Кіріспе

1994 жылы Гватемаланың тарихи түсіндіру жөніндегі комиссиясы (La Comisión para el Esclarecimiento Histórico (CEH)) 1962 жылы басталған және 1990 жылдардың соңында Біріккен Ұлттар Ұйымының көмегімен бейбіт келісімдерге қол жеткізілген онжылдық азамат соғысы кезінде жасалған мыңдаған қатыгездіктер мен адам құқықтарын бұзуға жауап ретінде құрылды. Комиссия 1997 жылдан 1999 жылға дейінгі екі жылдық мандатпен жұмыс істеді және үш комиссарды тағайындады: бір гватемальдық ер адам, бір шетелдік ер адам және бір майя әйелі. Комиссияның міндеті сот ісін жүргізу емес, өткенді "объективтілік, әділдік және бейтараптық" қағидаларымен түсіндіру болды. Басқа нәрселермен қатар, комиссия қақтығыс кезінде 200 мыңнан астам адам қаза тапқанын немесе жоғалып кеткенін анықтады және бұзушылықтардың 93%-ын мемлекеттік күштер мен олармен байланысты әскери топтарға жатқызды. Комиссия соғыс кезінде жауынгерлер мен бейбіт азаматтар арасындағы шекара сақталмағанын, нәтижесінде көптеген балалар, дін қызметкерлері, жергілікті көшбасшылар, және күнәсіз әйелдер мен ерлер қаза тапқанын атап өтті. CEH ұлттық келісімді нығайтуға, бейбітшілікті дамытуға, адам құқықтарына өзара құрметпен қарау мәдениетін қалыптастыруға және қақтығыстың құрбандарын еске алуға бағытталған.

Тарихи контекст

Гватемала – көпұлтты, көпмәдени және көптілді мемлекет. Онда кедейлер мен әлсіздерге, әсіресе жергілікті (майя) қауымдарына бағытталған зорлық-зомбылық пен мұқтаждық кең таралған. Латын Америкасының көптеген елдері сияқты, осындағы колониалдық мұра билікті элиталық азшылықтың қолына қалдырды. Қысым мен қуғын-сүргін кеңінен таралды, әсіресе бүлікші топтарға қатысты. 1954 жылы АҚШ қолдаған оңшыл әскери диктатор Карлос Кастильо Армас әскери төңкеріс арқылы Гватемаланың демократиялық сайланған президенті Жакобо Арбензді құлатты. Гватемаладағы 36 жылдық азаматтық соғыс 1960 жылдардың басында жаңа режимге қарсы солшыл бүлікші топтардың әскери көтерілісімен басталды. Жауап ретінде Гватемала үкіметі қарсы бүлікшілік тактикасын қолданды, нәтижесінде мемлекеттік зорлық-зомбылық пен террор күшейе бастады. Соғыс 1970 жылдары күшейді және 1979-1984 жылдар аралығында ең көп қираулар мен қаза болды. Гватемаланың азаматтық соғысы 1996 жылғы Осло келісімімен аяқталды, онда Гватемала үкіметі мен Гватемалалық Ұлттық революциялық біртүтас күштері (Unidad Revolucionaria Nacional Guatemalteca, URNG) арасындағы ресми атысты тоқтату жарияланды. Гватемаладағы 36 жылдық азаматтық соғыстың көптеген түпкі себептері бар. Гватемала экономикасы, негізінен кофе мен қант экспортына сүйенген, жергілікті еңбек пен жерді пайдалануға негізделген. Демократиялық режим мен марксистік бүлікшілер саяси және экономикалық элитаға, сондай-ақ олардың негізгі сауда серіктесі – АҚШ-қа тікелей қауіп төндірді. Нәтижесінде мемлекет бүлікшілердің әскери қаупін күшейтіп, азаматтық тұрғындарды өлтіруге және партизандарды "қолдайды" деп күдіктенгендердің адам құқықтарын бұзуға әкелетін шабуылдар жасады. Сонымен қатар, суық соғыс аясында антикоммунистік көңіл күй АҚШ-Гватемала дискурсына еніп, марксистік бүлікші топтарға қарсы күрес күшейді.

Жасау

1994 жылдың маусым айында Гватемала үкіметі мен URNG БҰҰ Бас хатшысының және Гватемаладағы Біріккен Ұлттар Ұйымының тексеру миссиясының (MINUGUA) кеңесімен "өткендегі адам құқықтарының бұзылуларын және Гватемала халқының азап шегуіне себеп болған зорлық-зомбылық актілерін анықтау үшін комиссия құру туралы келісімге" қол қойды, бұл CEH құрылуына әкелді. БҰҰ Бас хатшысының шындықты табу және келісімге келуге жұмыстануға бағытталған ықпалынан өзге, CEH құрылуына Католик шіркеуі де әсер етті – әсіресе, 1990 жылдардың ортасында Гватемала Архиепископтығының Адам құқықтары жөніндегі кеңсесін (ODHA) құрған кезде.

Шектеулер

Комиссияның шектеулері мынадай болды: жауапкершілікті ешбір жеке тұлғаға жүктеуге болмайды – есімдерді атауға тыйым салынды; АХКК-нің (CEH) анықтамалары мен қорытындылары сотта қудаланбауы тиіс; және комиссияның өкілеттігі алты айды құрады, оны 18 айға дейін ұзартуға болады. Алайда, соңғы шектеу сақталмады, өйткені комиссияның жұмысы екі жылға созылды. Бұған қоса, АХКК-нің (CEH) куәгер шақыру құқығы болмады.

Презентация

CEH-ның "Мұқыныштың естелігі" (Memoria del Silencio) атты есебі 1999 жылдың ақпан айында 12 томдық баяндама түрінде URNG және Гватемала үкіметінің өкілдеріне, сондай-ақ БҰҰ Бас хатшысы Кофи Аннанға ұсынылды. Есеп ағылшын және испан тілдерінде онлайн режимінде көпшілікке қолжетімді.

Есептің қорытындылары

CEH үшін өткенді түсіну және бейбітшілікке қадам басу үшін азаматтық соғыстың себептерін терең талдау қажет екені анық болды. Олардың қорытындысы бойынша, қақтығыстың басты төрт себебі: құрылымдық әділетсіздік, еркін, қоғамдық кеңістіктердің жабылуы, демократияға қарсы үрдіс, Ұлы Суық Соғыс контексі және халықаралық ықпал. CEH Гватемаланың жүйелік мәселелерін де зерттеді. Олар Гватемаладағы экономикалық, мәдени және әлеуметтік қатынастардың құрылымы мен мәні оның отаршылдық тарихының көрінісі болып табылатын терең шеттету, антагонизм және қақтығыспен сипатталатынын анықтады. Сонымен қатар, тиімді мемлекеттік әлеуметтік саясаттың болмауы тарихи шеттету динамикасын күшейткенін байқады. Шындығында, олардың айтуынша, соңғы мемлекеттік саясат теңсіздікке алып келді, ал институционалдық нашарлық демографиялық топтар арасындағы айырмашылықты мәңгілеп сақтады. Қақтығысқа дейін азаматтық және саяси құқықтар шектелді, ал үкіметке қарсы көңіл күй мен революциялық ойлардың таралуын болдырмау үшін қоғамдық орындар жабылды. Қарулы қақтығыс кезінде мемлекеттің саяси тұрақсыздыққа төтеп беруге қабілетсіздігі күрделі репрессия жүйесін құруға әкелді, оның ішінде құпия, заңсыз жазалау жүйесі де болды. Әскери барлау қақтығыстың басты қозғаушы күші болды. Жазасыздық Гватемаланың саяси жүйесіне еніп кетті.

Адам құқықтары бұзылуы: статистика

CEH-де басты назар азамат соғысы кезіндегі адам құқықтары бұзылуына аударылды. Олар адам құқықтары бұзылуы мен зорлық-зомбылық әрекеттерінен барлығы 42 275 адамның қаза болғанын тіркеді, оның ішінде 23 671 адам өз бетінше өлтірілді және 6 159 адам күштеп жоғалды. Соғыс кезінде қаза тапқан немесе жоғалып кеткендердің саны 200 мыңға дейін жетеді деп есептеледі. Демографиялық тұрғыдан алғанда, CEH "толық анықталған" құрбандардың 83%-ы майя ұлтынан, ал 17%-ы ладинолар екенін анықтады. Бұзушылықтардың 93%-ы мемлекеттік күштерге және олармен байланысты жарымәскери топтарға, ал 3%-ы бүлікшіл топтарға жатқызылды. Төтенше өлім жазасына кесу, күштеп жоғалту, азаптау, зорлау және негізгі құқықтардың өзге де бұзушылықтарының құрбандарының арасында балалар, дін қызметкерлері, жергілікті басшылар, сондай-ақ бүлікшіл топтармен байланысы жоқ бейбіт әйелдер мен ерлер де болды.

Ұсынымдарды іске асыру

Гватемала әскері 1996 жылғы бейбіт келісімнің адам құқықтарына қатысты көптеген тұстарын қабылдамады, соның ішінде CEH құру мен оның жұмысын. Олар бұл құралдарды бүлікшіл топтардың саяси қолдау мен әскери күш жинау үшін пайдаланатынын айтты. Дегенмен, URNG, Католик шіркеуі және түрлі азаматтық қоғам мен адам құқықтары ұйымдары адам құқықтарына бағытталған келісімдер мен комиссияларды ынталы түрде қолдады. Комиссия алдындағы мәселелердің басым бөлігі саяси және идеологиялық келіспеушіліктерге байланысты болды. Шындығында, CEH ақыры құрылғанымен, армия комиссияға қатысты айқын қарсылығын білдіргенде және URNG оның қатысуын келіссөздерге жатпайтын нәрсе деп мәлімдегенде оның жұмысы тоқтап қалды. 1999 жылы есеп жарияланғаннан бері аталған ұсынымдарды іске асыруда белгілі бір прогрессқа қол жеткізілді. 2000 жылы Гватемала мәжбүрлі түрде жоғалып кетулерге қарсы Америкалық конвенцияны, Адам құқықтары жөніндегі Америкалық конвенцияның әлеуметтік-экономикалық және мәдени құқықтарға қатысты қосымша хаттамасын, сондай-ақ Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактінің Факультативтік протоколын ратификациялады. 2002 жылы ол балалардың қарулы қақтығыстарға қатысуы және 2003 жылы жеке шағымдарды қабылдау үшін Азаптауларға қарсы комитеттің құзыреттілігін мойындауға қатысты Балалар құқықтары конвенциясының Факультативтік протоколын ратификациялады. Бұл келісімдерге қол қойылғанымен және ратификацияланғанымен, олардың мазмұны әлі де ағымдағы және болашақ ішкі жоспарларға енгізілген жоқ. Бұған қоса, 2003 жылы, адам құқықтарының көптеген бұзушылықтарынан кейін 20 жыл өткен соң, Ұлттық өтемақы бағдарламасы құрылды. CEH мемлекетті қақтығыс кезінде жасалған қылмыстарды тергеуге міндетті деп мәлімдегеніне сәйкес, бұрынғы әскери диктатор Хосе Эфраин Риос Монтт геноцид және адамзатқа қарсы қылмыстар жасағаны үшін сотталып, жазаланды. Алайда, түрлі себептерге байланысты оның ісі 2015 жылдың қаңтарына дейін, содан кейін 2016 жылдың қаңтарына дейін тоқтатылды. 2016 жылдың наурыз айында жабық есіктерде сот процесі басталды. Риос Монтт сот процесі кезінде қайтыс болды.

Сын-пикирлер мен даулар

Комиссияның ең даулы ашылуларының бірі – қақтығыс кезінде партизандық топтардың мемлекетке немесе оның әскеріне тікелей қауіп төндіретін әскери әлеуетке ие болмағаны туралы мәлімдемесі болды. Мемлекет Гватемаланың саяси жүйесіне көтерілісшілердің нақты қауіп төндірмейтінін жақсы білген. Олар жасаған қылмыстарын ақтау үшін олар көтерілісшілердің әскери қаупін әдейі үлкейтіп көрсеткен деген пікір бар. CEH есебі жарияланғаннан кейінгі бірнеше жылда ғалымдар оның қақтығыстың алдын алу және ұлттық бірлік құрудағы тиімділігін талдады, бұл комиссияның мандатында баса көрсетілген. Джефф Корнтасел мен Синди Холдер мемлекеттік деңгейде ұйымдастырылған шындықты анықтау механизмдерінің түбінен кемшіліктер шығады, егер олар жергілікті халыққа қарсы тарихи және жалғасып жатқан әділетсіздіктерді қарастырмаса. Бұл Гватемала үшін ерекше маңызды, себебі қақтығыста қаза тапқандардың 83% -ы жергілікті халықтан болған. Сонымен қатар, Рейчел Сидер соғыстан кейінгі Гватемаладағы сот реформасы мен зорлық-зомбылықты зерттеді және 2011 жылы адам өлтіру көрсеткіші қарулы қақтығыстың ең қызып тұрған кезеңінен де жоғары болғанын мәлімдеді. CEH-ның тиімділігі күмәнді, алайда ол табыстарға да жетті – әсіресе, қақтығыс құрбандарының естелігін сақтауға арналған "La casa de la memoria" сияқты орындар ашылуының арқасында.