Кіріспе

Иранның Систан мен Белуджистан аймағындағы көл. Хамун көлі (دریاچه هامون, Daryāche ye Hāmūn;), немесе Хамун оазисі – Ауғанстан-Иран шекарасындағы Систан аймағында орналасқан, ішкі ағынды Систан алқабындағы маусымдық көл және су толы жерлер. Иранда ол Хамун-е Хелманд, Хамун-е Хирманд немесе Дариаче-е Систан ("Систан көлі") деп те аталады. (толығымен Иранда), сондай-ақ қазіргі Ауғанстан аумағына созылатын, соңғысы негізінен Ауғанстан ішінде орналасқан Hāmūn-e Sabari және Hāmūn-e Puzak сияқты шалшық көлдерге дейін. Хамун көптеген маусымдық су арналарымен толығады; негізгі арна – Ауғанстанның Хиндукуш тауларынан бастау алатын, жыл бойы суы толық Гельманд өзені. Көне заманда, егіс суаруға арналған бөгеттер салынғанға дейін, көктемгі су тасқыны одан да үлкен көлдерді құратын.

География

Ол Ауғанстанда, Дешт-е-Маргоу шөлінің батысында, Хельманд өзені дендриттік дельтаны құрайтын Систан батпақтарында орналасқан. Су дөңгелек қозғалыспен көлдер тізбегі арқылы ағып, солтүстік-шығыста Хамун-е-Пузактан басталып, Хамун-е-Сабариге дейін созылып, соңында оңтүстік-батыста Хамун-е-Хелмандқа құйылады. Бұрынғыда бұл аймақ шамамен 500 км² аумақты қалың қамыс алқаптарымен және жоғарғы көлдердің жиектерінде тамариск бұталарымен жамылған. Аймақ жануарлар мен көшпенді құстарға толы болды. аралы ретінде көтеріледі, оның ортасында бұрын Хамун көлі орналасқан, ал солтүстік-шығыс жағы Хамун-е-Хелмандтың шетімен шектесетін. Оның жалпақ төбесі теңіз деңгейінен 609 метр биіктікте, ал диаметрі 1,5 км. Бұл Систан жазығындағы жалғыз қалған табиғи көтеріліс. Хамун көлі кейде үш туысқан терең емес көл ретінде жіктеледі: Хамун-е-Хелманд, Хамун-е-Сабари және Хамун-е-Пузак, соңғысы Ауғанстанның Фарах провинциясының Лаш ва Джувейн ауданына дейін созылады. Хамун көліне негізінен Ауғанстан жағындағы су жинағыштар, оның ішінде Харут өзені құяды. Бұл Систан аймағында және Ауғанстанның Фарах провинциясының Лаш ва Джувейн ауданында орналасқан. Харут өзені шекараның Ауғанстан жағында орналасқан көлге құяды. 1976 жылы, Ауғанстандағы өзендер тұрақты ағып тұрған кезде, көлдегі су мөлшері салыстырмалы түрде жоғары болды. Алайда, 1999-2001 жылдары көл көбінесе құрғап, жоғалып кетті, бұл 2001 жылғы спутниктік суретте көрінеді. Ауғанстанда құрғақшылық орын алғанда немесе Хамун көлін қолдаушы су алаптарындағы су басқа табиғи немесе адамның әрекеттерінен азайтылғанда, Иранда құрғақ көл төсегі пайда болады. Сонымен қатар, көл құрғаған кезде, маусымдық желдер ашық көл төсегінен ұсақ құмдарды көтеріп алады. Құмдар үлкен құмды төбелерге айналып, бұрынғы көл жағалауындағы жүздеген балықшылар ауылдарын жауып тастауы мүмкін. Көл маңындағы жануарлар дүниесіне кері әсер етеді және балық аулау тоқтатылады. Су саясатындағы өзгерістер мен аймақтағы мол жаңбырлар 2003 жылға дейін Хамун көліндегі судың көп бөлігін қайтаруға үміттендіреді. 1975 жылы Хамун және Хамун-е-Сабари Рамсар аймағы болып жарияланды.

Археологиялық орындар

Бұл аймақта маңызды археологиялық қалдықтар бар. Аймақта алып тарихқа дейінгі Шахр-и Сохта қаласы орналасқан. Сонымен қатар, ежелгі Ахеменид қаласының қираған жерлері – Дахан-е Голаман ("Құлдар қақпасы") – Хамун көліне жақын жерде. Шахр-и Сохта Дахан-е Голаманнан оңтүстік-батысқа қарай шамамен 35 км қашықтықта орналасқан. 1975 жылы Хамун-е Хельманд, Хамун-е Сабаримен бірге Рамсар желісіне енгізілді.

Суландыру

Соңғы бес мың жыл бойы адамдар Хамун оазисі мен оның ылғалды жерлерінде, олардың жануарлар әлемінде өмір сүрді. Хамун төңірегінде шөлді ылғалды жерлерге бейімделген өмір салтымен ерекше мәдениет қалыптасты. Олар қамыс сағанақтарынан қайықтар жасап, судың саяз бөліктерімен жүзіп өтетін, ал шөлдің ыстығына төтеп беру үшін қызыл саз балшықтан төмен, үйлер салды. Олардың күнкөрісі негізінен аң аулау, балық аулау және егіншілікпен байланысты болды. 20 ғасырдың соңына дейін Сістан алқабында 4000 жылдан астам бойы суару жүйесі ылғалды жерлерді құртып жібермей, дамып, тоқырады, бірақ содан кейін халық саны күрт өсті және аймаққа жаңа су шаруашылығы технологиялары енгізілді. Көп ұзамай суару схемалары алқап бойынша таралды. Батысқа қарай Ауғанстан үкіметтері өзеннің жоғарғы ағысынан суды бұрып, үлкен бөгеттер (Архандаб бөгеті, Каджаки бөгеті) салды.

1999-2001 жылдардағы қатты құрғақшылықтың зардабы

Гиндукуштағы жауын-шашынның өзгеруі Гельмандта су тасқыны мен құрғақшылықтың кезектесіп қайталанатын кезеңдеріне алып келеді, бұл бүкіл лагуналардың құрғап қалуына себеп болуы мүмкін. Мұндай жағдай 20-шы ғасырда бірнеше рет орын алды, онда көлдердің тек ең жоғары бөліктері ғана су астында қалды. Landsat спутниктік суреттері жауын-шашынның күрт азаюы Гельманд алабындағы қармен жабылған аумақтың 1998 жылғы 41 000 км²-ден 2000 жылы 26 000 км²-ге дейін кемігенін көрсетіп тұр. 2001 жылға қарай Иран мен Ауғанстан үшінші жыл қатарынан өте қатал құрғақшылықты бастан өткерді, ол Хамунның толығымен құрғап қалуына әкеп соқты. Соғыстан қашқан босқындармен көбейген Систан халқы су тапшылығынан қатты зардап шекті. Суармалы арналар құрғап, егіншілік тоқтап, көптеген ауылдар су іздеп көшіп кетіп, орнынан қозғалды. Құрғақшылық пен тым көп суармалы егіс салдарынан ылғалды жерлерге ауыр соққы тиді. Бес жылдың ішінде (1998-2002) бұрынғыда құнарлы ылғалды жерлер тез нашарлады. Хамунның шөлге айналуы, оның төңірегіндегідей, негізінен 1970 жылдардан бері суармалы егіс алқабының кеңеюіне (спутниктік суреттерде қызыл түспен көрсетілген, негізінен бидай мен арпа) және 1999-2001 жылдар аралығында Орталық Азияда болған ең қауісті құрғақшылыққа байланысты деп болжауға болады. Ылғалды жерлердің орнына көбінесе тұзды далалар мен шіріген қамыс тоғдары пайда болды. Бұрын Хамунның төңірегінде гүлденген жануарлар әлемі, қалалар, балық шаруашылығы және егіншілік құлап, шөлге айналды. Бұрын ылғалды жерлердің суымен салқындатылған желдер енді құрғаған көлдердің түбінен құм, тозаң мен тұзды айналасындағы ауылдарға жеткізіп, құмды қырларды құрады, олар Арал теңізіндегі апатты еске түсіретін ландшафтта 100-ге жуық ауылды көмді. Егістіктердің көп бөлігі шаңды шөлге айналды, мал басы қырылды, ал жылдық уловы 12 000 тоннаға жететін балық шаруашылығы жойылды. Хамун төңірегінде ұрпақтан ұрпаққа өмір сүрген көптеген адамдар көшіп кетті немесе барлығын жоғалтты. Жергілікті құстар жоғалып кетті, көшпенді құстар баспана болмағандықтан тоқтамайды, ал шөлде өмір сүре алмайтын немесе басқа оазиске ұзақ сапар шеге алмайтын жабайы жануарлар өлді. Қалған ылғалды жерлер енді құрғаған тұзды далалардың қатал жарқылын шығарады. Ұзақ тұрақтап тұрған судың салыстырмалы түрде үлкен көлемі тек Чах Нимех IV су қоймасында ғана сақталады, ол ауыз су үшін пайдаланылады.