Кіріспе

Ішкі түтікпен серуендеу немесе түтікке мініп демалу

Түтікке мініп демалу, сондай-ақ ішкі түтікпен, бампер түтікпен, сүйретілген түтікпен, Жаңа Зеландияда "бисквиттермен" немесе желкен түтікпен жүру – бұл адамның ішкі түтік үстінде су, қар немесе ауа арқылы қозғалатын ойын-сауық. Түтіктер пішініне қарай "донат" немесе "бисквит" деп те аталады.

Су

Судағы құбырлар көбінесе екі түрге бөлінеді: сүйретілетін және еркін жүзетін, сондай-ақ өзен құбырлары деп те аталады. Су шаңғысы да бар. Time журналының мәліметінше, құбырлар 20-шы ғасырдың ортасында Миссури штатындағы Блэк-Ривер өзенінде Ян және Харриет Райт (Поплар-Блафф қаласы) ойлап тапқан деседі, бірақ осыған ұқсас практика 1916 жылға дейін белгілі болған. Автомобильдің танымал болуының арқасында резеңке камералар көпшілікке қолжетімді болды. Сүйретілетін құбырлар көбінесе көл немесе өзен сияқты үлкен су кеңістігінде жүргізіледі. Бір немесе бірнеше құбырмен сырғанатын адамдар (көбінесе «құбыршылар» деп аталады) өз құбырларын моторлы қайық немесе жеке су көлігі сияқты қозғалтқышты су көлігіне байлайды. Содан кейін құбыршылар су көлігімен су бетімен сүйретіледі. Еркін жүзетін құбырларда құбыршылар байланбайды және көбінесе су жолының ағысымен итемеленеді. Құбыршылар қолдарымен жүзеді және бағытталған қолғаптарды қолданады. Құбырлар құбыр қаптамаларымен немесе «терімен» жабдықталуы мүмкін. Бұл қаптамалар матадан жасалған, құбырдың төменгі және бүйір жақтарын жабады, сондай-ақ құбыршының отыруына орын қалдыратын шеткі бөлігі болады. Қақтамаларға қалталар, сусын ұстағыштар және құбыршының ұстауына арналған тұтқалар қосылуы мүмкін. Құбырға ештеңе байлауға немесе арқандарды пайдалануға қатаң тиым салынады, себебі құбыршылар оларға оралып, суға батып кетуі мүмкін. Нью-Йорк штатының Кэтскилл тауларындағы Эзопус ағысы Финикиядан басталып, шығысқа қарай құбырмен сырғанауға танымал орын. Барлық су спорты түрлеріндегідей, құбыршылар құтқару жилеті, суға арналған қорғаныш аяқ киім және каска сияқты қауіпсіздік құралдарын киюі керек. Тау өзенінде құбырмен сырғанау қызықты және көтеріңкі сезім сыйлайды, құбырдың көлемі құбыршыға сағатта немесе каноэде кездеспейтін еркін түрде өзенмен жүзуге мүмкіндік береді. Құбыршылар құрғақ қораптар мен торлы қаптарды пайдаланып, кішкентай жеке заттарын алып жүреді және саяхатынан кейін қоқыстарды, банкаларды және бөтелкелерді жинап алады. Өзен жағасындағы құбырларды жалға берушілер әдетте өзен жағасындағы қауіптерге байланысты шыныдан сақтандырады. Кейбір құқық қорғау органдары үлкен құбырларға бекітілген металл ванналарда салқындатылған бөшкелерді тыйым салған. Ірі аквапарктерде құбырлар үшін арнайы жасалған «жанама өзендер» деп аталатын трассалар жиі кездеседі. Бұл дөңгелек, жасанды өзен болуы мүмкін, онда құбыршылар итемеленеді немесе су серсерігі сияқты сызықты трасса.

Қар

Қар түтіктерін салу 1820 жылдары Альпі тауларында басталған деген әңгімелер бар. Қарда түтікпен сырғанау – қысқы ойын-сауық түрі, шаңғы тебуге ұқсас. Мұндай сырғанау көбінесе төбе немесе беткейде ауырлық күшінің әсерімен жүзеге асырылады, түтік жолақты төмен қарай итереді. Жолаушы көбінесе процесті қайталау үшін түтікпен бірге төбеге қайта оралады. Көптеген түтіктер мен қар арасындағы үйкеліс аз болғандықтан, түтікпен сырғанау кезінде, әсіресе тік беткейлерде жоғары жылдамдыққа жетуге болады. Қар түтіктерінің дөңгелек пішініне байланысты, қарда жүргенде түтіктің бағытын және жылдамдығын басқару өте қиын. Шаңғы тебуші қолдарын қарға сүйреп тежеуге немесе біршама бағыт беруге мүмкіндік алса, түтікпен осы әрекетті жасау көбінесе түтіктің айналуына себеп болады. Осы бақылаудың жетіспеуі салдарынан, жолаушылар қарда түтікпен жүріп бара жатқанда ағаштар сияқты кедергілерге шағылысып, кейде ауыр жарақаттарға әкеледі. Кейбір шаңғы курорттары түтікпен сырғанауға арналған жеке алаңдар ұсынады. Мұндай алаңдардың шетінде қауіпсіз жолмен түтіктерді бағыттау үшін еңістер немесе тосқауылдар орналастырылған. Жолаушыларды және олардың түтіктерін төмен сырғанағаннан кейін жоғарғы жағына қайтару үшін моторлы шкивтер жиі қолданылады. Колорадо штатындағы Кейстоун курортындағы Adventure Point жаздың соңына дейін қар түтіктерін ұсынады. Олардың биіктігі шілде айына дейін қардың болуын қамтамасыз етеді. Колорадо штатының Стимбоут-Спрингс тауларында шаңғы маусымында түнгі қар түтіктерімен сырғанауға болады. Сондай-ақ, қар мотоциклінің артында түтікшемен қар арқылы сүйреуге де болады. Бұл судағы түтікшемен сүйреуге ұқсас, бірақ су көлігінің орнына қар мотоциклі, ал судың орнына қармен жабылған жер қолданылады.

Құс ұңғымалары

Тартылатын түтіктердің жаңа түрі – "жүзбелі түтік" (kite tubing). Суда тартылатын түтіктер жоғары жылдамдыққа жеткенде, олар ұшып кетуі мүмкін. Бұл түтік денесі аэродинамикалық қанат ретінде әрекет етеді және көтеру күшін жасайды. Осылайша, түтік желкенге айналады. Түтіктің ұшуға және ұшуды сақтап тұру қабілеті бірнеше факторға байланысты: түтіктің жылдамдығы, түтіктің пішіні мен көлемі, отырушының салмағы және түтіктің бағыты. Көптеген түтіктер ұшу үшін жасалмағандықтан, ұшып кеткеннен кейін отырушы түтікке бақылау жасай алмайды. Бұл отырушының, түтікпен немесе түтіксіз, су бетіне құлауына әкеліп соқтыруы мүмкін. Көптеген түтіктердің ұшу қасиеттерін жақсарту және адреналинге құмарлар үшін арнайы түтіктер жасалды. Бұл түтіктерде ауаның түтік денесінен өтуіне мүмкіндік беретін арналар, кеме операторына сигнал беру үшін мөлдір "терезе", сондай-ақ жақсартылған аэродинамикалық дизайн болуы мүмкін. 2006 жылдың шілдесіне дейін жүзбелі түтіктерден 39 жарақат және екі өлім жағдайы тіркелді. Жарақаттардың арасында мойынның сынуы, өкпенің тесілуі, қабырғаның сынуы, мидың шайқалуы, кеуде, арқа және бетке келген жарақаттар бар. Кейбір жағдайлар күдіретті желдің күшінсіз ұшу қасиеттерін өзгертіп, отырушыларды құлатуына байланысты болды. АҚШ Тұтынушылардың қауіпсіздігі комиссиясымен (CPSC) бірлесіп, Sportsstuff Inc. компаниясы 2006 жылдың 13 шілдесінде Wego Kite Tube түтігін өз еркімен сатудан алып тастады. Жүзбелі түтіктерге ұқсас нәрсе – икемді, нығайтылған қанат немесе газбен толтырылған қанат, онда жүргізушінің қанатты бағыттауы үшін басқару таяқшасы бекітілген. Жүргізуші қауіпті бұрыш пайда болған жағдайда, сүйреп апарушы қайықтан немесе машинадан жылдам ажыратылу мүмкіндігіне ие.

Жазғы құбырлар

Жазғы түтік – қар түтігінің жазғы түрі. Қатты түбі бар түтікшелер арнайы пластиктен жасалған жасанды төбелерден сырғанап түседі. Оларды тау-шаңғы курорттары тауларда орната алады, немесе оларды ойын-сауық парктерінде де кездестіруге болады. Еуропада осындай түтікшелерді негізінен Neveplast, Tubingsystem, Mr. Snow және Sunkid өндіреді.

Су

Суда сүйреуге арналған құбырлар, әдетте, шын ішкі құбырлар емес, керісінше, демалыс мақсатында арнайы жасалған құбырлар болып табылады. Бұл құбырлар көбінесе өте берік болады және донат немесе дискі тәрізді пішінде келеді. Құбырды сүйреу кезінде созылуына жол бермес үшін, оның үстіне синтетикалық матадан жасалған қаптама жабылады. Жарақаттардың көбеюі осы демалыс түрінің танымалдылығының артуымен байланысты. Сүйретілетін құбырлар басқа кедергілерден – мысалы, пирстерден, платформалардан және басқа қайықтардан алыс, ашық жерде пайдаланбаған жағдайда қауіпті болуы мүмкін. Жарақаттар саяхат барысында да болуы мүмкін. Бір зерттеуде балалардың бас жарақаттары жиі кездесетіні, ал ересектердің тізе буындарының жұлынуы анықталды. Бұл жас топтары арасындағы айырмашылықтың себебі, жас серкелердің бір құбырға бірнеше адамнан артық мінгізуге тырысуы деп саналады. Құбырдан ұшып кеткеннен кейін де қауіп сақталады. Егер қайық операторы судан құбырмен сырғанаған адамды көтеріп алғанда қозғалтқышты тоқтатпаса, судағы адамның денесі қозғалтқышқа ілігіп қалуы мүмкін. Бұл жарақаттың ауырлығына және дереу медициналық көмекке жүгіну уақытына байланысты дене мүшелерінің деформациясына немесе тіпті өлімге әкелуі мүмкін. Сүйретілмейтін су құбырларында да қауіп бар. Сүйретілмейтін су құбырлары, сүйретілетін құбырларға қарағанда, баяу жылдамдықпен жүзеді. Осының салдарынан, сырғанаушылар судың қауіптеріне көбірек ұшырайды. Мысалы, құмырсқалар және су жыландары сияқты жәндіктер сырғанаушыларға шабуылдауы мүмкін. Судың жанындағы жер бедері де өз қауіптерін тудырады. Қатты ағыс құбырдан сырғанаушыны шығарып, оны тастарға немесе басқа жер бетіне құлатуы мүмкін. Сүйретілмейтін құбырлар көбінесе күні бойы созылады, сондықтан күннің әсерінен күйіп кету қаупі де бар. Сонымен қатар, адамдар көбінесе шамадан тыс ішімдік ішіп, басқа сырғанаушыларға және тіпті өздеріне қауіп төндіретін маскүнемдікке ұшырайды, себебі кейбір танымал орындарда алкогольге улану жиі кездеседі.

Қар

Сондай-ақ, қар түтігімен сырғану кезіндегі жазалау оқиғалары көбейіп келеді. Осы оқиғалардың негізгі себебі – жоғары жылдамдықпен қозғалып келе жатып, қозғалмайтын нысанға соқтығысу салдарынан денеге түскен ауыр жарақаттар. Мұндай жағдайларда бас және мойын жарақаттары жиі кездеседі. Осы жарақаттардың орналасуына байланысты, өлім-жітім де сирек емес, мысалы, 2015 жылы қар түтігімен сырғанып келе жатқан адам жарық бағанасына соқтығысып қаза тапқан болатын.

Су

Beer Raft – Мұз, сусындар, тамақ және ең бастысы ересектерге арналған сусындарды сақтауға арналған салқындатқыш немесе арнайы жасалған үрмелі сал. Көбінесе «Beertanic» деп аталады.
Kubing – Сыра бөшкесін ішкі түтікшеге салып, өзен бойымен түтікшемен сырғанау.
Biscuit – Диск пішіндес түтікшені сипаттау үшін қолданылатын лақап.
Donut – Ортасы тесік түтікшені сипаттау үшін қолданылатын лақап.
Drop In Point – Суға түсу басталатын және түтікшемен жүзушілердің құрлықтан суға өтетін жер.
Float – Тек өзен бойымен түтікшемен сырғанау үшін жиналған топтың іс-шарасы.
Flotilla – Екі немесе одан көп түтікшелердің бірге жүзіп, өзен бойымен қозғалып, жабдықтарымен және серіктестікпен бөлісуі. Көбінесе түтікшелер арқанмен байланыстырылады.
Exit Point – Түтікшемен жүзушілердің өзеннен шығатын жері.
Island – Түтікшеден үлкен, бірақ сал емес. Аралға төрт немесе одан да көп адам сыйып, дөңгелек пішіндес болып қалады, бірақ маневрлеуі қиын.
Point of Interest – Қызықты немесе пайдалы орын. Өзенде кездесу орны, табиғи көрікті жер немесе сақтану керек қауіпті нүкте болуы мүмкін.
Portage – Су деңгейінің төмендеуі немесе қауіпті кедергілерге байланысты түтікшелерімен бірге судан шығып, жаяу жүруге мәжбүр болатын жер.
Pump – Түтікше немесе салды үрлеуге арналған қолмен немесе электрмен жұмыс істейтін құрылғы.
Raft – Бір немесе бірнеше түтікшемен жүзушілерді және жабдықтарды ұстай алатын қайық пішіндес үрмелі құрылғы. Көбінесе ескектермен бірге келеді, бірақ түтікшемен жүзу үшін ескектер міндетті емес.
Tube – Түтікшемен жүзу кезінде су бетінде қалуға арналған көлік құралы, көбінесе үрмелі.
Tubers – Түтікшемен жүзуге қатысатын адамдар.
Tubing – Өзен бойымен көңіл көтеру үшін жүзу.
Water shoes – Суда және таста жүргенде аяқты қорғауға арналған аяқ киім. Көбінесе Tevas, Keens немесе Crocs қолданылады.