Кіріспе

Белгілі бір этникалық немесе мәдени топпен байланысты тілдік ерекшеліктер

Этнолект – бұл сөйлеушілерді бастапқыда басқа тіл немесе ерекше диалект қолданған этникалық топтың мүшелері ретінде танитын тілдің бір түрі деп анықталады. Тағы бір анықтама бойынша, этнолект – нақты бір этникалық топқа тән кез келген сөйлеу түрі (тіл, диалект, субдиалект). Ол топтың ішінде де, сырттан келгендер үшін де әлеуметтік үзеділіктің айқын белгісі болуы мүмкін. Бұл термин этникалық топ және диалект ұғымдарын біріктіреді. Алғаш рет бұл термин Нью-Йорк штатының Буффало қаласындағы еуропалық иммигранттардың ұрпақтарының бір тілде сөйлейтін ағылшын тілін сипаттау үшін қолданылды. Солтүстік Америкалық социолингвистикада этнолект термині дәстүрлі түрде ағылшын тілінде сөйлейтін елдерден келген этникалық иммигранттардың ағылшын тіліндегі сөйлеуін сипаттау үшін пайдаланылады. Тіл білімі тұрғысынан алғанда, этнолекттің ерекшелігі – бұл бірінші тілдің (L1) ықпалы, ол екі тілділіктен ағылшын тіліне толық көшудің нәтижесі болып табылады.

Шолу

Этнолект ұғымы тілдік сан алуандықпен және этникалық ерекшелікпен байланысты. Тілдің әлеуметтанушысы Джошуа Фишманның пікірінше, қазіргі қоғамдағы тілдік нормалау және ұлтшылдық процестері тіл мен этникалық текті пайдаланушылар үшін маңыздырақ етеді. Этниктік жағдай тілдік өзгеріске тілдің әлеуметтік қырынан көрінетін әсер ете алады. Этниқалық топтардың бір-бірімен өзара әрекеттесуі олардың тіл қолдануын қалыптастырады. Этнолекттерге тілдің сол тілдің туған тілінде сөйлейтін адамдардың стандартты түрінен ерекшеленедін айқын ерекшеліктері тән. Бұл ерекшеліктер этнолекттің лексикалық, синтаксикалық, фонетикалық немесе прозодиялық ерекшеліктерімен байланысты болуы мүмкін. Мұндай тілдік айырмашылықтар белгілі бір этникалық топ үшін әлеуметтік маркерлер ретінде маңызды болуы мүмкін. Белгілі бір этникалық топқа тән тілдік ерекшеліктерді қабылдау сол топқа жақындасуға немесе одан алшақтауға мүмкіндік береді. Торонтодағы итальяндық канадалықтардың екінші буыны итальян және канадалық айтылуына ұқсас дауысты дыбыстардың өзгеруіне қатысқандығы тіркелді.

Грек австралиялық ағылшын (грек этнолектісі)

Грек австралиялық ағылшын тілі — Австралиядағы грек иммигранттары қолданатын ағылшын тілі. Грек австралиялықтары оны соңғы 170 жылдан бері біліп, пайдаланады. Грек австралиялық ағылшын тілінің ерекше белгілері:

Фонеологиялық. Этнолекттерге қатысты, «қиылысу» термині формалды түрде оларға тиесілі емес этнолекттерді қолданатын сөйлеушілерді білдіреді. Этнолект пен этникалық принадлежность арасындағы тығыз байланысты ескере отырып, «қиылысу» этникалық шекараларды кесіп өтуге байланысты болғандықтан, өте күрделі мәселе болып табылады.

"Этнолектілік" әдісті сынға алу

Кейбір ХХІ ғасыр лингвистері этнолект терминін этникалық топқа жататындығын көрсететін тілдік айырмашылықтарды сипаттау үшін кеңінен қолдануға қарсылық білдіреді. Осы ғалымдардың пікірінше, мұндай қолдану этникалық ерекшелікті тілдік айырмашылықтың басты себебі деп қате көрсетуі мүмкін, ал шындығында жеке адамның сөйлеуіне әсер ететін басқа да маңызды факторлар болуы мүмкін. Сондай-ақ, кейбір ғалымдар этнолект терминінің көбінесе этникалық азшылықтардың "этнолектілерін" этникалық көпшіліктердің "стандартты" тілімен салыстыру үшін қолданылатынын, ал көпшіліктің тілі этнолект ретінде емес, аймақтық диалект ретінде қарастырылатынын атап көрсетеді. Сондықтан, лингвистикалық зерттеулерде этнолингвистикалық репертуар тәсілі, төменде тізілген этнолект тәсілінің мәселелеріне қарсы тұра алатын тиімді модель ретінде ұсынылады.

Топ ішінде өзгеру

Адамның сөйлеу әдебі кез келген этностық топ ішінде түрлі нұсқалармен үйлесіп кететін стильдер спектрінде әртүрлі болуы мүмкін. Бір адам этнолекттегі белгілі бір ерекшеліктерді немесе оларды мүлдем қолданбауы мүмкін, ал енді бірі көптеген ерекшеліктерді пайдалануы мүмкін. Сондықтан, этнолектті қолданушы және қолданбаушы сөйлеушілерді ажырату қиын. Тұжырымның икемділігін арттыру үшін анықтамаларда шарттар мен толықтырулар белгіленгенімен, ол мәселені толық шеше алмайды, себебі әртүрлілік күрделі және өте күрделі үлгілерде кездеседі, оларды қысқаша анықтамаларда толыққанды қарастыру мүмкін емес.

Ауызша дыбыстаушыдағы өзгерісі

Этнолект сөйлейтін адамдар өз сөйлеуінің басқалардан қаншалықты ерекше екенін белгілі бір деңгейде сезінеді. Сондықтан, этникалық тобына жатпайтын адамдармен сөйлескенде олар этнолектілерінің айқын ерекшеліктерін қолдануын азайтуы мүмкін, сонымен қатар этнолектілік нұсқасы мен стандартты ағылшын тілі арасында еркін ауысып сөйлей алады. Мұндай сөйлеушілер "екі диалектіні білуші" деп есептеледі. Алайда, этнолектің элементтерін таңдап пайдалануды болжау қиын, бұл код ауыстыру тұжырымын күмәндетеді.

Топтан тыс пайдалану

Кейбір спикерлер, егер олар белгілі бір этникалық топқа жатпаса, сол топтың этнолектісінің элементтерін де қолдануы мүмкін. Бұл этникалық стереотипті еліктеу немесе этникалық топтың мінез-құлқына бейімделу арқылы қабылданатын "өтпелі мінез" сияқты құлықтарды қамтиды, осылайша қатысуға тырысады. Мұндай құбылыстар көпэтникалық қарым-қатынастардағы "өтпелілік" феноменінде көрінеді. Мысалы, хип-хоптың ықпалынан туындаған тілдік ерекшеліктердің арқасында афроамерикандықтармен байланысы аз адамдар да AAVE элементтерін қолдануы мүмкін. Сондай-ақ, егер адамдар көп уақытын сол топтың мүшелерімен өткізсе, этникалық топқа жатпайтын адамдар да өз сөздерінде сол топтың тілдік репертуарынан кеңінен пайдалануы мүмкін.

Этностық топты анықтау

Адамның қай этникалық топқа жататынын анықтау қиын, әсіресе этникалық топтардың шеңбері ашық және өзгергіш болатын батыс қоғамдарында. Адамдар өмірлік кезеңдеріне байланысты бір этникалық үлгіден екіншісіне жиі ауысады. Этникалық топқа жататындық тек тектің негізінде ғана емес, сонымен қатар тіл сияқты символдық амалдардың негізінде қалыптасады. Этникалық үлгіні өзгерте алмайтын мұра ретінде қарастыру мәселе тудыруы мүмкін. Бұған қоса, өзін екі немесе одан да көп этникалық топтың құрамына жатқызатындардың саны артып келеді. Сондықтан, адамның этникасын ата-анасының тегі немесе физикалық ерекшеліктері арқылы анықтау қиын. Этникалық идентификация көбінесе мәдениетке немесе тілге ортақ түсінік пен жатастықтың жеке сәйкестендіруін, сондай-ақ қолданыстағы этникалық топтың мүшелерінен растау алуды қамтиды. Этникалық үлгіні анықтайтын факторлар бұлыңғыр.

Этнолекті терминін белгілеу

Соңғы мәселе – белгілі бір топтың тілін AAVE және Чикано ағылшын тілі сияқты жеке этникалық нұсқа ретінде қарастыруда, немесе ортақ этникалық топқа жататын адамдар арасындағы фонетикалық айырмашылықтар сияқты абстракт нормадан туындаған этникалық өзгеріс ретінде түсінуде жатыр. Этнолект тәсілінде, кейбір тілдер этнолекттер (яғни этникалық нұсқалар) ретінде жіктеледі, ал қалғандары этникалық топқа байланысты тілдік ерекшеліктер жиынтығы ретінде қарастырылады, олар этникалық өзгерістерде қолданылады.