граф Кавур Наполеон III-тен одақтас тапқанда басталды. Наполеон III құпия келісімге қол қойды, ал Кавур Австрияны әскери маневрлермен арандатуға тырысты, нәтижесінде 1859 жылдың сәуірінде соғысқа ұласты. Кавур итальяндық азаттық жолында еріктілерді шақырып жинады. Австриялықтар француздар көмекке келмей тұрып, сардиниялықтарды жеңіп алуды жоспарлады. Австрия әскері 140 000 сарбазды құрады, ал Сардинияда оларға қарағанда бар болғаны 70 000 сарбаз болды. Алайда, австриялықтардың сандық артықшылығы императордың әскери біліктілігіне емес, ақсүйек тегіне сүйенген тиімсіз басшылықпен жойылды. Олардың әскері Пьемонтқа кіруге баяу қозғалды, Туринге жетуге шамамен он күн кетті. Осы уақытқа дейін француздар сардиниялықтарды күшейтіп үлкерді, сондықтан австриялықтар шегінуге мәжбүр болды. 4 маусымда Маджента шайқасында австриялықтар жеңіліске ұшырады және Ломбардияға кері тартты. Наполеон III-нің жоспарлары сәтті аяқталды, ал Солферино шайқасында Франция мен Сардиния Австрияны жеңіп, келіссөздерге мәжбүр етті. Сонымен қатар, Ломбардияның солтүстік бөлігінде Джузеппе Гарибальди басқаратын Альпі тауларының аңшылары деп аталған итальяндық еріктілер Варезе және Комо қалаларында австриялықтарды жеңді. 12 шілдеде Виллафранка келісіміне қол қойылды. Бұл келісім бойынша Ломбардия Сардинияға қосылды, ал Австрия Венето және Мантуяны өз бақылауында қалдырды. Соңғы шарттар «жабық есік» келісімдері арқылы бекітілді. Бұл Франция, Австрия және Сардиния тағы бір шайқасқа түсуге және одан әрі соғыс жүргізуге дайын болмағандықтарынан болды. Барлық тараптар Екінші итальяндық Тәуелсіздік соғысының нәтижесіне наразы болды және болашақта жаңа қақтығыс күтіп отырды. Шындығында, Наполеон III мен Кавур өзара қарыздар болды: біріншісі, өйткені ол Венецияны басып алу күтілімінен бұрын Екінші итальяндық Тәуелсіздік соғысынан бас тартты, екіншісі, өйткені ол көтерілістердің Орталық Солтүстік Италия аумақтарына таралуына жол берді, осылайша Пломбиер келісімінде келісілгеннен асып кетті. Сардиния Австриядан Ломбардияны тартып алды; кейіннен 1860 жылдың 22 наурызында Тоскана Ұлы Герцогтігі, Парма Герцогтігі, Модена және Реджо Герцогтігі және Папалық делегациялардан тұратын Орталық Италияның Біріккен провинцияларын басып алып, қосып алды. Сардиния Савойя мен Ниццаны Францияға Торино келісімінде тапсырды, бұл шешім 1860 жылдың 24 наурызындағы Пломбиер келісімінің салдарынан болды, бұл Ниццалықтардың Италияға эмиграциясына әкелді, нәтижесінде Ниццалық итальяндықтардың төрттен бірі Италияға көшіп кетті. Джузеппе Гарибальди 1871 жылы Ниццадағы Ұлттық Ассамблеяға сайланды, онда ол туған қаласын жаңадан құрылған Италияның біртұтас мемлекетіне қосуды ілгерілетуге тырысты, бірақ оған сөз сөйлеуге рұхсат берілмеді. Осы бас тартудың нәтижесінде 1871 және 1872 жылдар аралығында Гарибальдинидің қолдауымен Ниццада «Ниццалық кеш» деп аталған көтерілістер болды, олар қала мен оның аймағын Италияға қосуды талап етті. Көтеріліске қатысқан Ниццаның он бес адамы сотталып, жазаланды.

The Second War of Italian Independence began in April 1859 when the Sardinian Prime Minister Count Cavour found an ally in Napoleon III. Napoleon III signed a secret alliance and Cavour provoked Austria with military maneuvers and eventually led to the war in April 1859. Cavour called for volunteers to enlist in the Italian liberation. The Austrians planned to use their army to beat the Sardinians before the French could come to their aid. Austria had an army of 140,000 men, while the Sardinians had a mere 70,000 men by comparison. However, the Austrians' numerical strength was outweighed by an ineffectual leadership appointed by the Emperor on the basis of noble lineage, rather than military competency. Their army was slow to enter Piedmont, taking almost ten days to travel the to Turin. By this time, the French had reinforced the Sardinians, so the Austrians retreated. The Austrians were defeated at the Battle of Magenta on 4 June and pushed back to Lombardy. Napoleon III's plans worked and at the Battle of Solferino, France and Sardinia defeated Austria and forced negotiations; at the same time, in the northern part of Lombardy, the Italian volunteers known as the Hunters of the Alps, led by Giuseppe Garibaldi, defeated the Austrians at Varese and Como. On 12 July, the Armistice of Villafranca was signed. The settlement, by which Lombardy was annexed to Sardinia, left Austria in control of the Veneto and Mantua. The final arrangement was ironed out by "back room" deals. This was because neither France, Austria, nor Sardinia wanted to risk another battle and could not handle further fighting. All of the sides were eventually unhappy with the outcome of the Second War of Italian Unification and expected another conflict in the future. In fact, Napoleon III and Cavour were mutually indebted: the first because he had withdrawn from the Second Italian War of Independence before the expected conquest of Venice, the second because he had allowed the uprisings to spread to the territories of central northern Italy, thus going beyond what was agreed with the Plombières Agreement. Sardinia annexed Lombardy from Austria; it later occupied and annexed the United Provinces of Central Italy, consisting of the Grand Duchy of Tuscany, the Duchy of Parma, the Duchy of Modena and Reggio and the Papal Legations on 22 March 1860. Sardinia handed Savoy and Nice over to France at the Treaty of Turin, a decision that was the consequence of the Plombières Agreement, on 24 March 1860, an event that caused the Niçard exodus, which was the emigration of a quarter of the Niçard Italians to Italy. Giuseppe Garibaldi was elected in 1871 in Nice at the National Assembly where he tried to promote the annexation of his hometown to the newborn Italian unitary state, but he was prevented from speaking. Because of this denial, between 1871 and 1872 there were riots in Nice, promoted by the Garibaldini and called "Niçard Vespers", which demanded the annexation of the city and its area to Italy. Fifteen Nice people who participated in the rebellion were tried and sentenced.

Мыңдықтың экспедициясы

Осылайша, 1860 жылдың басында Италияда бес мемлекет қалды: Венециядағы австриялықтар, Папа мемлекеттері (қазіргі легацияларсыз), Пьемонт-Сардинияның жаңа кеңейтілген Корольдігі, Екі Сицилия Корольдігі және Сан-Марино. Екі Сицилияның королі Франциск II, Фердинанд II-нің (жағымсыз "Король Бомба" атанған) ұлы және мұрагері, 150 000 сарбаздан тұратын жақсы ұйымдастырылған армияға ие болды. Бірақ оның әкесінің зұлымдығы көптеген құпия қоғамдардың құрылуына себеп болды, ал Корольдіктің швейцариялық жалдамалы әскерлері швейцариялық азаматтардың жалдамалы қызметкерлер ретінде жұмыс істеуіне тыйым салатын жаңа швейцариялық заңға сәйкес күтпеген жерден елдеріне қайтарылды. Бұл Францискке көбінесе сенімсіз жергілікті әскерлерін ғана қалдырды. Бұл бірігу қозғалысы үшін өте маңызды мүмкіндік болды. 1860 жылдың сәуір айында Сицилиядағы Мессина мен Палермода жеке-жеке көтерілістер басталды, екеуі де неаполитандық билікке қарсы тұру тарихын көрсетті. Бұл көтерілістер адал әскерлермен оңай басып тасталды. Осы уақытта Ницца тумасы Джузеппе Гарибальди өзінің туған қаласының француздар тарапынан басылып алынуына қатты наразы болды. Ол өз қолдаушыларын пайдаланып, осы аумақты қайтарып алуды үміттенеді. Кавур Гарибальдидің Франциямен соғыс тудыруынан қорқып, оны күштерін Сицилия көтерілісіне жұмсауға көндірді. 1860 жылдың 6 мамырында Гарибальди және оның шамамен мың итальяндық еріктілері ("Мыңдар" деп аталды) Генуя маңындағы Квартодан теңізге шықты, 11 мамырда Таламонеде тоқтағаннан кейін Сицилияның батыс жағалауындағы Марсалаға жақын жерге қонды. Салемиге жақын жерде Гарибальдидің армиясы көтерілісшілердің шашыраңқы топтарын өздеріне тартты, ал біріккен күштер 13 мамырда Калатафими шайқасында Екі Сицилия армиясын жеңді. Үш күн ішінде шабуылдаушы күш 4000 адамға дейін өсті. 14 мамырда Гарибальди Виктор Эммануэль атынан Сицилияның диктаторы болып жарияланды. Бірнеше сәтті, бірақ қиын шайқастардан кейін Гарибальди Сицилияның астанасы Палермоға қарай жылжыды, түнде жалынды маяктарды жағып өзінің келуін хабарлады. 27 мамырда күштер Палермоны қоршауға алды, ал қалада көшедегі және баррикадалардағы жаппай көтеріліс басталды. Палермо көтерілісші деп танылғаннан кейін, Сицилияға 25 000 сарбазымен келген неаполитандық генерал Фердинандо Ланца, қаланы қирағанша қаһарлы түрде бомбалады. Британдық адмиралдың араласуымен соғыс бітісі жарияланды, бұл неаполитандық әскерлердің кетуіне және қаланы Гарибальди мен оның әлдеқайда аз армиясына тапсыруға әкелді. Бұл керемет жетістік неаполитандық үкіметтің әлсіздігін көрсетті. Гарибальдидің даңқы кеңінен тарады және көптеген итальяндықтар оны ұлттық батыр деп санады. Неаполитандық сарайда күмән, шатасу және үрей пайда болды – король асығыс түрде министрлер кабинетін шақырып, бұрынғы конституцияны қайта орнатуды ұсынды, бірақ бұл әрекеттер халықтың Бурбон үкіметіне деген сенімін қайта жандандыра алмады. Палермоның тапсырылғанына алты апта өткен соң, Гарибальди Мессинаға шабуыл жасады. Бір апта ішінде оның бекінісі берілді. Сицилияны бағындырғаннан кейін Гарибальди құрлыққа өтті, Неаполитандық флоттың қолдауымен Мессина боғазын кешіп өтті. Реджо-Калабриядағы гарнизон дереу капитуляциялады. Ол солтүстікке қарай жылжығанда, халық оны барлық жерде құттықтады, ал әскери қарсылық әлсіреп қалды: 18 және 21 тамызда Базиликата және Апулия халқы, Екі Сицилия Корольдігінің екі аймағы, тәуелсіздікпен Италия Корольдігіне қосылғанын жариялады. Тамыз айының соңында Гарибальди Козенцада болды, ал 5 қыркүйекте Салерно маңындағы Эболиде болды. Осы уақытта Неаполь қоршау күйін жариялады, ал 6 қыркүйекте король өзіне әлі де адал 4000 сарбазды жинап, Волтурно өзенінен кері шегінді. Келесі күні Гарибальди бірнеше ізбасарларымен бірге пойызбен Неапольге кірді, онда халық оны ашық қарсы алды.

Thus, by early 1860, only five states remained in Italythe Austrians in Venetia, the Papal States (now minus the Legations), the new expanded Kingdom of Piedmont Sardinia, the Kingdom of the Two Sicilies, and San Marino. Francis II of the Two Sicilies, the son and successor of Ferdinand II (the infamous "King Bomba"), had a well organized army of 150,000 men. But his father's tyranny had inspired many secret societies, and the kingdom's Swiss mercenaries were unexpectedly recalled home under the terms of a new Swiss law that forbade Swiss citizens to serve as mercenaries. This left Francis with only his mostly unreliable native troops. It was a critical opportunity for the unification movement. In April 1860, separate insurrections began in Messina and Palermo in Sicily, both of which had demonstrated a history of opposing Neapolitan rule. These rebellions were easily suppressed by loyal troops. In the meantime, Giuseppe Garibaldi, a native of Nice, was deeply resentful of the French annexation of his home city. He hoped to use his supporters to regain the territory. Cavour, terrified of Garibaldi provoking a war with France, persuaded Garibaldi to instead use his forces in the Sicilian rebellions. On 6 May 1860, Garibaldi and his cadre of about a thousand Italian volunteers (called I Mille), steamed from Quarto near Genoa, and, after a stop in Talamone on 11 May, landed near Marsala on the west coast of Sicily. Near Salemi, Garibaldi's army attracted scattered bands of rebels, and the combined forces defeated the Army of the Two Sicilies at the Battle of Calatafimi on 13 May. Within three days, the invading force had swelled to 4,000 men. On 14 May Garibaldi proclaimed himself dictator of Sicily, in the name of Victor Emmanuel. After waging various successful but hard fought battles, Garibaldi advanced upon the Sicilian capital of Palermo, announcing his arrival by beacon fires kindled at night. On 27 May the force began the Siege of Palermo, while a mass uprising of street and barricade fighting broke out within the city. With Palermo deemed insurgent, Neapolitan general Ferdinando Lanza, arriving in Sicily with some 25,000 troops, furiously bombarded Palermo nearly to ruins. With the intervention of a British admiral, an armistice was declared, leading to the Neapolitan troops' departure and surrender of the town to Garibaldi and his much smaller army. This resounding success demonstrated the weakness of the Neapolitan government. Garibaldi's fame spread and many Italians began to consider him a national hero. Doubt, confusion, and dismay overtook the Neapolitan courtthe king hastily summoned his ministry and offered to restore an earlier constitution, but these efforts failed to rebuild the people's trust in Bourbon governance. Six weeks after the surrender of Palermo, Garibaldi attacked Messina. Within a week, its citadel surrendered. Having conquered Sicily, Garibaldi proceeded to the mainland, crossing the Strait of Messina with the Neapolitan fleet at hand. The garrison at Reggio Calabria promptly surrendered. As he marched northward, the populace everywhere hailed him, and military resistance faded: on 18 and 21 August, the people of Basilicata and Apulia, two regions of the Kingdom of the Two Sicilies, independently declared their annexation to the Kingdom of Italy. At the end of August, Garibaldi was at Cosenza, and, on 5 September, at Eboli, near Salerno. Meanwhile, Naples had declared a state of siege, and on 6 September the king gathered the 4,000 troops still faithful to him and retreated over the Volturno river. The next day, Garibaldi, with a few followers, entered by train into Naples, where the people openly welcomed him.

Неаполь патшалығының жеңілуі

Гаррибальди астананы оңай басып алғанымен, неаполитан әскері көтеріліске толыққанды қосылмады, олар Волтурно өзенінің бойында бекініп тұрды. Гарибальдидің шамамен 25 000 адамнан тұратын қатардағы жасақтары корольді қууға немесе Капуа мен Гаета бекіністерін Сардиния Корольдік армиясының көмегінсіз алуға мүміндік бермеді. Сардиния армиясы тек Папалық мемлекеттер арқылы келе алатын, ол бүкіл жарты аралының ортасымен созылып жатқан еді. Рим Папасы Пий IX-ның астанасы Римнен «Италия Корольдығын» құру ниетін жариялағаннан кейін, Пий мұны Католик шіркеуінің билігіне қауіп деп санап, мұндай әрекетті қолдағандарды анафемаға салумен қорқытты. Гарибальдидің Римге шабуыл жасауы мүмкін деген қорқынышпен, католиктердің барлығы ақша мен еріктілерді француздық эмигрант, генерал Луи Ламорисьер басқаратын Папалық армияға жіберді. Жарты аралдағы соңғы қақтығыстың шешімі енді Наполеон III-тің қолында болды. Егер ол Гарибальдиге еркіндік берсе, Гарибальди Папаның рухани билігін жойып, Римді Италияның астанасы ететін еді. Алайда Наполеон Кавурмен келісімге келіп, Сардиния Короліне Рим мен «Петрдің мұрасы» сақталған жағдайда Неаполь, Умбрия және басқа провинцияларды иеленуге рұқсат берген болуы мүмкін. Осы жағдайда генералдар Манфредо Фанти мен Энрико Сиалдини басқаратын сардиниялық екі армия корпусы Римге емес, Неапольге қарай Папалық мемлекеттердің шекарасына аттанды. Ламорисьер басқаратын Папалық әскерлері Сиалдиниге қарсы тұрды, бірақ Кастельфидардо шайқасында жеңіліске ұшырап, Анкона бекінісінде қоршауға алынды және 29 қыркүйекте капитуляциялады. 9 қазан күні Виктор Эммануэль келді және басшылықты өз қолына алды. Рим Папасының оған қарсы тұрарлық әскері қалмады, оңтүстікке қарайғы жорыл қарсылықсыз жалғасты. Гарибальди прагматик Кавурға сенімсіздікпен қарады, өйткені Ницца қаласын Францияға қосып алуды ұйымдастырған адам – осы Кавур еді. Дегенмен, ол Виктор Эммануэльдің басшылығын қабылдады. Патша әскерінің басында Сесса Аурункаға кіргенде, Гарибальди ерікті түрде диктаторлық өкілеттігін тапсырды. Виктор Эммануэльді Теанода Италия Королі деп мойындағаннан кейін, Гарибальди патшамен бірге Неапольге кірді. Содан кейін Гарибальди Капрера аралына зейнетке шықты, ал жарты аралының бірігуінің қалған жұмысы Виктор Эммануэльге жүктелді. Сардиния армиясының ілгерілеуі Франциск II-ні өзен бойындағы қорғанысын тастауға мәжбүр етті, ол ең жақсы әскерлерімен Гаета бекінісіне үдеді. Еуропалық одақтастар оған көмек көрсетуден бас тартқандықтан, азық-түлік пен оқ-дәрі жетіспеді, сондай-ақ аурулар тарады, сондықтан гарнизон капитуляциялауға мәжбүр болды. Дегенмен, Францискке адал неаполитандықтардың шағын топтары Италия үкіметіне қарсы күресін жылдар бойы жалғастырды. Гаетаның құлауы бірігу қозғалысын аяқтауға жақын әкелді, тек Лацио мен Венеция ғана қосылуы керек еді. 1861 жылдың 18 ақпанында Виктор Эммануэль Туринде алғашқы Италия Парламентінің депутаттарын шақырды. 1861 жылдың 17 наурызында Парламент Виктор Эммануэльді Италия Королі деп жариялады, ал 1861 жылдың 27 наурызында Рим Италияның астанасы деп жарияланды, тіпті ол әлі жаңа корольдікте болмаса да. Рим императорларының ежелгі латын атағы «Pater Patriae»-ден үлгі алып, итальяндықтар король Виктор Эммануэль II-ге «Отанның әкесі» деген құрметті атақ берді. Оған соңғы қасиеттілік жасағанда Кавур: «Италия құрылды. Барлығы қауіпсіз» деген сөздерді айтқан деседі.

Though Garibaldi had easily taken the capital, the Neapolitan army had not joined the rebellion en masse, holding firm along the Volturno river. Garibaldi's irregular bands of about 25,000 men could not drive away the king or take the fortresses of Capua and Gaeta without the help of the Royal Sardinian Army. The Sardinian army, however, could only arrive by traversing the Papal States, which extended across the entire center of the peninsula. Ignoring the political will of the Holy See, Garibaldi announced his intent to proclaim a "Kingdom of Italy" from Rome, the capital city of Pope Pius IX. Seeing this as a threat to the domain of the Catholic Church, Pius threatened excommunication for those who supported such an effort. Afraid that Garibaldi would attack Rome, Catholics worldwide sent money and volunteers for the Papal Army, which was commanded by General Louis Lamoricière, a French exile. The settling of the peninsular standoff now rested with Napoleon III. If he let Garibaldi have his way, Garibaldi would likely end the temporal sovereignty of the Pope and make Rome the capital of Italy. Napoleon, however, may have arranged with Cavour to let the King of Sardinia free to take possession of Naples, Umbria and the other provinces, provided that Rome and the "Patrimony of Saint Peter" were left intact. It was in this situation that a Sardinian force of two army corps, under generals Manfredo Fanti and Enrico Cialdini, marched to the frontier of the Papal States, its objective being not Rome but Naples. The Papal troops under Lamoricière advanced against Cialdini, but were quickly defeated at the Battle of Castelfidardo and besieged in the fortress of Ancona, finally surrendering on 29 September. On 9 October, Victor Emmanuel arrived and took command. There was no longer a Papal army to oppose him, and the march southward proceeded unopposed. Garibaldi distrusted the pragmatic Cavour since Cavour was the man ultimately responsible for orchestrating the French annexation of the city of Nice, which was his birthplace. Nevertheless, he accepted the command of Victor Emmanuel. When the king entered Sessa Aurunca at the head of his army, Garibaldi willingly handed over his dictatorial power. After greeting Victor Emmanuel in Teano with the title of King of Italy, Garibaldi entered Naples riding beside the king. Garibaldi then retired to the island of Caprera, while the remaining work of unifying the peninsula was left to Victor Emmanuel. The progress of the Sardinian army compelled Francis II to give up his line along the river, and he eventually took refuge with his best troops in the fortress of Gaeta. His courage boosted by his resolute young wife, Queen Marie Sophie, Francis mounted a stubborn defence that lasted three months. But European allies refused to provide him with aid, food and munitions became scarce, and disease set in, so the garrison was forced to surrender. Nonetheless, ragtag groups of Neapolitans loyal to Francis fought on against the Italian government for years to come. The fall of Gaeta brought the unification movement to the brink of fruitiononly Lazio and Venetia remained to be added. On 18 February 1861, Victor Emmanuel assembled the deputies of the first Italian Parliament in Turin. On 17 March 1861, the Parliament proclaimed Victor Emmanuel King of Italy, and on 27 March 1861 Rome was declared capital of Italy, even though it was not yet in the new kingdom. Borrowing from the old Latin title Pater Patriae of the Roman emperors, the Italians gave to King Victor Emmanuel II the epithet of Father of the Fatherland Three months later Cavour died, having seen his life's work nearly completed. When he was given the last rites, Cavour purportedly said: "Italy is made. All is safe."

Дипломатиялық қатынастарға әсері

Еуропалық мемлекеттердің наразылығы Сардиния армиясының Мыңдық экспедицияға тікелей қатысуымен аяқталды. Жауап ретінде Испания мен Ресей империясы Сардиния Корольдігімен дипломатиялық қатынастарды үзіп тастады, ал 1859 жылдан бері осы елмен байланыс жасамаған Австрия империясы, Екінші итальяндық тәуелсіздік соғысынан кейін, 1860 жылдың 26 қазанында, король мен Гарибальдидің Теанодағы кездесуімен бірдей күні, Сардиния Корольдігіне қарсы шаралар қолдану үшін Варшавада конгресс ұйымдастырды, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады; осы дағдарысқа байланысты Кавур Теаноға бара алмады. Франция Римде француз әскерлерінің болуына келісім берді және Кавурдың қайтысынан кейін көп ұзамай, 15 маусымда Италия Корольдігін мойындады. 27 маусымда Португалия, одан кейін Грекия, Осман империясы және Скандинавия елдері де мойындады. Нидерланды мен Бельгияның мойындауы екі кезеңде болды: шілдеде олар Виктор Эммануэль II-нің жаңа титулын мойындады, содан кейін қарашада Бельгия парламентінде консерваторлар мен либералдар арасындағы ұзақ даудан кейін Корольдікті мойындады. Дегенмен, Гарибальди Римге шабуыл жасаса, үкімет оны қолдайды деп сенді. Патшаның әрекетсіздігіне наразы болып, оның немқұрайлылығына ашуланған ол зейнетке шығып, жаңа жорықты ұйымдастыру үшін қайтадан жұмысты бастады. 1862 жылдың маусым айында ол Генуядан кемемен жол тартып, Палермоға қайта оралды, онда жаңа науқанға еріктілер жинады. Мессина гарнизоны патшаның бұйрығымен, олардың материкке өтуіне кедергі келтірді. Гарибальдидің екі мыңға жуық жасағы оңтүстікке бет бұрып, Катаниядан кемеге отырды. Гарибальди Римге жеңіспен кіретінін немесе оның қабырғаларының астында қаза табатынын мәлімдеді. Ол 14 тамызда Мелитоға жетіп, бірден Калабрия тауларына бағыт алды. Италия үкіметі бұл әрекетті қолдамай, керісінше, қарсы болды. Генерал Чалдини полковник Паллавичино басқаратын тұрақты әскер дивизиясын еріктілерге қарсы жіберді. 28 тамызда екі күш Аспромонтеде кездесті. Бір әскердің салдары кездейсоқ оқ атып жіберді, содан кейін бірнеше оқтар атылды, бірақ Гарибальди өз әскеріне Италия Корольдігінің азаматтарына оқ атуға тыйым салды. Еріктілер көптеген жарақат алды, ал Гарибальдидің өзі жараланды; көптеген адамдар тұтқынға алынды. Гарибальдиді кемемен Вариньяноға алып барды, онда ол бір уақыт бойы құрметпен қамауда болды, бірақ ақырында босатылды. Осы уақытта Виктор Эммануэль Папаның қалған территориясын басып алудың қауіпсіз жолын іздеді. Ол император Наполеонмен француз әскерлерін Римнен шығару туралы келісімге келді. Олар 1864 жылдың қыркүйегінде қыркүйек келісіміне қол қойды, онда Наполеон екі жыл ішінде әскерлерді шығаруға келісті. Рим папасы осы уақыт ішінде өз армиясын кеңейтіп, өзін-өзі қамтамасыз етуі керек еді. 1866 жылдың желтоқсан айында Рим папасы оларды сақтап қалуға тырысқанына қарамастан, француз әскерлерінің соңғысы Римнен кетіп қалды. Олардың кетуімен Италия (Венеция мен Савойяны қоспағанда) шетелдік әскерлердің болуынан босатылды. 1865 жылы үкіметтің ордасы Сардинияның ескі астанасы Туриннен Флоренцияға көшірілді. Бұл шара Туринде дүрбелең тудырды, патша жаңа астанасына асығыс түрде кетуге мәжбүр болды.

The disapproval of the various European states culminated in the direct participation of the Sardinian army in the Expedition of the Thousand. In reaction, Spain and the Russian Empire interrupted diplomatic relations with the Kingdom of Sardinia, while the Austrian Empire, which had not maintained relations with this country since 1859, after the Second Italian War of Independence, On 26 October 1860, the same day as the meeting in Teano between the king and Garibaldi, Austria organized a congress in Warsaw to apply measures against the Kingdom of Sardinia, without success; held back by this crisis, Cavour was unable to be present at Teano. France negotiated the presence of French troops in Rome and recognized the Kingdom of Italy on 15 June, shortly after Cavour's death. It will then be Portugal's turn on 27 June, followed by Greece, the Ottoman Empire and the Scandinavian countries. The recognition of the Netherlands and Belgium occurred in two phases: they recognized the new title of Victor Emmanuel II in July, then the kingdom in November, after a long clash between conservatives and liberals in the Belgian parliament over the latter. Nonetheless, Garibaldi believed that the government would support him if he attacked Rome. Frustrated at inaction by the king, and bristling over perceived snubs, he came out of retirement to organize a new venture. In June 1862, he sailed from Genoa and landed again at Palermo, where he gathered volunteers for the campaign, under the slogan o Roma o Morte ("either Rome or Death"). The garrison of Messina, loyal to the king's instructions, barred their passage to the mainland. Garibaldi's force, now numbering two thousand, turned south and set sail from Catania. Garibaldi declared that he would enter Rome as a victor or perish beneath its walls. He landed at Melito on 14 August and marched at once into the Calabrian mountains. Far from supporting this endeavour, the Italian government was quite disapproving. General Cialdini dispatched a division of the regular army, under Colonel Pallavicino, against the volunteer bands. On 28 August the two forces met at Aspromonte. One of the regulars fired a chance shot, and several volleys followed, but Garibaldi forbade his men to return fire on fellow subjects of the Kingdom of Italy. The volunteers suffered several casualties, and Garibaldi himself was wounded; many were taken prisoner. Garibaldi was taken by steamer to Varignano, where he was honorably imprisoned for a time, but finally released. Meanwhile, Victor Emmanuel sought a safer means to the acquisition of the remaining Papal territory. He negotiated with the Emperor Napoleon for the removal of the French troops from Rome through a treaty. They agreed to the September Convention in September 1864, by which Napoleon agreed to withdraw the troops within two years. The Pope was to expand his own army during that time so as to be self sufficient. In December 1866, the last of the French troops departed from Rome, in spite of the efforts of the pope to retain them. By their withdrawal, Italy (excluding Venetia and Savoy) was freed from the presence of foreign soldiers. The seat of government was moved in 1865 from Turin, the old Sardinian capital, to Florence. This arrangement created such disturbances in Turin that the king was forced to leave that city hastily for his new capital.

Үшінші тәуелсіздік соғысы (1866)

1866 жылғы Аустрия-Пруссия соғысында Австрия Пруссиямен Германия мемлекеттері арасындағы көшбасшылыққа таласты. Италия Корольдігі Австриядан Венецияны басып алу мүмкіндігін пайдаланып, Пруссиямен одақтасты. Австрия Италия үкіметін араласпау үшін Венецияға келісуге көндіруге тырысты. Бірақ 8 сәуірде Италия мен Пруссия Италияның Венецияны иеленуін қолдайтын келісімге қол қойды, ал 20 маусымда Италия Австрияға соғыс жариялады. Италияның бірігу процесінде Аустрия-Пруссия соғысы Бірінші (1848) және Екінші (1859) соғыстардан кейін Үшінші Тәуелсіздік соғысы деп аталды. Виктор Эммануэль әскерін Минчо арқылы Венецияға басып кіруге бастады, ал Гарибальди Альпі тауларының аңшыларымен Тирольге шабуыл жасауға тиіс болды. Италия армиясы 24 маусымда Кустоцада австриялықтармен кездесіп, жеңіліске ұшырады. 20 шілдеде Лисса шайқасында Регия Марина жеңілді. Келесі күні Гарибальдидің еріктілері Безекка шайқасында австриялықтарды жеңіп, Трентоға қарай жылжиды. Осы уақытта Пруссияның премьер-министрі Отто фон Бисмарк соғыстағы өзінің мақсаттарына жеткенін көріп, 27 шілдеде Австриямен қару тоқтату туралы келісімге қол қойды. Италия да осыны істеді, 12 тамызда ресми түрде қаруын тастады. Гарибальди жемісті жорығынан қайта шақырылып, "Obbedisco" ("Мен бағынамын") деген қысқа телеграммамен отставкаға кетті. Пруссияның солтүстік майдандағы сәттілігі Австрияны Венецияны (қазіргі Венето және Фриулидің бір бөлігі) және Мантуя қаласын (Квадрилатероның соңғы қалдығы) беруге мәжбүр етті. 12 қазанда Венада қол қойылған бейбіт келісім шарты бойынша император Франц Иосиф Аустрия-Пруссия соғысына араласпау үшін Наполеон III-ке Венецияны беруге келісті. Осылайша Наполеон 19 қазанда Венецияны Италияға Савойя мен Ниццаның француздық аннексиясына итальяндықтардың келісімін алмастыру шартымен берді. Вена шартында Венецияның аннексиясы 21 және 22 қазанда өткен референдумнан кейін ғана күшіне енеді деп жазылған, бұл Венеция халқының Италия Корольдігіне қосылуына қатысты пікірін білдіруге мүмкіндік берді. Тарихшылар Венециядағы референдум әскери қысыммен өткізілгенін болжайды, себебі сайлаушылардың барлық дауыс бюллетендерінің (642 000-нан астам) 0,01% ғана (69 дауыс) аннексияға қарсы болды. Австрия әскерлері басып кірген итальяндықтарға қарсылық көрсетті, бірақ бұл көп нәтиже бермеді. Виктор Эммануэль Венеция мен Венеция жеріне кіріп, Сан-Марко алаңында құрмет көрсету рәсімін өткізді.

In the Austro Prussian War of 1866, Austria contested with Prussia the position of leadership among the German states. The Kingdom of Italy seized the opportunity to capture Venetia from Austrian rule and allied itself with Prussia. Austria tried to persuade the Italian government to accept Venetia in exchange for non intervention. However, on 8 April, Italy and Prussia signed an agreement that supported Italy's acquisition of Venetia, and on 20 June Italy issued a declaration of war on Austria. Within the context of Italian unification, the Austro Prussian war is called the Third Independence War, after the First (1848) and the Second (1859). Victor Emmanuel hastened to lead an army across the Mincio to the invasion of Venetia, while Garibaldi was to invade the Tyrol with his Hunters of the Alps. The Italian army encountered the Austrians at Custoza on 24 June and suffered a defeat. On 20 July the Regia Marina was defeated in the Battle of Lissa. The following day, Garibaldi's volunteers defeated an Austrian force in the Battle of Bezzecca, and moved toward Trento. Meanwhile, Prussian Minister President Otto von Bismarck saw that his own ends in the war had been achieved, and signed an armistice with Austria on 27 July. Italy followed, officially laying down its arms on 12 August. Garibaldi was recalled from his successful march and resigned with a brief telegram reading only "Obbedisco" ("I obey"). Prussia's success on the northern front obliged Austria to cede Venetia (present day Veneto and parts of Friuli) and the city of Mantua (the last remnant of the Quadrilatero). Under the terms of a peace treaty signed in Vienna on 12 October, Emperor Franz Joseph had already agreed to cede Venetia to Napoleon III in exchange for non intervention in the Austro Prussian War, and thus Napoleon ceded Venetia to Italy on 19 October, in exchange for the earlier Italian acquiescence to the French annexation of Savoy and Nice. In the Treaty of Vienna, it was written that the annexation of Venetia would have become effective only after a referendumtaken on 21 and 22 Octoberto let the Venetian people express their will about being annexed or not to the Kingdom of Italy. Historians suggest that the referendum in Venetia was held under military pressure, as a mere 0.01% of voters (69 out of more than 642,000 ballots) voted against the annexation. Austrian forces put up some opposition to the invading Italians, to little effect. Victor Emmanuel entered Venice and Venetian land, and performed an act of homage in the Piazza San Marco.

Ментана және Вилла Глори

Гарибальди басшылығындағы ұлттық партия әлі де Римді, түбіртектің тарихи астанасы ретінде иеленуді мақсат тұтқан. 1867 жылы Гарибальди Римді басып алуға екінші рет тырысты, бірақ Папаның әскері, жаңа француздық қосымша күштермен нығайтылып, Ментана шайқасында оның нашар қаруланған еріктілерін жеңді. Содан кейін француз гарнизоны 1870 жылдың тамызына дейін Чивитавеккияда тұрды, бірақ Франко-пруссия соғысы басталғаннан кейін кері шақырылды. Ментанадағы жеңіліске дейін, 3 қараша 1867 жылы, Энрико Каироли, оның інісі Джованни және 70 серігі Римді басып алуға батыл әрекет жасады. Олар Терниден кемеге мініп, Тибр өзенімен төмен ағып келді. Олардың Римге келуі қала ішіндегі көтеріліспен сәйкес болуы тиіс еді. 1867 жылдың 22 қазанында Римдегі революционерлер Капитолий төбесі мен Колонна алаңын бақылауға алды. Алайда, Каиролилер мен олардың серіктері Римнің солтүстік жағындағы Вилла Глориге келген кезде көтеріліс бұрыннан-ақ басылған еді. 1867 жылдың 22 қазан түнінде топ Папалық зуавтармен қоршалып алынды, ал Джованни ауыр жарақат алды. Энрико қаза тапты және Джованнидің қолында қансырап өлді. Каироли қайтыс болғаннан кейін, қолбасшылықты Джованни Табакки қабылдады, ол қалған еріктілермен виллаға шегінді, онда олар папалық сарбаздарға оқ атуды жалғастырды. Олар да кешке Римге қайта шегінді. Аман қалғандар Италия шекарасындағы Гарибальди басқарған позицияларға қайтты.

Ескерткіш

Вилла Глоридің басына, Энрико қайтыс болған жерге жақын жерде, Каироли бауырлары мен олардың 70 серігіне арналған қарапайым ақ бағана тұр. Террацца дель Пинсиодан оң жақта 200 метр жерде Джованнидің өлтіріп бара жатқан Энриконы қолына ұстап тұрған қола мүсіні тұр. Олардың серіктерінің есімдері тақтада жазылған. Джованни 1867 жылғы қайғылы оқиғалардан болған жарақаттарынан ешқашан айықпады. Бір куәгердің айтуынша, Джованни 1869 жылы 11 қыркүйекте қайтыс болған кезде: Соңғы сәттерінде ол Гарибальдиді көрді және оны құлшыныспен қарсы алған сияқты. Мен оның үш рет: "Француздардың папалық саяси қолдаушылармен бірігуі – қорқынышты жайт!" - деп айтқанын естідім. Ол Ментананы ойлады. Ол Энриконы көп рет шақырып, одан көмек сұрады, содан кейін: "Біз, әрине, жеңіске жетеміз; біз Римге барамыз!" - деді.

Қиындықтар

Біріктіру толығымен Пьемонттың мүддесі үшін жүзеге асырылды. Мартин Кларк: "Барлығы Пьемонтизациямен айналды". Кавур 1861 жылдың маусымында 50 жасында күтпеген жерден қайтыс болды, және ол аймақтық билік органдарына, оларды жаңадан біріккен Италия Корольдігіне қосылуға ынталандыру үшін берген көптеген уәделерінің көпшілігі орындалмады. Жаңа Италия Корольдігі бұрынғы Сардиния Корольдігін қайта атау және барлық жаңа провинцияларды оның құрылымына қосу арқылы құрылды. Бірінші патша – Виктор Эммануил II, ол өзінің ескі атағын сақтап қалды. Ұлттық және аймақтық лауазымдардың бәрі Пьемонтпен тағайындалды. Азғана аймақтық көшбасшылар жаңа ұлттық үкіметтегі жоғары лауазымдарға ие болды, бірақ бюрократиялық және әскери лауазымдардың басым бөлігі Пьемонттан болды. Ұлттық астана қысқа уақытқа Флоренцияға, содан кейін Римге көшірілді, бұл Пьемонт үшін үлкен шығын болды. Дегенмен, Пьемонттың салық ставкалары мен ережелері, дипломаттары мен лауазымды тұлғалары бүкіл Италияға енгізілді. Конституция – Пьемонттың ескі конституциясы. Бұл құжат көбінесе либералды болды және либералды топтар тарапынан жылы қабылданып, құттықталды. Алайда, оның антиклерикалық қағидалары Венеция, Рим және Неаполь сияқты клерикалды аймақтарда, сондай-ақ Сицилия аралында наразылық тудырды. Кавур аймақтық және муниципалдық жергілікті басқару органдары болады деп уәде берген, бірақ 1861 жылы барлық уәделер бұзылды. Корольдіктің алғашқы он жылдығында Сицилия мен Неаполь аймақтарында қатыгез көтерілістер болды. Хирдер бірігуге қарсы наразылықтың сәтсіз әрекеттеріне "шаруалардың спонтанды қозғалысы және ескі билік органдары бағытталған Бурбон клерикалдық реакциясының қосылысы" кірді деп мәлімдеді. Рим папасы 1870 жылы Римді жоғалтты және католик шіркеуіне жаңа үкіметпен ынтымақтастық жасамауды бұйырды, бұл шешім тек 1929 жылы толыққанды өзгертілді. Рисорджиментоның көптеген жақтастары күшті провинцияларды қалаған, бірақ олардың орнына күшті орталық мемлекет құрылды. Осының салдарынан ұлттық бірліктің күрт әлсіреуіне және өзара жауластыратын аймақтық зорлық-зомбылыққа негізделген саяси жүйе пайда болды. Мұндай факторлар 21 ғасырда да сақталып қалды.

Unification was achieved entirely in terms of Piedmont's interests. Martin Clark says, "It was Piedmontization all around." Cavour died unexpectedly in June 1861, at 50, and most of the many promises that he made to regional authorities to induce them to join the newly unified Italian kingdom were ignored. The new Kingdom of Italy was structured by renaming the old Kingdom of Sardinia and annexing all the new provinces into its structures. The first king was Victor Emmanuel II, who kept his old title. National and regional officials were all appointed by Piedmont. A few regional leaders succeeded to high positions in the new national government, but the top bureaucratic and military officials were mostly Piedmontese. The national capital was briefly moved to Florence and finally to Rome, one of the cases of Piedmont losing out. However, Piedmontese tax rates and regulations, diplomats and officials were imposed on all of Italy. The constitution was Piedmont's old constitution. The document was generally liberal and was welcomed by liberal elements. However, its anticlerical provisions were resented in the pro clerical regions in places such as around Venice, Rome, and Naples – as well as the island of Sicily. Cavour had promised there would be regional and municipal, local governments, but all the promises were broken in 1861. The first decade of the kingdom saw savage insurrections in Sicily and in the Naples region. Hearder claimed that failed efforts to protest unification involved "a mixture of spontaneous peasant movement and a Bourbon clerical reaction directed by the old authorities". The pope lost Rome in 1870 and ordered the Catholic Church not to co operate with the new government, a decision fully reversed only in 1929. Most people for Risorgimento had wanted strong provinces, but they got a strong central state instead. The inevitable long run results were a severe weakness of national unity and a politicized system based on mutually hostile regional violence. Such factors remain in the 21st century.

Оңтүстік Италияны басқару және өкілдік ету

1860 жылдың көктемінен 1861 жылдың жазына дейін Пьемонт Парламенті ұлттық бірігуде кездескен маңызды мәселе – елдің оңтүстік аймақтарын қалай басқару және бақылау еді. Солтүстік Италия тілшілері осы аймақтарды жиі «сыбайлас жемқор», «жабайы» және «мәдениетсіз» деп сипаттаған. Оңтүстік Италия туралы осындай бейнелерге жауап ретінде Пьемонт Парламенті оңтүстік аймақтарды зерттеп, ондағы әлеуметтік және саяси жағдайды жақсырақ түсінуге тырысу керек пе, әлде күш қолданып, билік пен тәртіпті орнату керек пе, деген мәселені шешуге мәжбүр болды. Солтүстік Италия тілшілерінің «Оңтүстік Италия прогресс пен өркениет идеяларынан тым алыс» деген бағалаулары Пьемонт Парламентін соңғы бағытты таңдауға итермеледі, бұл өкілдік пен билік арасындағы тығыз байланысты нақты көрсетті. Ақиқатында, солтүстік итальяндықтардың «оңтүстікті жабайылық жері ретінде бейнелеуі (әртүрлі жағдайларда ұятсыз, «қоғамдық санадан» мүсірленген, білімсіз, шарбақшыл және т.б.)» Пьемонт тұрғындарына оңтүстік аймақтарын жоғары, өркениетті «Пьемонттық моральды» енгізу сылтауымен билеуге негіз берді. Экономист және саясаткер Франческо Саверио Нитти жаңадан құрылған мемлекетті екі аймақты біріктіргенде, еркін нарық экономикасымен дамыған Солтүстік Италия мен мемлекеттік қорғау саясатын ұстанған Оңтүстік Италия арасындағы маңызды экономикалық айырмашылықтарды ескермегені үшін сынады. Италия Корольдігі елдің қалған бөліктеріне де еркін нарық экономикасын тарату кезінде, Оңтүстіктің экономикасы Солтүстіктің салмағынан құлдырап қалды. Нитти бұл өзгеріс оңтүстікте күшті инвестициялар мен бастамалар жасауға қабілетті кәсіпкерлер тобының қалыптасуына мүмкіндік беру үшін әлдеқайда біртіндеп жүзеге асырылуы керек деп санады. Оның пікірінше, осы қателіктер «Оңтүстік мәселесі» (Questione Meridionale) деп белгілі болған экономикалық және әлеуметтік проблемалардың себебі болды. Саясаткер, тарихшы және жазушы Гаэтано Сальвемини Италияның бірігуі Италияның Меццоджо́рносының (Оңтүстік Италия) моральдық және экономикалық жаңаруына зор мүмкіндік болғанымен, саясаткерлердің түсінбеушілігі мен әрекетсіздігі салдарынан Оңтүстікте жемқорлық пен ұйымдасқан қылмыс гүлденгенін айтты. Марксистік теоретик Антонио Грамши Италияның бірігуін саясатта халықтың шектеулі қатысуымен, сондай-ақ Италиядағы заманауи жер реформасының болмауы үшін сынады. Рисоргиментоны қайта қарау 20-ғасырдың ортасында Италиядағы радикалды өзгерістерге әкелді, Савой монархиясының құлауынан және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде фашизмнің жеңілісінен кейін. Италияның бірігуінің жетістіктері мен сәтсіздіктеріне қатысты тарихи фактілерді зерттеу отандық және шетелдік ғалымдар, соның ішінде Денис Мак Смит, Кристофер Дуган және Люси Риалл тарапынан жалғастырылуда. Соңғы зерттеулерде ұлтшылдықтың маңыздылығына ерекше назар аударылады.

From the spring of 1860 to the summer of 1861, a major challenge that the Piedmontese parliament faced on national unification was how they should govern and control the southern regions of the country that were frequently represented and described by northern Italian correspondents as "corrupt", "barbaric", and "uncivilized". In response to the depictions of southern Italy, the Piedmontese parliament had to decide whether it should investigate the southern regions to better understand the social and political situations there or it should establish jurisdiction and order by using mostly force. The dominance of letters sent from the Northern Italian correspondents that deemed Southern Italy to be "so far from the ideas of progress and civilization" ultimately induced the Piedmontese parliament to choose the latter course of action, which effectively illustrated the intimate connection between representation and rule. In essence, the Northern Italians' "representation of the south as a land of barbarism (variously qualified as indecent, lacking in 'public conscience', ignorant, superstitious, etc.)" provided the Piedmontese with the justification to rule the southern regions on the pretext of implementing a superior, more civilized, "Piedmontese morality". The economist and politician Francesco Saverio Nitti criticized the newly created state for not considering the substantial economic differences between Northern Italy, a free market economy, and Southern Italy, a state protectionist economy, when integrating the two. When the Kingdom of Italy extended the free market economy to the rest of the country, the South's economy collapsed under the weight of the North's. Nitti contended that this change should have been much more gradual in order to allow the birth of an adequate entrepreneurial class able to make strong investments and initiatives in the south. These mistakes, he felt, were the cause of the economic and social problems which came to be known as the Southern Question (Questione Meridionale). The politician, historian, and writer Gaetano Salvemini commented that even though Italian unification had been a strong opportunity for both a moral and economic rebirth of Italy's Mezzogiorno (Southern Italy), because of a lack of understanding and action on the part of politicians, corruption and organized crime flourished in the South. The Marxist theorist Antonio Gramsci criticized Italian unification for the limited presence of the masses in politics, as well as the lack of modern land reform in Italy. Revisionism of Risorgimento produced a clear radicalization of Italy in the mid 20th century, following the fall of the Savoy monarchy and fascism during World War II. Reviews of the historical facts concerning Italian unification's successes and failures continue to be undertaken by domestic and foreign academic authors, including Denis Mack Smith, Christopher Duggan, and Lucy Riall. Recent work emphasizes the central importance of nationalism.

Италиялық ирредентизмнің шығу тегі

XIX ғасырда Италияның бірігуі толыққанды аяқталмағанын айтуға болады. Римді басып алғаннан кейін (1871), Италияның бірігуінің соңғы оқиғасы болғанмен, көптеген этникалық итальян тілдес халықтар (Трентино-Альто-Адидже итальяндары, Савойя итальяндары, Корфу итальяндары, Ницца итальяндары, Швейцария итальяндары, Корсика итальяндары, Мальта итальяндары, Истрия итальяндары және Далмация итальяндары) Италия Корольдігінің шекарасынан тыс қалды, бұл итальяндық ирредентизмнің туындауына себеп болды. Корсикалық революционер Паскуале Паолиді Никколо Томмазео «итальяндық ирредентизмнің алға басушысы» деп атады, себебі ол өз аралында итальян тілі мен әлеуметтік-мәдениетін (итальяндық ирредентизмнің негізгі сипаттамалары) алғаш рет насихаттады; Паоли итальян тілінің жаңадан құрылған Корсика Республикасының ресми тілі болуын қалады. Risorgimento (қайта өрлеу) термині итальяндық сәйкестіктің қабатталған құрылымын біртұтас ұлттық майданға қайта ұйымдастыруды білдіреді. Бұл сөз сөзбе-сөз «қайта өрлеу» дегенді білдіреді және ұлттық мақтаныш сезімін оятуға ұмтылған идеологиялық қозғалыс болды, бұл шетелдік үстемдік пен ықпалға қарсы саяси оппозицияға әкелді. Италиядағы оның нақты әсері туралы пікірталас бар, кейбір ғалымдар бұл 19 ғасырдағы итальян мәдениеті үшін либералдық кезең болды деп санайды, ал басқалары бұл патриоттық революция болғанымен, төменгі таптарға ешқандай пайдасы тимеген жоғары тап пен буржуазияға ғана айқын көмектескенін болжайды. Italia irredenta (құтқарылмаған Италия) – итальяндық бірігуден кейін пайда болған итальяндық ұлтшыл пікір қозғалысы. Ол итальяндықтар арасында, сондай-ақ итальяндық болуға дайын басқа ұлт өкілдері арасында ирредентизмді жақтады. Бұл ресми ұйым емес, Италияның өзінің «табиғи шекарасына» жетуі керек деп мәлімдеген пікір қозғалысы болды, яғни елге оның шекарасынан тыс жердегі этникалық итальяндықтардан тұратын барлық аймақтарды қосу қажет. XIX ғасырда Еуропада патриоттық және ұлтшылдық идеялар кең тараған. Бастапқыда итальяндық ирредентизм итальяндықтар халықтың абсолютті көпшілігін құрайтын аумақтарды Италияға қосуды қолдады, бірақ 1866 жылғы үшінші итальяндық тәуелсіздік соғысынан кейін Австрия империясы сақтап қалды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Тренто және Триест провинциялары негізгі «құтқарылмаған жерлер» (terre irredente) болып саналды және тар мағынада, ирредентистер осы екі аймақта тұратын итальян патриоттарын білдірді. Кейін бұл термин көп тілді және көп ұлтты аймақтарды да қамтыды, онда итальяндықтар салыстырмалы көпшілік немесе айтарлықтай азшылық құрады, Альп тауларымен қамтылған Солтүстік Италия аймағында, неміс, итальян, словен, хорват, ладин және Истро-румын халқы бар, мысалы Оңтүстік Тироль, Истрия, Гориция және Градиска, сондай-ақ Далмацияның бір бөлігі. Бұл талаптар сонымен қатар Фиуме қаласына (Impresa di Fiume қараңыз), Корсикаға, Мальта аралына, Ницца округіне және Италия Швейцариясына да таратылды. Көптеген Истрия итальяндары мен Далмация итальяндары Италияның бірігуі үшін күрескен Ризоржименто қозғалысына жақсы ниетпен қарады. Алайда, үшінші итальяндық тәуелсіздік соғысынан кейін (1866), Венето және Фриули аймақтарын австриялықтар жаңадан құрылған Италия Корольдігіне берген кезде, Истрия мен Далмация шығыс Адриатикадағы басқа итальян тілінде сөйлейтін аймақтармен бірге Австро-Венгрия империясының құрамында қалды. Бұл Истрия, Кварнер және Далмациядағы көптеген итальяндықтар арасында итальяндық ирредентизмнің біртіндеп өсуіне себеп болды, олар Юлиан Маршын, Кварнердің және Далмацияның Италиямен біріктірілуін талап етті. Истрия, Кварнер және Далмациядағы итальяндықтар итальяндық Ризоржиментоны қолдады: нәтижесінде австриялықтар итальяндықтарды жау деп санады және Истрия, Кварнер және Далмациядағы славян қауымдастықтарын жақтады. Министрлер кеңесінің 1866 жылғы 12 қарашадағы отырысында Австрия императоры Франц Иосиф I империяның итальяндық қатысуы бар аймақтарын германизациялау немесе славяндандыруға бағытталған кең ауқымды жобаны атап өтті: мәтін= Оның Мажарлығы Тақтың кейбір аймақтарында әлі де бар итальяндық элементтердің ықпалына қарсы қатаң шаралар қабылдау туралы нақты бұйрық берді және тиісті түрде мемлекеттік, сот, қызметкерлердің лауазымдарын, сондай-ақ баспасөздің ықпалымен, Оңтүстік Тироль, Далмация және Литорда жұмыс істеңіз. Патшалық орталықтарды белгіленген тәртіп бойынша іс жүргізуді қатаң міндет етеді. Далмация, әсіресе оның теңіз қалаларынд...

It can be argued that Italian unification was never truly completed in the 19th century. Even after the Capture of Rome (1871), the final event of the unification of Italy, many ethnic Italian speakers (Trentino Alto Adigan Italians, Savoyard Italians, Corfiot Italians, Niçard Italians, Swiss Italians, Corsican Italians, Maltese Italians, Istrian Italians and Dalmatian Italians) remained outside the borders of the Kingdom of Italy and this situation created the Italian irredentism. The Corsican revolutionary Pasquale Paoli was called "the precursor of Italian irredentism" by Niccolò Tommaseo because he was the first to promote the Italian language and socio culture (the main characteristics of Italian irredentism) in his island; Paoli wanted the Italian language to be the official language of the newly founded Corsican Republic. The term risorgimento (Rising again) refers to the domestic reorganization of the stratified Italian identity into a unified, national front. The word literally means "Rising again" and was an ideological movement which strove to spark national pride, leading to political oppositionalism to foreign rule and influence. There is contention on its actual impact in Italy, some Scholars arguing it was a liberalizing time for 19th century Italian culture, while others speculate that although it was a patriotic revolution, it only tangibly aided the upper class and bourgeois publics without actively benefitting the lower classes. Italia irredenta (unredeemed Italy) was an Italian nationalist opinion movement that emerged after Italian unification. It advocated irredentism among the Italian people as well as other nationalities who were willing to become Italian and as a movement; it is also known as "Italian irredentism". Not a formal organization, it was just an opinion movement that claimed that Italy had to reach its "natural borders", meaning that the country would need to incorporate all areas predominantly consisting of ethnic Italians within the near vicinity outside its borders. Similar patriotic and nationalistic ideas were common in Europe in the 19th century. At the beginning, Italian irredentism promoted the annexation to Italy of territories where Italians formed the absolute majority of the population, but retained by the Austrian Empire after the Third Italian War of Independence in 1866. During World War One the main "irredent lands" (terre irredente) were considered to be the provinces of Trento and Trieste and, in a narrow sense, irredentists referred to the Italian patriots living in these two areas. The term was later expanded to also include multilingual and multiethnic areas, where Italians were a relative majority or a substantial minority, within the northern Italian region encompassed by the Alps, with German, Italian, Slovene, Croatian, Ladin and Istro Romanian population, such as South Tyrol, Istria, Gorizia and Gradisca and part of Dalmatia. The claims were further extended also to the city of Fiume (see Impresa di Fiume), Corsica, the island of Malta, the County of Nice and Italian Switzerland. Many Istrian Italians and Dalmatian Italians looked with sympathy towards the Risorgimento movement that fought for the unification of Italy. However, after the Third Italian War of Independence (1866), when the Veneto and Friuli regions were ceded by the Austrians to the newly formed Kingdom Italy, Istria and Dalmatia remained part of the Austro Hungarian Empire, together with other Italian speaking areas on the eastern Adriatic. This triggered the gradual rise of Italian irredentism among many Italians in Istria, Kvarner and Dalmatia, who demanded the unification of the Julian March, Kvarner and Dalmatia with Italy. The Italians in Istria, Kvarner and Dalmatia supported the Italian Risorgimento: as a consequence, the Austrians saw the Italians as enemies and favored the Slav communities of Istria, Kvarner and Dalmatia. During the meeting of the Council of Ministers of 12 November 1866, Emperor Franz Joseph I of Austria outlined a wide ranging project aimed at the Germanization or Slavization of the areas of the empire with an Italian presence:

text=His Majesty expressed the precise order that action be taken decisively against the influence of the Italian elements still present in some regions of the Crown and, appropriately occupying the posts of public, judicial, masters employees as well as with the influence of the press, work in South Tyrol, Dalmatia and Littoral for the Germanization and Slavization of these territories according to the circumstances, with energy and without any regard. His Majesty calls the central offices to the strong duty to proceed in this way to what has been established.|author=|source=Franz Joseph I of Austria, Council of the Crown of 12 November 1866

Istrian Italians were more than 50% of the total population of Istria for centuries, while making up about a third of the population in 1900. Dalmatia, especially its maritime cities, once had a substantial local ethnic Italian population (Dalmatian Italians), making up 33% of the total population of Dalmatia in 1803, but this was reduced to 20% in 1816. In Dalmatia there was a constant decline in the Italian population, in a context of repression that also took on violent connotations. During this period, Austrians carried out an aggressive anti Italian policy through a forced Slavization of Dalmatia. According to Austrian census, the Dalmatian Italians formed 12.5% of the population in 1865. In the 1910 Austro Hungarian census, Istria had a population of 57.8% Slavic speakers (Croat and Slovene), and 38.1% Italian speakers. For the Austrian Kingdom of Dalmatia, (i. e. Dalmatia), the 1910 numbers were 96.2% Slavic speakers and 2.8% Italian speakers. The Italian population in Dalmatia was concentrated in the major coastal cities. In the city of Split in 1890 there were Dalmatian Italians (12.5% of the population), in Zadar (64.6%), in Šibenik (14.5%), in Kotor (18.7%) and in Dubrovnik (4.6%). In other Dalmatian localities, according to Austrian censuses, Dalmatian Italians experienced a sudden decrease: in the twenty years 1890 1910, in Rab they went from 225 to 151, in Vis from 352 to 92, in Pag from 787 to 23, completely disappearing in almost all the inland locations. In 1909 the Italian language lost its status as the official language of Dalmatia in favor of Croatian only (previously both languages were recognized): thus Italian could no longer be used in the public and administrative sphere.

Ирредентизм және дүниежүзілік соғыстар

Италия 1915 жылы ұлттық біртіндесуді аяқтау мақсатымен Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысты: осы себепті Бірінші дүниежүзілік соғыстағы итальяндық араласу төртінші итальяндық тәуелсіздік соғысы ретінде қарастырылады, тарихнамалық тұрғыдан алғанда, ол Италияның бірігуінің аяқталуын білдіреді, оның әскери амалдары 1848 жылғы төңкерістер кезінде өткен Бірінші итальяндық тәуелсіздік соғысымен басталған. Бірігуден кейінгі кезеңде кейбір итальяндықтар Италия Корольдігінің қазіргі жағдайына наразы болды, себебі олардың пікірінше, корольдікке Триест, Истрия және басқа да іргелес аймақтар да қосылуы керек еді. Бұл итальяндық ирредентизм Бірінші дүниежүзілік соғыста Триест пен Трентоны, сондай-ақ Юлиан Маршы мен Трентино-Альто-Адидже аймақтарын қосып алу арқылы сәттілікке жетті. Италия Корольдігі соғыстың басында бейтараптық жариялады, себебі Германия мен Австро-Венгриямен жасалған Үштік одақ қорғаныстық сипатта болды және оның мүшелері алдымен шабуылға ұшырауы тиіс еді. Бірақ көптеген итальяндықтар Австро-Венгрияның итальяндық этникалық аймақтарды оккупациялауын тоқтатуды қалады, сондықтан Италия соғысқа қатысудан бас тартты. Австро-Венгрия Италияның бейтараптығын сұрады, ал Ұш Антанта (Ұлыбритания, Франция және Ресей) Италияның араласуын қалады. 1915 жылғы сәуірде қол қойылған Лондон шарты бойынша Италия Орталық державаларға қарсы соғыс жариялауға келісті, ал оның орнына Фриули, Трентино және Далмация (Italia irredenta қараңыз) аймақтарын алды. Италиялық ирредентизм Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін маңызды нәтижелерге қол жеткізді, 1920 жылы Рапалло шарты бойынша Италия Триест, Гориция, Истрия және Зара, Пола қалаларын иеленді. Кейбір тарихшылар Рисоргиментоның сол уақытқа дейін жалғасқанын айтады, бұл көзқарас Римдегі Альтаре делла Патриядағы Рисоргименто орталық мұражайында ұсынылған. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде, Югославияға шабуылдан кейін Италия Далмация губернаторлығын құрды (1941 жылдан 1943 жылдың қыркүйегіне дейін), соның нәтижесінде Италия Корольдігі уақытша Сплит (италияндық Spalato), Котор (Cattaro) және Далмацияның жағалау аймақтарының көп бөлігін қосып алды. 1942-1943 жылдары Корсика және Ницца (италияндық Nizza) уақытша Италия Корольдігіне қосылды, бұл сол жылдары итальяндық ирредентизмнің мақсаттарына жақындауға мүмкіндік берді. Қозғалыстың мақсаты итальяндық бірігуден кейін әлі де шетелдік үкімшілік астында қалған итальяндық аймақтарды "азат ету" болды. Ирредентистер тілді бостандыққа шығаруды жоспарлаған Трентино, Триест, Далмация, Истрия, Гориция, Тичино, Ницца (Nizza), Корсика және Мальта аймақтарының итальяндық ұлттығын анықтаудың өлшемі ретінде қарастырды. Австро-Венгрия Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Батыс Балқандағы Италияның талаптарын әлсірету үшін Далмация мен Истриядағы хорваттардың мүдделерін қолдады.

Italy entered into the First World War in 1915 with the aim of completing national unity: for this reason, the Italian intervention in the First World War is also considered the Fourth Italian War of Independence, in a historiographical perspective that identifies in the latter the conclusion of the unification of Italy, whose military actions began during the revolutions of 1848 with the First Italian War of Independence. During the post unification era, some Italians were dissatisfied with the current state of the Italian Kingdom since they wanted the kingdom to include Trieste, Istria, and other adjacent territories as well. This Italian irredentism succeeded in World War I with the annexation of Trieste and Trento, with the respective territories of Julian March and Trentino Alto Adige. The Kingdom of Italy had declared neutrality at the beginning of the war, officially because the Triple Alliance with Germany and Austria Hungary was a defensive one, requiring its members to come under attack first. Many Italians were still hostile to Austria's continuing occupation of ethnically Italian areas, and Italy chose not to enter. Austria Hungary requested Italian neutrality, while the Triple Entente (which included Great Britain, France and Russia) requested its intervention. With the Treaty of London, signed in April 1915, Italy agreed to declare war against the Central Powers in exchange for the irredent territories of Friuli, Trentino, and Dalmatia (see Italia irredenta). Italian irredentism obtained an important result after the First World War, when Italy gained Trieste, Gorizia, Istria, and the cities of Zara and Pola after the Treaty of Rapallo in 1920. Some historians see the Risorgimento as continuing to that time, which is the view presented at the Central Museum of the Risorgimento at Altare della Patria in Rome. During the Second World War, after the Axis attack on Yugoslavia, Italy created the Governatorate of Dalmatia (from 1941 to September 1943), so the Kingdom of Italy annexed temporarily Split (Italian Spalato), Kotor (Cattaro), and most of coastal Dalmatia. From 1942 to 1943, Corsica and Nice (Italian Nizza) were temporarily annexed to the Kingdom of Italy, nearly fulfilling in those years the ambitions of Italian irredentism. For its avowed purpose, the movement had the "emancipation" of all Italian lands still subject to foreign rule after Italian unification. The Irredentists took language as the test of the alleged Italian nationality of the countries they proposed to emancipate, which were Trentino, Trieste, Dalmatia, Istria, Gorizia, Ticino, Nice (Nizza), Corsica, and Malta. Austria Hungary promoted Croatian interests in Dalmatia and Istria to weaken Italian claims in the western Balkans before the First World War.

Италиялық ирредентизмнің соңы

Италиямен 1947 жылғы бейбітшілік шарты бойынша Истрия, Кварнер, Юлиан Маршының көп бөлігі, сондай-ақ Далмациядағы Зара қаласы Югославияға қосылды, бұл Истрия-Далмациялық эксдусқа (қоныс аударуға) әкелді. Осының салдарынан 230 000 мен 350 000 аралығындағы жергілікті этникалық итальяндықтар (Истрия итальяндықтары және Далмация итальяндықтары) эмиграцияға кетті, ал қалғандары – этникалық словендер, этникалық хорваттар және этникалық истро-румындар итальян азаматтығын сақтауды жөн көрді. Истрия-Далмациялық эксдус 1943 жылы басталды және 1960 жылы толық аяқталды. 2001 жылы Хорватияда және 2002 жылы Словенияда өткізілген халық санауы бойынша, бұрынғы Югославияда қалған итальяндықтардың саны 21 894 адамды құрады (Словенияда 2 258 адам, Хорватияда 19 636 адам). Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін итальяндық ирредентизм жеңілген фашистермен және Савой үйінің монархиясымен бірге жойылды. Париж (1947) және Осимо (1975) шарттарынан кейін Италия Республикасы барлық аумақтық талаптардан бас тартты (Италияның сыртқы қатынастарына қараңыз). Осылайша итальяндық ирредентистік қозғалысы итальян саясатынан мүлдем жойылды. 1947 жылғы Италия Конституциясы олардың мәдени және тілдік ерекшеліктерін мойындау мақсатында бес автономиялы аймақты (Сардиния, Фриули-Венеция-Джулия, Сицилия, Аоста аңғары және Трентино-Альто-Адиже/Оңтүстік Тироль) құрды.

Италияның бірігуінің мерейтойы

Италия бірігудің жылдығын әр елу жыл сайын 17 наурызда (Италия Корольдігі жарияланған күні) тойлайды. Мерейтой 1911 жылы (50-ші), 1961 жылы (100-ші), 2011 жылы (150-ші) және 2021 жылы (160-шы) күндері кең ауқымда аталып өтті. 17 наурыз жұмыс күні болып қала берсе де, ол "ұлттық сананы нығайтуға бағытталған күн" деп есептеледі. 4 қарашада тойланатын Ұлттық бірлік және Қарулы күштер күні Бірінші дүниежүзілік соғыстың Вилла Джустидегі келісімшартымен аяқталуын еске түсіреді, бұл соғыс Италияның бірігу процесін аяқтау үшін маңызды оқиға ретінде қарастырылады.

Өнер

Өнерде бұл кезең ежелгі Грекияның немесе ежелгі Римнің "классикалық" өнері мен мәдениетінен шабыт алатын Неоклассицизммен сипатталады. Италияның басты мүсіншісі Антонио Канова болды, ол жалаңаш денені нәзік бейнелейтін мәрмәр мүсіндерімен танымал болды. Витторио Альфьеридің қабіріндегі аза тұтатын Италиялық мұнара – Канованың Ризорджименто туындыларының бірі. Осы кезге дейін мүсіндерде Бенцонидің "Көрімді Ребекка" стиліндегі жамылған әйел Италияның бірігуінің аллегориясына айналды. Франческо Хаец – бұл кезеңнің тағы бір көрнекті суретшісі, оның туындыларында Италияның бірігуі туралы аллегориялар жиі кездеседі. Оның ең танымал "Сүйісқандық" картинасы Ризорджименто рухын бейнелеуді мақсат етеді: ер адам қызыл, ақ және жасыл түстерде, Австро-Венгрия империясынан тәуелсіздік үшін күрескен итальян патриоттарын көрсетеді, ал қыздың ашық көк көйлегі 1859 жылы (сурет жасалған жыл) Пьемонт және Сардиния Корольдігімен одақтасқан Францияны білдіреді, бұл Италия жарым аралының көптеген мемлекеттерін Италияның жаңа корольдігіне біріктіруге мүмкіндік берді. Хаездің Сицилиялық кештерге арналған үш картинасы Италияның шетелдік үстемдігіне қарсы наразылықты білдіреді. Андреа Аппиани, Доменико Индуно және Героламо Индуно да патриоттық туындыларымен танымал. Ризорджименто неоклассицизммен байланысты емес туындылармен де бейнеленді, мысалы, Джованни Фаттори Макиаоли тобының жетекшілерінің бірі болды және тез арада Италияның жетекші ашық ауа суретшісіне айналды, Италияның бірігуі кезінде пейзаждарды, ауылдық көріністерді және әскери өмірді суреттеді.

Музыка

Рисоргименто көптеген итальян опера композиторларының қолдауына ие болды. Олардың либреттоларында еуропалық романтикалық сюжеттер мен ұлтшылдық сезімдерді оятатын драмалық тақырыптар арасындағы нәзік тепе-теңдік жиі кездеседі. Опералардағы идеялар Италиядағы саяси жұмылдыруды және итальян операсын бағалайтын Еуропаның мәдениетті топтарындағы белсенділікті күшейтті. Маццини және тағы да көптеген ұлтшылдар музыкалық әңгімелерден шабыт алды. Джоахино Россини «Алжирдегі итальян қызы» (L'italiana in Algeri) шығармасында Италияның бірігуін қолдайтынын білдірді; патриоттық шумақ Pensa alla patria, e intrepido il tuo dover adempi: vedi per tutta Italia rinascere gli esempi d’ardir e di valor («Отанды ойла, міндетіңді батыл орында: Италияның барлық жерінде батылдық пен құндылықтың үлгілері қайта туырады») Екі Сицилия Корольдігінде цензураланды. Винченцо Беллини Карбонаридің құпия мүшесі болды және оның шедеврі «Пуритандар» (I puritani) операсының 2-ші актісінің соңғы бөлігі Италияның бірігуіне аллегория болып табылады. Беллинидің тағы бір операсы «Норма» 1859 жылы Миланда қойылғанда күтпеген құлшынысқа ие болды: 2-ші актіде хор «Соғыс, соғыс! Галлия ормандары» (Guerra, guerra! Le galliche selve) әнін орындағанда, итальяндықтар хорға шулы қол соғып, опера театрындағы австриялық офицерлерге қарсы «Соғыс!» деп шулап айқайлады. Гаэтано Доницетти мен Рисоргименто арасындағы байланыс әлі де даулы. Джузеппе Маццини Доницеттидің кейбір шығармаларын итальяндық істі насихаттау үшін пайдалануға тырысқанмен, Доницетти саясатқа араласпауды қалаған. Тарихшылар Джузеппе Вердидің (1813–1901) операларының қаншалықты саяси болғанын қызу пікірталас жүргізеді. Атап айтқанда, «Набукко» операсының үшінші актісіндегі еврей құлдарының хоры («Va, pensiero» деп белгілі) 1861 жылға дейінгі жылдары өз елін біріктіруге және оны шетелдік үстемдіктен азат етуге ұмтылған итальян патриоттары үшін әнұран болуы тиіс еді (хордың жер аударылғандардың отанын сағыну тақырыбы және O mia patria, si bella e perduta («О, менің елім, соншалықты әдемі және соншалықты жоғалған») сияқты шумақтары көптеген итальяндықтардың сезіміне тиген деп саналады). 1859 жылы Неапольде басталып, бүкіл Италияға тараған «Viva VERDI» лозунгісі Виктор Эммануэль II-ге сілтеме жасайтын «Vittorio Emanuele Re D'Italia» (Витторио Эммануэль Италия Королі) аббревиатурасы ретінде қолданылды. Франко Делла Перута опералар мен Рисоргименто арасындағы тығыз байланысты қолдайды, Вердидің патриоттық ниетін және Рисоргиментоның құндылықтарымен байланысын атап көрсетеді. Верди республикашыл болып бастады, кейін Кавурдың жақтасы болды және Кавурдың ұсынысымен итальяндық парламентке сайланды. Оның саяси көзқарастары Австрия цензурасымен жиі қақтығыс тудырды. Вердидің 1842–1849 жылдардағы маңызды шығармалары, әсіресе «Набукко» (1842), «I Lombardi alla prima crociata» (1843), «Эрнани» (1844), «Атилла» (1846), «Макбет» (1847) және «Ла-батальгия ди Легнано» (1848) тәуелсіздік күресімен тікелей байланысты болды. Алайда, 1850-ші жылдардан бастап оның операларындағы патриоттық тақырыптар биліктегі абсолютистік режимдердің қатаң цензурасының салдарынан азайды. Верди кейін саясатқа көңілі тоймады, бірақ Рисоргиментоның саяси оқиғаларында белсенді қатысып, 1861 жылы алғашқы итальяндық парламентіне сайланды. Марко Пиццо 1815 жылдан кейін музыканың саяси құралға айналғанын, көптеген әншілердің еркіндік пен теңдік идеалдарын білдіргенін айтады. Пиццо Вердидің осы қозғалыстың бір бөлігі болғанын, өйткені оның опералары елге деген сүйіспеншілікпен, Италияның тәуелсіздігі үшін күреспен және патриоттар мен жер аударылғандардың құрбандығымен шабыттандырылғанын мәлімдейді. Дебаттың екінші жағында Мэри Энн Смарт сол кездегі музыка сыншылары саяси тақырыптарды сирек атағандарын айтады. Сол сияқты Роджер Паркер Верди операларының саяси маңызын 19 ғасырдың соңында батыр іздеген ұлтшыл тарихшылар ашады деп санайды. Джузеппе Вердидің «Набукко» операсы мен Рисоргименто тақырыбы итальяндық композитор Лоренцо Феррероның 2011 жылы жазылған «Рисоргименто!» операсының негізгі тақырыбы болды, бұл шығарма Италияның бірігуінің 150 жылдығына арналған.

Risorgimento won the support of many leading Italian opera composers. Their librettos often saw a delicate balance between European romantic narratives and dramatic themes evoking nationalistic sentiments. Ideas expressed in operas stimulated the political mobilisation in Italy and among the cultured classes of Europe who appreciated Italian opera. Furthermore, Mazzini and many other nationalists found inspiration in musical discourses. In his L'italiana in Algeri (The Italian Girl in Algiers), Gioachino Rossini expressed his support to the unification of Italy; the patriotic line Pensa alla patria, e intrepido il tuo dover adempi: vedi per tutta Italia rinascere gli esempi d’ardir e di valor ("Think about the fatherland and intrepid do your duty: see for all Italy the birth of the examples of courage and value") was censored in the Kingdom of Two Sicilies. Vincenzo Bellini was a secret member of the Carbonari and in his masterpiece I puritani (The Puritans), the last part of Act 2 is an allegory to Italian unification. Another Bellini opera, Norma, was at the center of an unexpected standing ovation during its performance in Milan in 1859: while the chorus was performing Guerra, guerra! Le galliche selve (War, war! The Gallic forests) in Act 2, the Italians began to greet the chorus with loud applause and to yell the word "War!" several times towards the Austrian officers at the opera house. The relationship between Gaetano Donizetti and the Risorgimento is still controversial. Even though Giuseppe Mazzini tried to use some of Donizetti's works for promoting the Italian cause, Donizetti had always preferred not to get involved in politics. Historians vigorously debate how political were the operas of Giuseppe Verdi (1813–1901). In particular, the chorus of the Hebrew slaves (known as "Va, pensiero") from the third act of the opera Nabucco was intended to be an anthem for Italian patriots, who were seeking to unify their country and free it from foreign control in the years up to 1861 (the chorus's theme of exiles singing about their homeland, and its lines such as O mia patria, si bella e perduta – "O my country, so lovely and so lost" – were thought to have resonated with many Italians). Beginning in Naples in 1859 and spreading throughout Italy, the slogan "Viva VERDI" was used as an acronym for Viva Vittorio Emanuele Re D'Italia (Viva Victor Emmanuel King of Italy), referring to Victor Emmanuel II. Franco Della Peruta argues in favour of close links between the operas and the Risorgimento, emphasizing Verdi's patriotic intent and links to the values of the Risorgimento. Verdi started as a republican, became a strong supporter of Cavour and entered the Italian parliament on Cavour's suggestion. His politics caused him to be frequently in trouble with the Austrian censors. Verdi's main works of 1842–49 were especially relevant to the struggle for independence, including Nabucco (1842), I Lombardi alla prima crociata (1843), Ernani (1844), Attila (1846), Macbeth (1847), and La battaglia di Legnano (1848). However, starting in the 1850s, his operas showed few patriotic themes because of the heavy censorship of the absolutist regimes in power. Verdi later became disillusioned by politics, but he was personally active part in the political world of events of the Risorgimento and was elected to the first Italian parliament in 1861. Likewise Marco Pizzo argues that after 1815 music became a political tool, and many songwriters expressed ideals of freedom and equality. Pizzo says Verdi was part of this movement, for his operas were inspired by the love of country, the struggle for Italian independence, and speak to the sacrifice of patriots and exiles. On the other side of the debate, Mary Ann Smart argues that music critics at the time seldom mentioned any political themes. Likewise Roger Parker argues that the political dimension of Verdi's operas was exaggerated by nationalistic historians looking for a hero in the late 19th century. Giuseppe Verdi's Nabucco and the Risorgimento are the subject of a 2011 opera, Risorgimento! by Italian composer Lorenzo Ferrero, written to commemorate the 150th anniversary of the Italian unification.

Тарихнама

Алио, Жакилин. Сицилиялық зерттеулер: Педагогтарға арналған нұсқаулық және оқу бағдарламасы (2018), 250 б. Бушар, Норма, ред. Қазіргі итальян мәдениетіндегі Рисорджименто: тарих, повесть және кинода XIX ғасырдың өткенін қайта қарау. (Fairleigh Dickinson Univ Press, 2005). Де Франческо, Антонино. Италия ұлтының ежелгі тарихы: қазіргі Италиядағы саяси мифтің мәдени бастаулары, 1796–1943 (Oxford UP, 2013). Маненти, Лука Г., "18 ғасырдан бастап бірігуге дейінгі итальяндық масондық. Басты тұлғалар, метаморфоздар, интерпретациялар", Италияның Ұлы Шығысының тарихы, Э. Локчи редакторында (Вашингтон, Вестфалия баспасы, 2019), 27–60 бб. Рао, Анна Мария. "Наполеондық Италия: тарихнамадағы жаңа және ескі бағыттар". Ute Planert, ред., Наполеон империясы (Palgrave Macmillan UK, 2016). 84–97 бб. Сальзини, Лора А. "Рисорджиментоны қайта қарастыру: Изабелла Босси Федриготтидің "Аморе мио, Гарибальдини өлтір" романы". Forum Italicum: A Journal of Italian Studies 42#1 (2008).

Италиялық

Алио, Жакилин. Сицилиялық зерттеулер: Педагогтарға арналған нұсқаулық және оқу бағдарламасы (2018), 250 б. Баккин, Елена. Италия сүйгіштігі. Британдық қоғамдық пікір және итальяндық қайта өрлеу (1847–1864) (Турин, Carocci редакторы, 2014), 266 б. Банти, Альберто Марио. Қайта өрлеу ұлты: Италияның бірігуінің бастауындағы туыстық, қасиеттілік және құрмет. Турин, Эйнауди, 2000. Банти, Альберто Марио. Итальяндық қайта өрлеу. Рим-Бари, Латерца, 2004 (Laterza Quadrante; 125). Гисалберти, Карло. Қайта өрлеу дәуіріндегі институттар және азаматтық қоғам. Рим-Бари, Латерца, 2005 (Laterza Universale кітапханасы; 575). Делла Перута, Франко. Итальяндық қайта өрлеу: мәселелер, сәттер және тұлғалар. Милан, Анжели, 1997 (Тарихтан эсселер; 14). Делла Перута, Франко. Консерваторлар, либералдар және демократтар қайта өрлеуде. Милан, Анжели, 1989 (Storia; 131). Де Роза, Луиджи. Бағынышты провинция. Оңтүстік мәселесі бойынша эссе, Бари, Латерца, 2004. Сцирокко, Альфонсо. Итальяндық қайта өрлеу: 1800–1860 жж. (Италия тарихының бірінші томы бірігуден Республикаға дейін), Болонья, Il mulino, 1990. Сцирокко, Альфонсо. Қайта өрлеуді қорғауда. Болонья, Il mulino, 1998 (Заманауи тарих жинағы). Томаз, Луиджи. Италияның Истрия және Далмациядағы шекарасы, Арнальдо Маури ұсынған, Конселве, Think ADV, 2008. Карло Кардия, Қайта өрлеу және дін, Giappichelli, Турин, 2011.