Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Иранның Систан мен Белуджистан аймағындағы көл. Хамун көлі (دریاچه هامون, Daryāche ye Hāmūn;), немесе Хамун оазисі – Ауғанстан-Иран шекарасындағы Систан аймағында орналасқан, ішкі ағынды Систан алқабындағы маусымдық көл және су толы жерлер. Иранда ол Хамун-е Хелманд, Хамун-е Хирманд немесе Дариаче-е Систан ("Систан көлі") деп те аталады. (толығымен Иранда), сондай-ақ қазіргі Ауғанстан аумағына созылатын, соңғысы негізінен Ауғанстан ішінде орналасқан Hāmūn-e Sabari және Hāmūn-e Puzak сияқты шалшық көлдерге дейін. Хамун көптеген маусымдық су арналарымен толығады; негізгі арна – Ауғанстанның Хиндукуш тауларынан бастау алатын, жыл бойы суы толық Гельманд өзені. Көне заманда, егіс суаруға арналған бөгеттер салынғанға дейін, көктемгі су тасқыны одан да үлкен көлдерді құратын.
Lake in Sistan and Baluchestan, Iran
Lake Hāmūn (دریاچه هامون, Daryāche ye Hāmūn; ), or the Hamoun Oasis, is a seasonal lake and wetlands in the endorheic Sīstān Basin in the Sistan region on the Afghanistan–Iran border. In Iran, it is also known as Hāmūn e Helmand, Hāmūn e Hīrmand, or Daryāche ye Sīstān ("Lake Sīstān"). (entirely in Iran), as well to the shallow lakes Hāmūn e Sabari and Hāmūn e Puzak, which extend into the territory of present day Afghanistan with the latter almost entirely inside Afghanistan. The Hamun is fed by numerous seasonal water tributaries; the main tributary is the perennial Helmand River, which originates in the Hindu Kush mountains in Afghanistan. In modern times, and prior to the existence of the dams for agricultural irrigation, spring floods would bring into existence much larger lakes.
География
Ол Ауғанстанда, Дешт-е-Маргоу шөлінің батысында, Хельманд өзені дендриттік дельтаны құрайтын Систан батпақтарында орналасқан. Су дөңгелек қозғалыспен көлдер тізбегі арқылы ағып, солтүстік-шығыста Хамун-е-Пузактан басталып, Хамун-е-Сабариге дейін созылып, соңында оңтүстік-батыста Хамун-е-Хелмандқа құйылады. Бұрынғыда бұл аймақ шамамен 500 км² аумақты қалың қамыс алқаптарымен және жоғарғы көлдердің жиектерінде тамариск бұталарымен жамылған. Аймақ жануарлар мен көшпенді құстарға толы болды. аралы ретінде көтеріледі, оның ортасында бұрын Хамун көлі орналасқан, ал солтүстік-шығыс жағы Хамун-е-Хелмандтың шетімен шектесетін. Оның жалпақ төбесі теңіз деңгейінен 609 метр биіктікте, ал диаметрі 1,5 км. Бұл Систан жазығындағы жалғыз қалған табиғи көтеріліс. Хамун көлі кейде үш туысқан терең емес көл ретінде жіктеледі: Хамун-е-Хелманд, Хамун-е-Сабари және Хамун-е-Пузак, соңғысы Ауғанстанның Фарах провинциясының Лаш ва Джувейн ауданына дейін созылады. Хамун көліне негізінен Ауғанстан жағындағы су жинағыштар, оның ішінде Харут өзені құяды. Бұл Систан аймағында және Ауғанстанның Фарах провинциясының Лаш ва Джувейн ауданында орналасқан. Харут өзені шекараның Ауғанстан жағында орналасқан көлге құяды. 1976 жылы, Ауғанстандағы өзендер тұрақты ағып тұрған кезде, көлдегі су мөлшері салыстырмалы түрде жоғары болды. Алайда, 1999-2001 жылдары көл көбінесе құрғап, жоғалып кетті, бұл 2001 жылғы спутниктік суретте көрінеді. Ауғанстанда құрғақшылық орын алғанда немесе Хамун көлін қолдаушы су алаптарындағы су басқа табиғи немесе адамның әрекеттерінен азайтылғанда, Иранда құрғақ көл төсегі пайда болады. Сонымен қатар, көл құрғаған кезде, маусымдық желдер ашық көл төсегінен ұсақ құмдарды көтеріп алады. Құмдар үлкен құмды төбелерге айналып, бұрынғы көл жағалауындағы жүздеген балықшылар ауылдарын жауып тастауы мүмкін. Көл маңындағы жануарлар дүниесіне кері әсер етеді және балық аулау тоқтатылады. Су саясатындағы өзгерістер мен аймақтағы мол жаңбырлар 2003 жылға дейін Хамун көліндегі судың көп бөлігін қайтаруға үміттендіреді. 1975 жылы Хамун және Хамун-е-Сабари Рамсар аймағы болып жарияланды.
It is located in Afghanistan on the Sīstān marshes west of the Dasht e Mārgow desert where the Helmand River forms a dendritic delta. Water flows in a circular fashion through a string of lakes starting with Hāmūn e Puzak in the northeast, sweeping into Hāmūn e Sabari and finally overflows into Hāmūn e Helmand in the southwest. It used to cover an area of about with dense reed beds and tamarisk thicket fringing on the edges of the upper lakes. The area was thriving with wildlife animals and migratory birds. rises up as an island in the middle of which used to be Hāmūn Lake and the northeastern edge of Hāmūn e Helmand. Its flat topped peak rises up 609 meters above sea level with a diameter of , being the only remaining natural uplift in the Sīstān flatlands. Hamun Lake is sometimes categorized as three sibling shallow lakes, that is, Hamun e Helmand, Hāmūn e Sabari and Hāmūn e Puzak, the latter extending into the Lash wa Juwayn District of Farah Province in Afghanistan. Lake Hāmūn is fed primarily by water catchments on the Afghan side, including the Harut River. It is in the Sistan region and it is in the Lash wa Juvayn District of the Farah Province of Afghanistan. The Harut River flows into the lake on the Afghanistan side of the border. In 1976, when rivers in Afghanistan were flowing regularly, the amount of water in the lake was relatively high. Between 1999 and 2001, however, the lake all but dried up and disappeared, as can be seen in the 2001 satellite image. When droughts occur in Afghanistan, or the water in watersheds that support Lake Hāmūn is drawn down by other natural or human induced reasons, the result is a dry lake bed in Iran. In addition, when the lake is dry, seasonal winds blow fine sands off the exposed lake bed. The sand is swirled into huge dunes that may cover a hundred or more fishing villages along the former lakeshore. Wildlife around the lake is negatively impacted and fisheries are brought to a halt. Changes in water policies and substantial rains in the region hope to effect a return of much of the water in Lake Hamoun by 2003. In 1975 the Hāmūn, together with Hāmūn e Sabari, was designated a Ramsar site.
Археологиялық орындар
Бұл аймақта маңызды археологиялық қалдықтар бар. Аймақта алып тарихқа дейінгі Шахр-и Сохта қаласы орналасқан. Сонымен қатар, ежелгі Ахеменид қаласының қираған жерлері – Дахан-е Голаман ("Құлдар қақпасы") – Хамун көліне жақын жерде. Шахр-и Сохта Дахан-е Голаманнан оңтүстік-батысқа қарай шамамен 35 км қашықтықта орналасқан. 1975 жылы Хамун-е Хельманд, Хамун-е Сабаримен бірге Рамсар желісіне енгізілді.
The area has important archeological remains. The giant prehistoric city of Shahr i Sokhta is located in the area. Also the ruins of an ancient Achaemenid city Dahan e Gholaman (“Gate of Slaves”) are near the Hāmūn Lake. Shahr i Sokhta is located about 35km southwest of Dahan e Gholaman. In 1975 the Hāmūn e Helmand, together with Hāmūn e Sabari, was designated a Ramsar site.
Суландыру
Соңғы бес мың жыл бойы адамдар Хамун оазисі мен оның ылғалды жерлерінде, олардың жануарлар әлемінде өмір сүрді. Хамун төңірегінде шөлді ылғалды жерлерге бейімделген өмір салтымен ерекше мәдениет қалыптасты. Олар қамыс сағанақтарынан қайықтар жасап, судың саяз бөліктерімен жүзіп өтетін, ал шөлдің ыстығына төтеп беру үшін қызыл саз балшықтан төмен, үйлер салды. Олардың күнкөрісі негізінен аң аулау, балық аулау және егіншілікпен байланысты болды. 20 ғасырдың соңына дейін Сістан алқабында 4000 жылдан астам бойы суару жүйесі ылғалды жерлерді құртып жібермей, дамып, тоқырады, бірақ содан кейін халық саны күрт өсті және аймаққа жаңа су шаруашылығы технологиялары енгізілді. Көп ұзамай суару схемалары алқап бойынша таралды. Батысқа қарай Ауғанстан үкіметтері өзеннің жоғарғы ағысынан суды бұрып, үлкен бөгеттер (Архандаб бөгеті, Каджаки бөгеті) салды.
In the past five millennia, people have lived around Hamoun Oasis and its wetlands and their wildlife. Specific culture formed around the Hamoun with a way of life suited to the desert wetlands. They fashioned long reed boats to navigate the shallow waters and erected squat, red clay houses to withstand the heat of the desert. Their livelihood was based almost entirely on hunting, fishing, and farming. Until the late 20th century, irrigation waxed and waned in the Sīstān Basin for over 4,000 years without destroying the wetlands, but then population rapidly increased and new water management technologies were brought to the region. Soon irrigation schemes began to snake their way throughout the basin. Farther west, revolving Afghan governments constructed large dams (Arghandab Dam, Kajaki Dam) that diverted water from the upper reaches of the river.
1999-2001 жылдардағы қатты құрғақшылықтың зардабы
Гиндукуштағы жауын-шашынның өзгеруі Гельмандта су тасқыны мен құрғақшылықтың кезектесіп қайталанатын кезеңдеріне алып келеді, бұл бүкіл лагуналардың құрғап қалуына себеп болуы мүмкін. Мұндай жағдай 20-шы ғасырда бірнеше рет орын алды, онда көлдердің тек ең жоғары бөліктері ғана су астында қалды. Landsat спутниктік суреттері жауын-шашынның күрт азаюы Гельманд алабындағы қармен жабылған аумақтың 1998 жылғы 41 000 км²-ден 2000 жылы 26 000 км²-ге дейін кемігенін көрсетіп тұр. 2001 жылға қарай Иран мен Ауғанстан үшінші жыл қатарынан өте қатал құрғақшылықты бастан өткерді, ол Хамунның толығымен құрғап қалуына әкеп соқты. Соғыстан қашқан босқындармен көбейген Систан халқы су тапшылығынан қатты зардап шекті. Суармалы арналар құрғап, егіншілік тоқтап, көптеген ауылдар су іздеп көшіп кетіп, орнынан қозғалды. Құрғақшылық пен тым көп суармалы егіс салдарынан ылғалды жерлерге ауыр соққы тиді. Бес жылдың ішінде (1998-2002) бұрынғыда құнарлы ылғалды жерлер тез нашарлады. Хамунның шөлге айналуы, оның төңірегіндегідей, негізінен 1970 жылдардан бері суармалы егіс алқабының кеңеюіне (спутниктік суреттерде қызыл түспен көрсетілген, негізінен бидай мен арпа) және 1999-2001 жылдар аралығында Орталық Азияда болған ең қауісті құрғақшылыққа байланысты деп болжауға болады. Ылғалды жерлердің орнына көбінесе тұзды далалар мен шіріген қамыс тоғдары пайда болды. Бұрын Хамунның төңірегінде гүлденген жануарлар әлемі, қалалар, балық шаруашылығы және егіншілік құлап, шөлге айналды. Бұрын ылғалды жерлердің суымен салқындатылған желдер енді құрғаған көлдердің түбінен құм, тозаң мен тұзды айналасындағы ауылдарға жеткізіп, құмды қырларды құрады, олар Арал теңізіндегі апатты еске түсіретін ландшафтта 100-ге жуық ауылды көмді. Егістіктердің көп бөлігі шаңды шөлге айналды, мал басы қырылды, ал жылдық уловы 12 000 тоннаға жететін балық шаруашылығы жойылды. Хамун төңірегінде ұрпақтан ұрпаққа өмір сүрген көптеген адамдар көшіп кетті немесе барлығын жоғалтты. Жергілікті құстар жоғалып кетті, көшпенді құстар баспана болмағандықтан тоқтамайды, ал шөлде өмір сүре алмайтын немесе басқа оазиске ұзақ сапар шеге алмайтын жабайы жануарлар өлді. Қалған ылғалды жерлер енді құрғаған тұзды далалардың қатал жарқылын шығарады. Ұзақ тұрақтап тұрған судың салыстырмалы түрде үлкен көлемі тек Чах Нимех IV су қоймасында ғана сақталады, ол ауыз су үшін пайдаланылады.
Precipitation variability in the Hindu Kush results in alternating periods of flooding in the Helmand and droughts, which may cause entire lagoons to dry up. This occurred several times in the 20th century when only the uppermost of the lakes remained flooded. Landsat satellite imagery show how dramatic decrease in precipitation resulted in decrease of snow covered area in the Helmand Basin, from 41,000 km2 in 1998 to 26,000 km2 in 2000. By 2001, Iran and Afghanistan were experienced for the third consecutive year an extreme drought that was so severe that the Hamoun dried out completely. Sīstān's population, swelled by refugees from war torn Afghanistan, has been severely affected by water shortages. Irrigation channels have run dry and agriculture has come to a standstill, which has resulted in the abandonment of many villages as people migrate in search of water. Combination of drought and the massive irrigation proved to be a shock to the wetlands. Within five years period (1998 2002) once fertile wetlands rapidly deteriorated. We could reasonably presume that transformation of Hamoun into arid country, like their surrounding areas, was mainly caused by irrigated agriculture expansion since the 1970s (represent as bright red patches on satellite images, mainly wheat and barley), coupled with one of the worst droughts ever witnessed in Central Asia in 1999 2001 period. The wetlands have been replaced mostly by lifeless salt flats and decaying reed stands. The wildlife, the towns, the fisheries, and the agriculture that once surrounded the Hamoun have all fallen away, giving rise to a wasteland. Winds that were once cooled by the waters of the wetlands now drifting dust, sand, and salt from the dried lakebeds onto the surrounding villages, and these sand drifts have submerged nearly 100 villages beneath dunes in a landscape reminiscent of the Aral Sea disaster. Most of the crops have been reduced to dust bowl conditions, livestock herds have been decimated, and thriving fishery with an annual catch of around 12,000 tons has been wiped out. Many who had lived around the Hamoun for generations either moved away or lost everything. Local bird population disappeared and migratory birds no longer stop for lack of refuge, and wildlife that could not sustain themselves in the desert or make the long journey to another oasis died. The rest of the wetlands now give off the harsh glare of dried salt flats. The only relatively large bodies of standing water are Chāh Nīmeh IV reservoir maintained for drinking water.