Кіріспе

Сэмюэл Батлер жазған өлең. «Худибрас» – Сэмюэл Батлердің (1613–1680 жж.) қаһармандық үлгіде жазған, 1663, 1664 және 1678 жылдары үш бөлімде жарық көрген күшті сатирикалық өлеңі. Оқиға 1658–60 жылдары, 1660 жылдың мамыр айында II Карл патшаның таққа отыруына дейінгі, Интеррегнумның соңғы жылдарында өрбуде. Бұл оқигада парламенттік армиядағы рыцарь және полковник Худибрас жиі жеңіліске ұшырайды, кейде әйелдердің шеберлігі мен батылдығына тойтарыс береді, ал өлең әйелдердің ерлерден жоғары екенін білдіретін өткір және егжей-тегжейлі мәлімдемемен аяқталады. «Худибрас» өте ұзақ өмір сүргенімен ерекшеленеді: 1660-шы жылдардан бастап, әртүрлі баспагерлер мен редакторлар арқылы Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін басылып келді (қараңыз төмен). Байронның шедеврі «Дон Хуаннан» (1819–24) басқа, осындай ұзақтықтағы (11 000-нан астам жол) ағылшын тіліндегі сатирикалық өлеңдердің көптегені осыншама ұзақ және ықпалды өмір сүрген жоқ. Сатира «роялистерді қуантты, бірақ пуритандарға шабуыл жасаудан гөрі ескірген ойлау мен қазіргі заманғы моральды сынап, ескі әдеби үлгіні пародизациялады». Немесе, оның соңғы редакторы жазғандай: «Гулливердің саяхаттары сияқты, «Худибрас» та ерекше ой-қиялымен жазылған туынды, оқырманды қызықтырып, жандандырып, ойландырып, әрі ерекше және ерекше жолмен көңіл көтеріп, өткір әзіл-қалжың мен күшті айыптаумен ерекшеленеді. «Худибрастың» шеберлігі оны қазіргі оқырманға ұсынуға және тарихи контекстінен жоғары қоюға мүмкіндік береді. Батлерді моралист ретінде емес, ақын ретінде бағалауға әлі де әділдік жасау керек». Түпнұсқа мақал 13:24-те келсе де, бұл өлең цитатаның алғашқы пайда болуы және «таяр таяқ пен баланы бұзу» деген афоризмді танымал етті. Егер басқаша көрсетілмесе, төмендегі барлық «Худибрас» цитаталары мен сілтемелері Джон Уайлдерс редакциялаған стандартты қазіргі заманғы басылымға (Оксфорд, 1967) қатысты.

Шолу

Худибрас – пресвитериандық полковник. Оның жалдамалы серкесі Ральфо – тәуелсіздердің бірі, олар пуритандық діннің радикалды түрін ұстанады, ол пресвитериандықтан гөрі әлдеқайда еркін және реттелмеген. Дегенмен, Батлердің сатирасы олардың сенімдері мен діни ілімдерінің егжей-тегжейіне емес. Олар жиі қызу дауға түседі, бірақ бұл даулар сенім немесе доктрина туралы емес, әрқашан пікірталас ережелері мен сөздердің мағынасына қатысты болады. Кереметі, 11 мыңнан астам сатиралық жолдардың ішінде олардың ешқайсысы күлмейді немесе күлімсіремейді. Худибрас пен Ральфо, Дон Кихот пен Санчо Панза сияқты, өздерінің жаулары деп санайтындармен күресу үшін жолға шығады. Олардың басынан өткен оқиғалары мен ұятты жағдайлары барысында, әңгіменің үшінші маңызды кейіпкері – Худибрастың ақшасын алуға құштар бай жесір, маңызды рөл атқарады. ІІІ бөлімнің соңында бай жесір бұл оқиғаның барлық кезеңін ескере отырып, ерлер әйелдерден кем екендігін толық, егжей-тегжейлі және күмәндіксіз жариялайды. Бұл жариялау XVII ғасырдағы ағылшын жазушысының жазған кең ауқымды халықтық сатирасында ерекше орын табады және оқырманға Худибрастың ең ауыр жеңілістері ауылдық әйел Трулланың (I:iii:757–928, 82–87 беттер) және соңғы кітаптың соңғы 382 жолындағы бай жесірдің өзінің қолынан келгенін еске салады, кітаптың тақырыбы – «Рыцарьға әйелдердің жауабы» (310–321 беттер). Сатираның барлық кезеңінде Батлер кең ауқымды ирониялық күмәндік тұрғысынан жазғандай көрінеді. Реставрация дәуіріндегі көптеген антипуритан жазушыларынан айырмашылығы, Батлер «Худибрас» кітабында Англия шіркеуінің қайта жаңғыруын немесе монархияның қалпына келуін қолдағанын көрсетпейді. Оның Commonplace кітабында, оның ескі досы Уильям Лонгвиль (1639–1721) жазған, Батлер «Принцтер» тақырыбында (fols 70r–72v) бөлімге ие, онда ол, басқалармен қатар, Англияның Карл II және оның отбасына да ессіздей қарап, мынадай пікірлер білдіреді: «Ешбір адам ханзаданы одан да көп міндеттендіре алмайды, ол өз әкесін өлтірсе», және «CR [Charles Rex] екі әйелдің [Мэри Тюдор және Мэри Шотландия королевасының] құқығымен таққа отырды, сондықтан оларға мейірімді болудың себебі бар», сондай-ақ «Бір бауырластың екіншісін әйелге үйленуге мәжбүрлеуі және кейіннен өзінің бұзылуына себеп болуы». (Ол кезде көпшілік Карл II ағасын, кейіннен Англияның Джеймс II-ін Анна Хайдқа үйленуге мәжбүрлегенін айтты).

Бай жесір әйел

Бай жесірдің есімі ешқайда айтылмайды. Худибрас оның ақшасын алу үшін түрлі амалдар қолданады, әйелге үйленуге тырысады немесе заң арқылы алдауға ұмтылады. Ол оны өз алдына ақымақ қылып көрсетуден ләззат алады, ал үшінші бөлімнің соңында ол анық жеңіске жетеді.

Қала тұрғындары

Бірінші және екінші бөлімдерде қала тұрғындары ұлы көркем әдеби үлгіде батырлар ретінде әсем бейнеленеді. Олардың батырлық сипаттамаларының астында (Бірінші бөлім, Екінші ән) шын мәнінде Crowdero, ағаш жамбасы бар скрипкашы; Орсин – аю бақташысы және оның аюы, Бруин; Трулла – әйел сатушы; Сердон – аяқ шебері; Талгол – қасапшы; Магнано – жөндеуші; және Колон – шаруа болып шығады.

Сидрофел және вакум

Сидрофел, жергілікті Розенкрейцерлік сиқыршы және астролог, екінші бөлімнің соңында өзінің көмекшісі ("зани") Уаккуммен бірге алғаш рет пайда болады. Батлер оқырманға төменгі жазбада Уаккумның 1663 жылы ("құлықсыз" және "нақылсыз" өлеңмен жазылған) "жалған" екінші бөлімді жазған "жаман атқа ие" автордың үлгісінде екенін айтады, ал Батлер осы жылдың соңында нағыз екінші бөлімді жариялаған.

Сюжет

Бірінші бөлімде (1663) Худибрас пен Ральфо ерлік іздеп шығады, жергілікті аюға тойтарыс беруді көреді және оны тоқтатуға келіседі, бірақ себебін келіспейді. Олар алдымен жеңіледі, содан кейін қала тұрғындары, әсіресе мінезді жергілікті әйел Трулла жеңіске жетеді. Ол "Шынайы рыцарьдың айнасы" Худибрасты аттан түсіріп, соққылармен жазалайды, содан кейін оның үстіне шығып тұрады. Худибрас жеңімпазды мойындайды, қару-жарағын шешеді. Ол өз шапанын Худибрастың үстіне лақтырады, содан кейін оны және Ральфоны ауылдық ұстағышқа тігіп қояды. Бай жесір оларды ұстағыштан босатады, Худибрас өзіне лайықты жазаны – қамшыны өзіне тигізуге уәде берсе ғана. Екінші бөлім (1664) Худибрастың жесірге берген сертін бұзу, өзін қамшыламау және оған өтірік айту мүмкіндігі туралы пікірталаспен басталады. Пікірталас шулы скиммингтон немесе шаривари шеруімен үзіледі, Худибрас оны пұтқа табынушылық рәсім деп қате түсінеді. Скиммингтон шеруі Худибрас пен Ральфоны шіріген жұмыртқалармен лақтырады және аттарына шабуыл жасайды; олар қашып, тазалану үшін тоған іздейді. Содан кейін Ральфо Худибрасты жергілікті сиқыршы Сидрофельмен кеңесуге көндіреді, бірақ Сидрофель мен Худибрас қай өнердің заңды, қайсысының заңсыз екендігі туралы ұзақ және қызу дауласады. Ашуланған Сидрофель Худибрасты Кингстон мен Брентфорд жәрмеңкесінде қорланғаны үшін мазақтайды және оның көмекшісі Уаккум Худибрастың плащын ұрлап, қалтасын тартқанын мәлімдейді. Худибрас Сидрофельдің бұл әңгімені жалған "Екінші бөлімнен" алғанын айтады, бірақ Ральфоны Сидрофельді ұрланған мүлікпен айналысқандығы үшін айыптау үшін констебльді шақыруға жібереді. Худибрас Уаккум мен Сидрофельді жерге құлатып, қалталарын тонап алады. Екеуі де өлді деп ойлаған Худибрас Ральфоның өзінің ортодоксальды пуритандық нанымына деген құрметсіздігіне байланысты Ральфоны констебльмен бірге қайтып келіп, екі денені тауып, екі өлімге жауап беруге қалдыруға шешім қабылдайды. Үшінші және соңғы бөлім (1678) Худибрастың Сидрофельге жазған сатирикалық хатынан басталады, ол жаңадан құрылған Корольдік қоғамның қызметін сатирикалық түрде сипаттайды. Оқиға жалғасады: Сидрофель мен Уаккуммен болған төбелеснен кейін Худибрас пен Ральфо ажырасып кетеді, Худибрас жесірдің байлығына қол жеткізуге бейім, оған барып, өзін қамшылағанын, содан кейін Сидрофель мен Уаккумды жеңгенін айтады. Бірақ Ральфо одан бұрын болған, ол жесірге шындықты айтқан. Ол Худибрасты неке туралы ұзақ пікірталасқа түсіреді (әйелдер ерлердің ақшаға құмарлығы үшін үйленеді деп мойындайды), бұл оларды күн батқанға дейін жалғасады. Пікірталас есіктің қатты соққысымен үзіледі. Сидрофель болуы мүмкін деп қорқып, Худибрас жақын бөлмедегі үстелдің астына жасырынып, қараңғыда, бірақ оны қараңғыда жын-шайтан тобы ретінде көрінетін нәрселер шығарып, таптайды; бір екі мүйізді жын, бірінші бөлімде Трулла сияқты, оның үстіне тұрып, бай жесірді ақшасынан алдау ниеті бар екенін мойындатады; сондай-ақ өзін қамшылағаны туралы өтірігін, адалдығы мен жалдамалылығын мойындауға мәжбүр етеді. Полковник Худибрас адал емес, қорқақ және ырымшыл ақымақ екенін көрсетеді. Жындар оны қараңғыда қалдырады, бірақ қараңғы бөлмеде бір "қара күзетші жын" бар, ол оны барлық алдамшылықтары мен қорқыныштылығымен егжей-тегжейлі айыптайды. Худибрас оның өзінің іс-әрекеттері туралы тым жақсы білетініне таңғалады. Таң атқанда Худибрас пен "қара күзетші жын" жесірдің үйінен қашып, Худибрас пен Ральфоның аттарын тауып, қашып кетеді. Канто-2 1659-60 жылдардағы пуритандық және ұлттық партиялық саясаттың дүрбелеңді күйі туралы сатирикалық ойлар қамтиды. Үшінші әнде күннің жарығы шыққанда Худибрас "қара күзетші жынның" оны қараңғыда қорлағанының шын мәнінде Ральфо екенін біледі, ол оған екі мүйізді жын оған қарап, сұрақ қойған жергілікті тоқымашы екенін, ал жесір әйел әр сөзін естіп, күлгенін айтады. Ральфо оны бай жесірдің артынан тікелей жүгірмеуге, бірақ некеге тұру келісім-шартын бұзғаны үшін оған қарсы сотқа жүгінуге және оның ақшасын алуға көндіреді. Худибрас Лондондағы заңгермен кеңеседі, ол жесірге оны қағазға мәлімдеме жасауға итермелейтін хат жазуды ұсынады, оны Худибрас уәде бұзу туралы сотқа беру үшін пайдалана алады. Жесір Худибрастың хатын оқып, күлімсірейді және оның қапанынан қашып, ерлер әйелдерді жек көруге толық құқылы екенін ерекше айтады. Оның соңғы сөздері, Батлердің үшінші және соңғы бөлімінің соңғы сөздері, ерлер әйелдерден нашар екенін күшті түрде мәлімдейді: ол хатын және бүкіл сатирани "Ерлер әділ билікке таласуға болмайды, / Олар әйелдерден жақсырақ сияқты" (III:"Рыцарьға ханымның жауабы", 381-382 жолдар; 321 бет)

Худибрас есімі

Бетлер "Худибрас" деген атауды Спенсердің "Фери Квин" (1590) екінші кітабында тапқан болуы мүмкін, онда "Худибрас" (Спенсер осылай жазған) – іс-қимылына қарағанда күшімен, ал даналыққа қарағанда ақымақтығымен танымал рыцарь. Спенсер бұл атауды Холиншейдтің хроникасынан немесе Холиншейдтің көзінен, яғни Джеффри Монмуттың тарихи фантазиясы "De gestis Britonum" немесе "Британия патшаларының тарихынан" (шамамен 1136 жыл; алғаш рет 1508 жылы басылған) алған болуы мүмкін. Батлер мен Спенсерден өзгеше, Джеффри де, Холиншейд те Худибрасқа ешқандай ерекше сипаттама немесе міндет тапсырмаған.

Худибраның алғашқы баспа бетінде пайда болуы

Батлер сатираны 1650-ші жылдардың аяғында жаза бастаған секілді. Ол бірінші бөлімін 1662 жылы аяқтады, ал оны 11 қарашада үкіметтік лицензиар сэр Джон Беркенхед баспаға шығару үшін лицензиялады. Сол кезде жыл соңына қарай көбінесе болатындай, кітаптың бетінде 1663 жыл деп көрсетілген, бірақ кітап сатушы оны 1662 жылдың соңында сата бастады. Кітаптың бірден танымал болғаны соншалық, тіпті 1662 жылдың желтоқсанынан бұрын кем дегенде бір пираттық басылымы пайда болды, бұл лицензиарды 1663 жылдың 1 қаңтарында жарияланған ресми үкіметтік бюллетеньде (Mercurius Publicus) лицензиясыз басылымға наразылық білдіріп, хабарлама жариялауға мәжбүр етті. 1663 жылдың қаңтарында жарық көрген Mercurius Publicus басылымының өзі 1662 жылмен даталанған: жарияланған және жарияланбаған үкіметтік құжаттар ескі стильдегі күнтізбеге сәйкес болды, онда жылдың нөмірі 1 қаңтарда емес, үш айдан кейін 25 наурызда өзгерді. (Үкіметтік құжаттар тек 1753 жылдың 1 қаңтарынан бастап жаңа стильге көшті; Ескі және жаңа стильдегі күндерді қараңыз.) Алайда, баспагерлер мен кітап сатушылар, сондай-ақ жалпы халық үшін Батлер заманында жыл 1 қаңтарда басталып, нөмірі сол күні өзгерді. Кейбір редакторлар мен түсіндірушілер Mercurius Publicus-тың «Хабарламасының» «ресми» датасын шатастырып, алғашқы басылым 1662 жылы жарық көрді деп жаңылысты. Сондай-ақ белгілі емес бір жазушы «Екінші бөлім» деп аталатын жалған нұсқасын жасап, жариялады. (Батлер сол жылы екінші бөлімінде оқырмандарына осы жалған «Екінші бөлім» туралы әжуа жасады, оны Сидрофелдің өтіріктерінің бірі ретінде көрсетті (II:3:991ff; 180ff беттер).) 1663 жылдың соңына қарай Худибрас өте танымал болды, сондықтан бірінші бөлімінің бес ресми, лицензияланған басылымы және төрт лицензиясыз пираттық басылымы пайда болды. Батлердің екінші бөлімі бірінші бөлімнен бір жыл өткен соң, 1664 жылы жарық көрді; әдеттегідей, ол 1663 жылдың соңына дейін бірнеше апта бұрын дүкендерде қолжетімді болды. Пепис оның бір данасын 1663 жылдың 10 желтоқсанында сатып алды. Ол оны «қазіргі уақыттағы ең танымал әзіл кітабы» деп атады, бірақ «әзілдің қайда жатқанын толық түсіне алмаймын» деп мойындады. (Күнделік, 10 желтоқсан 1663.) Бірінші және екінші бөлімдері «бірнеше қосымшалар мен түсініктемелермен» 1674 жылы бірге басылып шықты. «Бұл нұсқаны ақын өңдегеніне күмән жоқ» (Уайлдерс басылымы, lvi б.). Батлер «Үшінші және соңғы бөлім» деп атаған үшінші бөлімі 1678 жылы, Батлер қайтыс болғанға дейін екі жыл бұрын жарық көрді, бірақ ол өткен жылдың соңында қолжетімді болды.

Худибраның ұзақ өмір сүруі

1678 және 1967 жылдар аралығындағы «Худибрас» тарихы – бұл ұзақ жылдар бойы жалғасып келе жатқан, халық арасындағы танымалдылық тарихы, ол мәтіндік және редакциялық шатасулармен өріліп жатыр. Уайлдерс мәтіннен бірінші екі бөлімнің 1674 жылғы және үшінші бөлімнің 1678 жылғы басылымдарының Батлердің барлық үш бөлімнің соңғы және бекітілген мәтінін құрғанын анықтайды (Уайлдерс редакциясы. аталған еңбек, lvii–lviii). Дегенмен, он сегізінші және он тоғызыншы ғасырлардағы редакторлардың көпшілігі Батлердің өзі жойған немесе өзгерткен бөлімдермен араласып, оның соңғы ниеттерін бұрмалаған жиынтық мәтіндерді жасады.

Француз тіліне алғашқы аударма

Джеймс Таунли (драматург және дін қызметкері, 1714–1778) «Гудибрас» туындысын француз тіліне аударды және оны 1757 жылы Парижде жариялады. Генри Харт Милман (1791–1868), Сент-Пол соборының деканы және Эдвард Гиббонның редакторы, былай деді: «Қиялға толы екі заманауи жазушы – мырза Бекфорд және қайтыс болған мырза Хоуп, бастапқыда «Ватек» және «Анастасиус» туындыларын француз тілінде жазды; бірақ, ағылшынның шет тілінде жасаған ең керемет шығармашылық еңбегі – мырза Таунлидің «Гудибрас» аудармасы болуы мүмкін». Бұл «Гудибрас» туындысының шет тіліне аударылған тұңғыш нұсқасы болуы мүмкін.

Батлер қайтыс болғаннан кейін Англияда басылымдар мен нұсқалар

Гудибрас 150 жылдан астам уақыт бойы кітап дүкендерінде сұранысқа ие болған сияқты. 1704 және 1712 жылдары, сондай-ақ 1726 жылы Уильям Хогарт салған суреттері бар жаңа басылымдар жарық көрді. 1744 жылы тағы бір жаңа басылым шықты, әдеттегідей редактордың өзі жасаған мәтін негізінде: бұл редактор Закари Грей (1688–1766), Англия шіркеуінің пуританизмге қарсы дін қызметкері. Грей көптеген және ұзақ жазбаларды қосты, олардың көпшілігі маңызсыз, онда ол Гудибрасты Англия шіркеуін нығайып қолдайтын тұлға ретінде көрсетуге тырысты. (Тек мәтін мұны растамайды.) Уильям Уорбертон, Александр Поуптың досы, Шекспирді редакциялаған және кейін Глостер епископы болған, Грейдің Гудибрасқа жазған түсініктемелерінің «осы сияқты жаман ақымақтықтар жинағы ешбір білімді тілде кездеспеген» деп күмәндандығын жазды. Дегенмен, Грейдің шатастыратын басылымы сақталды: оның мәтіні мен аяқ жазбалары бір ғасырдан астам уақыт бойы келесі басылымдардың негізі ретінде қолданылды, соның ішінде: 1779 жылғы басылым, онда доктор Джонсон Батлердің «Өмірін» қосты; әуесқой антиквар Тредвей Расселл Нэштің екі томдық, сәнді бірақ ұқыпсыз редакцияланған нұсқасы (1793; ХІХ ғасырда екі рет қайта басылды); Джон Митфордтың (1835), Роберт Беллдің (1855) және Альфред Милнстің (1881–83) жаңа басылымдары; және 1871 жылғы «Чандос Классикалары» сериясынан шыққан арзан, танымал басылым. Бұл «Чандос Классикалары» басылымы ХХ ғасырдың басына дейін қолда бар болды. Р. Бримли Джонсон (1867–1932) Гудибрас үшін жақсы стандартты орнатуға кіріскен алғашқы редактор болды. Оның басылымы (1893) мәтіндік тарихты егжей-тегжейлі бағалаудан басталады. Одан кейін 1821 жылға дейін басқалар Гудибрастан үлгі алған жұмыстардың 26 беттік пайдалы тізімі келеді. Он екі жылдан кейін А. Р. Уоллердің жаңа басылымы жарық көрді (1867–1922; Кембридж университетінің баспасы, 1905). Джонсон да, Уоллер де мәтіндік тарихты дұрыс іріктемеді, сондықтан ешқайсысы да сенімді мәтін құра алмады, бірақ олар кем дегенде екеуі де Грейдің Англия шіркеуіне қатысты шатастыратын көзқарасын және көптеген тарапты аяқ жазбаларын жойды, соның арқасында Батлер өзінің оқиғасын өз көзқарасынан айтуға мүмкіндік алды. Қазіргі стандартты басылымда (Оксфорд университеті: Кларендон баспасы, 1967) редактор Джон Уайлдерс барлық ерте басылымдарды бағалап, өзінің мәтіні үшін Бірінші және Екінші бөлімдердің 1674 жылғы, ал Үшінші бөлімнің 1678 жылғы басылымдарын таңдады, олар Батлердің бекітілген соңғы мәтінін құрайды. Уайлдерс әр беттің төменгі жағында мәтіндік тарихтың нұсқаларын келтірді және түсіндірме жазбалар мен көрсеткішті ұсынды.