Кіріспе

Ефебос (ἔφηβος, көпше саны – эфебой; ἔφηβοι), латыншасы эфебус (көпше саны – ephebi) және ағылшынша ephebe (көпше саны – ephebes) – ежелгі Грециядағы еркек жасөспірімді білдіретін термин. Бұл термин, әсіресе, әскери дайындықтан өтіп, ересек адам болуға дайындалып жатқан жас жігіттерге қатысты қолданылған. Шамамен 335 жылдан бастап Афинадан келген эфебтер (18-20 жас аралығы) екі жыл бойы бақылау астында әскери оқудан өтті, осы кезеңде олар азаматтық міндеттерден босатылып, көптеген азаматтық құқықтарынан айырылды. Б.з.б. III ғасырында эфебтік қызмет міндетті болмай, мерзімі бір жылға дейін қысқарды. Б.з.б. I ғасырында эфебия бай адамдарға арналған мекемеге айналды, және әскери дайындықтан өзге, философиялық және әдебиеттік зерттеулер де оның құрамына кірді.

Тарих

Эфебос сөзі (эпи "үстінде" + hebe "жастық", "ерте жасқа толу") жас жігіттердің оқу жасындағы жасөспірімдік кезеңін ғана білдірсе де, оның негізгі қолданылуы – осы жас тобынан таңдалған ресми институттың (эфебея) мүшелері үшін ғана. Осы институт азаматтар тәрбиелеуге, бірақ ең бастысы – әскерлік дайындыққа жауапты болды, кейде оларды тікелей соғысқа жіберді. Ежелгі грек қала-мемлекеттері (полистер) қорғану үшін, Рим Республикасы сияқты, азаматтардан құралған әскерге негізделді. Аристотель заманында (б.з.д. 384–322 жж.) Афинада кеңес палатасының алдындағы қола тіреуге (бұрын ағаш тақташаларға) эфебилердің есімдері жазылған. Колледжге қабылданғаннан кейін эфебус Аглавр ғибадатханасында адалдық серт берді (Полюкс пен Стобей тарихтарында тіркелген, бірақ Аристотельде кездеспейді) және гарнизонның құрамында Мюнхенге немесе Актеге жіберілді. Бірінші оқу жылының соңында эфебилердің білімі мен дағдылары тексерілді. Егер нәтижелері қанағаттандырса, мемлекет оларға найза мен қалқан берді, бұл жабдықтарға хламис (плащ) және петас (кең қақпақты шляпа) да кірді. Екінші жылы олар Аттикадағы басқа гарнизондарға ауыстырылды, шекараларды күзетті және кейде соғысқа белсенді қатысты. Осы екі жыл ішінде олар салық төлеуден босатылды және сотта талапкер немесе айыпталушы ретінде пайда болуға құқықтары болмады. Эфебилер Афинаның маңызды фестивальдарына қатысты. Мысалы, Элеузин мистериялары кезінде олар Элеусистен қасиетті заттарды әкелуге және Яхкустың мүсінін қасиетті жолмен қоса алып жүруге жіберілді. Олар экклесия отырыстарында полициялық міндеттерді де орындады. Б.з.д. 4 ғасырының соңында институт түбірінен өзгерді. Жазылу міндетті болмай, бір жылға дейін қысқартылды және жас шектеулері алынды. Жарнамалар эфебилердің санының үнемі азайып бара жатқанын көрсетеді, ал шетелдіктердің қабылдануы колледждің ұлттық ерекшелігін жоғалтты. Бұл, негізінен, әскери рухтың әлсіреуіне және интеллектуалды мәдениеттің дамуына байланысты болды. Әскери дайындық енді басты мақсат емес еді, ал эфебея жақсы отбасылардан шыққан жас жігіттерге арналған университет сияқты болды, олардың әлеуметтік жағдайы ертедегі афиналық "аттылардың" дәрежесімен салыстырылды. Бұл институт біздің заманымыздың 3 ғасырының соңына дейін сақталды. Эллинистік және римдік кезеңдерде шетелдіктер, тіпті римдіктер де эфебтер қатарына қабылдана бастады. Осы кезеңде эфеби колледжі Афина қаласының үлгісіндегі архонт, стратег, глашатай және басқа да шенеуніктерге ие шағын қалаға айналды.

Мүсіндік

Ежелгі грек мүсінінде эфеба – жалаңаш эфебосты бейнелейтін мүсіндік тип (осы типтің архаикалық үлгілері көбінесе коурос типі немесе көпше түрінде коурои деп аталады). Бұл типтік атау жиі "Эфеба" түрінде кездеседі, онда объект кірген немесе бұрын кірген коллекцияны немесе оның табылған жерін көрсетеді (мысалы, Агридженто Эфебасы).