Кіріспе

Оптикалық иллюзия

Жастроу иллюзиясы – поляк-американдық психолог Джозеф Жастроуға жатқызылатын оптикалық иллюзия. Бұл оптикалық иллюзия түрлі атаулармен белгілі: сақина сегменті иллюзиясы, Жастроу иллюзиясы, Вундт аймағы иллюзиясы немесе Вундт-Жастроу иллюзиясы. Бұл иллюзия нақты әлемде де кездеседі. Суретте көрсетілген екі ойыншық теміржолдың жолдары бірдей, бірақ төменгісі үлкендей көрінеді. Осы иллюзияның қалай пайда болатынына қатысты үш теория бар.

Шығу тегі

Бұл иллюзияға ең көне сілтеме 1873 жылы табиғат, ғылым және өнер туралы қызықты деректер жинағынан құралған "Ғажайыптар әлемі" кітабында кездеседі. Екі арка бірін жоғары, бірін төмен орналастырылған. Олардың мөлшері шамалас, бірақ толықтай бірдей емес. Жоғарғы арканың ішкі радиусы төменгі арканың сыртқы радиусымен сәйкес келеді. Джозеф Джастроу оптикалық иллюзияларды жан-жақты зерттеді, олардың ең танымал мысалы – қоян-қаз иллюзиясы, бұл суретті қоян немесе қаз ретінде қабылдауға болады. 1892 жылы ол қазір Джастроу иллюзиясы деп белгілі болған нұсқасын ұсынған мақаласын жариялады. Оның нұсқасы, әдетте қолданылатын суреттен өзгеше, екі арка да бір жаққа қарай тіктеп келеді. [[Файл:Jastrow illusion.gif|thumb|Джастроу иллюзиясы]]

Себеп

Мидың сақина сегменттерінің арасындағы мөлшердің айырмашылығын қалай түсіндіруге қатысты бірнеше қарсы пікірлер бар, бірақ ешқайсысы толыққанды деп мойындалмаған. Бір түсіндірме, мидің торлы қабықтағы екі өлшемді суреттерді үш өлшемді әлем ретінде қабылдауымен байланысты. Тағы бір түсіндірме, мидің назары тек шектеулі көру өрісіне ғана ауа алатынымен, ал осы көру өрісі санамыз арқылы жаңартылып тұратынымен байланысты. Көп қолданылатын түсіндірме, мидің үлкен және кішкентай радиустар арасындағы мөлшердің айырмашылығынан жаңылысып қалуы. Қысқа бөлік ұзын бөлікті одан да ұзын етіп көрсетеді, ал ұзын бөлік қысқа бөлікті одан да қысқа етіп көрсетеді.

Басқа оптикалық иллюзияларға ұқсастық

Жастроу иллюзиясы басқа оптикалық иллюзиялармен, мысалы, «Семіз Жүз» иллюзиясы, «Еңкейген Мұнара» иллюзиясы және Понцо иллюзиясымен салыстырылды. Киото университетінің зерттеушісі Масаки Томонага Жастроу иллюзиясын «Семіз Жүз» иллюзиясымен салыстырды. Ол адамдар мен шимпанзелермен тәжірибе жүргізіп, осы иллюзияны классикалық Жастроу иллюзиясымен салыстырды. Жануарлар адамдар сияқты көптеген оптикалық иллюзияларды байқайтыны белгілі, бірақ бұл Жастроу иллюзиясын шимпанзелердің де сезінетінін көрсеткен алғашқы зерттеу болды. «Семіз Жүз» иллюзиясы екі бірдей жүздің суреті тік бойымен орналасқанда пайда болады, мұнда төменгі жүз семіздей көрінеді. Бұл эффект Жастроу иллюзиясынан әлдеқайда әлсіз, өлшемдердің айырмашылығы небәрі 4 пайызды құрайды. Тәжірибе көрсеткендей, адамдар да, шимпанзелер де Жастроу иллюзиясына алданды. Салыстыру үшін, ешбір қатысушы дұрыс емес тіктөртбұрышты таңдаған жоқ. Адамдар «Семіз Жүз» иллюзиясын күшті көрсетеді, бірақ шимпанзелер жүздің жоғарғы бөлігін жіңішке деп қабылдамады.

Түсінік зерттеулері

Жапон психологы Шогу Имай 1960 жылы Вундт иллюзиясының әртүрлі нұсқаларын сынап, қандай өлшемдердің үйлесімі ең күшті иллюзияны тудыратынын анықтады. Ол ішкі және сыртқы радиусты, сегменттің ашылу бұрышын және ұштарының бұрышын өзгертіп көрді. Сонымен қатар, екі пішін арасындағы қашықтық немесе олардың көлденең немесе тік орналасуы иллюзияның күшін әсер ететінін де тексерді. Имай адамдар тобына иллюзияның әртүрлі нұсқаларын көрсетіп, олардың көздерімен қабылдаған өлшемдердегі айырмашылықты бағалауын сұрады. Имай есептер бойынша ең көп байқалған айырмашылық шамамен он пайызды құрады. Ол сондай-ақ, ең жақсы нәтиже алу үшін ішкі радиус сыртқы радиустың 60% -ына тең болу керектігін анықтады. Ашылу бұрышы 80 градус болуы тиіс екені анықталды. Кесу бұрышы 0 градуста ең тиімді, яғни сызық шеңбер сегменттерінің ортасынан өтетін кезде. Ол сонымен қатар, сегменттер көлденең орналасқанда және арақашықтығы бір-біріне жақын болғанда иллюзияның күшті болатынын анықтады. Сегменттерді бір-біріне жақын қою немесе тым алыс жылжыту иллюзияны жояды. Манфредо Массирони және оның Рим мен Верона университеттеріндегі әріптестері Жастроу иллюзиясын бір жақты кеңістіктік назарсыздануды диагностикалық тексеру үшін өзгертті. Назарсызданудан зардап шегетін адамдар сегменттердің бір-бірімен жапсарған бөлігі олардың қабылдауы нашарлаған жағында болғанда иллюзияны сезінбейді. Егер сегменттердің орны ауыстырылса, олар назарсызданудан зардап шекпеген адамдар сияқты иллюзияны қабылдайды. Зерттеушілер сонымен қатар аутизммен ауыратын адамдардың түрлі оптикалық иллюзияларға қаншалықты бейім екенін зерттеді. Бұл зерттеулер аутистік спектрдегі адамдардың көлемдік иллюзияны сезінбейтінін көрсетті. Бұл тұжырым аутизмнің ерекшеліктеріне ерекше назар аударумен байланысты деген пікірмен сәйкес келеді. Алайда, бұл тұжырымдар кейінгі зерттеулерде күмәндандырылды. Жақында жүргізілген зерттеулер, соның ішінде Жастроу иллюзиясын қолданып, бұл нәтижелерге қарсы дәлелдер келтірді. Жастроу иллюзиясы кішкентай балалар геометриялық оптикалық иллюзияларға алданып-алданбайтынын анықтау үшін қолданылды. Зерттеушілер әртүрлі өлшемдегі сақина сегменттерін пайдаланды, осылайша нақты және иллюзиялық өлшемдердің айырмашылықтарын симуляциялады. Олар екі сегментті үш түрлі конфигурацияда көрсетті. Кішкентай, көлеңкелі сегмент өлшемдердегі айырмашылықты көрсету үшін үстіне орналастырылды. Басқа жағдайларда кішкентай бөлік үлкен бөліктің астына немесе үстіне орналастырылып, оның үлкен көрінуін қамтамасыз етті. Балаларға "Үлкен және кішкентай" ойыны ойнау ұсынылып, қай сегмент екіншісінен шын мәнінде үлкен екенін көрсетулері сұралды. Екінші нұсқада балалардан қайсысы үлкен көрінеді деп сұрады. Нәтижелер көрсеткендей, бес жастан бастап балалар өлшемдердегі нақты айырмашылықты көздерімен қабылданатын айырмашылықтан ажырата алады.