Кіріспе

Корея материгінің физиографиялық және геологиялық ерекшеліктерін терең талдау Корея түбегін (материкті) және жақын маңдағы 3960 аралды қамтиды. Бұл жарым арал Солтүстік-Шығыс Азияда, Қытай мен Жапонияның арасында орналасқан. Солтүстік-батыста Амнок өзені (Ялу өзені) Кореяны Қытайдан, ал солтүстік-шығыста Думан өзені (Тумен өзені) Кореяны Қытай мен Ресейден бөліп тұрады. Батысында Сары теңіз, оңтүстігінде Шығыс Қытай теңізі мен Корея бұғазы, шығысында Корея шығыс теңізі орналасқан. Ерекше аталатын аралдарға Жежу аралы (Джежудо), Ульюнг аралы (Ульюндго) және Лианкорт таулары жатады. 223,179 км² Кореяның ауданы Ұлыбританияның (244,100 км²) немесе АҚШ-тың Миннесота штатының (225,171 км²) аумағына ұқсас. Аралдарды есептемегенде, Корея түбегінің ауданы 220,847 км²-ді құрайды. Жарты арал шамамен 1,100 км солтүстік-оңтүстікке және 300 км шығыстан батысқа дейін созылады. Жарты аралдың оңтүстік және батыс бөліктерінде жақсы дамыған жазықтар бар, ал шығыс және солтүстік бөліктері таулы. Кореяның ең биік тауы – Пэкту немесе Пэктусан тауы Қытаймен шекарада орналасқан. Пэкту тауының оңтүстік бөлігі, Гаэма биіктіктері деп аталатын жота, негізінен кайнозой оргенезі кезінде көтерілді және ішінара жанартаулық заттармен жабылған. Гаэма Говон (Гаэма платосының) оңтүстігінде, жарым аралдың шығыс жағалауы бойында бір-біріне тікелей жалғасқан жоғары таулар орналасқан. Бұл тау тізбегі Бэкду даеган деп аталады. Маңызды таулардың ішінде Собаек таулары (Sobaeksan), Кумганг таулары (Kumgangsan), Сеорак таулары (Seoraksan), Тэбэк таулары (Taebaeksan) және Чири таулары (Jirisan) бар. Бэкду даеган бағытына шамамен перпендикуляр бағытта орналасқан бірнеше төменгі, екінші деңгейдегі тау тізбектері де бар. Олар мезозой оргенезінің тектоникалық сызықтары бойында қалыптасты және негізінен солтүстік-батысқа қарай бағытталған. Материктегі көптеген ежелгі таулардан айырмашылығы, Кореядағы маңызды аралдардың көпшілігі кайнозой оргенезіндегі жанартаулық белсенділік нәтижесінде пайда болған. Оңтүстік жағалауда орналасқан Джеджу аралы – ірі жанартаулық арал, оның ең биік тауы Халла тауы (Hallasan) Оңтүстік Кореядағы ең биік нүкте болып табылады. Ульюнг аралы – Жапон теңізіндегі жанартаулық арал, оның құрамы Джеджу аралынан көбірек фельзиттен тұрады. Жанартаулық аралдар батысқа қарай жылған сайын жасырақ болады. Таулы аймақ негізінен жарым аралдың шығыс бөлігінде орналасқандықтан, өзендердің көпшілігі батысқа қарай ағып түседі. Екі ерекшелік – оңтүстікке қарай ағатын Накдон өзені (Nakdonggang) және Сомджин өзені (Seomjingang). Батысқа қарай ағатын маңызды өзендерге Амнок өзені, Чончон өзені (Chongchongang), Тэдон өзені (Taedonggang), Хан өзені (Hangang), Гым өзені (Geumgang) және Йонгсан өзені (Yeongsangang) жатады. Бұл өзендер кең су тасқынына ұшырайтын жазықтарды құрайды және ылғалды күріш егісі үшін өте қолайлы жағдай жасайды. Кореяның оңтүстік және оңтүстік-батыс жағалаулары жақсы дамыған риа жағалауын құрайды, корей тілінде Дадохэ джин деп аталады. Бұл қисық жағалау теңіздің тыныш болуына ықпал етеді, бұл қауіпсіз кеме жүруге, балық аулауға және теңіз өсімдіктерін өсіруге мүмкіндік береді. Күрделі жағалаудан басқа, Корея түбегінің батыс жағалауында өте жоғары толқын амплитудасы байқалады (Инчхонда, батыс жағалаудың ортасында, ол шамамен 5 метрге жетеді). Оңтүстік және батыс жағалауларында кең тасқындық алаңдар қалыптасқан.

Физикалық география

Кореяның 70 пайызын таулар алып жатыр, ал егістік алқаптар көбінесе кішігірім болып, таулардың бірінен соң бірі тізбектері арасында орналасқан. Жартыарал солтүстік және шығысқа қарай көбірек таулы болып келеді, ең биік таулары (соның ішінде Бейкду тауы) солтүстікте табылады. Жартыаралдың жағалау сызығының ұзындығы шамамен [ұзындығын қосу керек] және оңтүстік және батыс жағалаулары ерекше қисық. Жартыаралдың 3,579 аралының көп бөлігі оңтүстік және батыс жағалауларында шоғырланған.

Климат

Кореяның климаты солтүстіктен оңтүстікке қарай күрт өзгеріп тұрады. Оңтүстік аймақтарда Жапония сияқты салыстырмалы түрде жылы және ылғалды климат басым, оған Шығыс Кореяның жылы ағыны сияқты жылы мұхит суларының әсері бар. Солтүстік аймақтарда Маньчжурияға ұқсас, суық және континенттік климат орналасқан. Мысалы, Ялу өзені аңғарындағы жылдық жауын-шашын мөлшері оңтүстік жағалаудағыдан екі еседей аз. Сонымен қатар, түбіртектегі оңтүстік және солтүстік ұштар арасында қаңтар айының температурасында да айырмашылық бар. Дегенмен, бүкіл түбіртекке Шығыс Азия муссоны (шылдың ортасында) және күзде жиі болатын тайфундар сияқты ұқсас климаттық үлгілер тән. Жауын-шашынның көп бөлігі жаз айларында жауады, оның жартысына жуығы муссон кезінде түседі. Қыстар суық, қаңтар айындағы температура Джеджу аралынан басқа жерлерде көбінесе нөлден төмен болады. Қыста жауын-шашын аз, таулы аймақтардан басқа жерлерде қар жиналмайды.

Биология

Корея флорасын зерттеулерде жарты аралда 3000-нан астам түр анықталды, оның 500-ден астамы эндемиктер. Жарты аралдың флористикалық аймақтары көбінесе жылы, орташа және суық белдеулерге бөлінеді. Жылы белдеу оңтүстік жағалау мен аралдарда, соның ішінде Чеджудода басым. Ол негізінен кең жапырақты мәңгі жасыл өсімдіктермен сипатталады. Орташа белдеу жарты аралдың басым бөлігін, оңтүстік жағалаудан және биік таулардан алыс жатқан жерлерді қамтиды. Бұл белдеуде корей қарағайы және әртүрлі жапырақты ағаштар басым. Суық белдеулі өсімдіктер жарты аралдың солтүстік шетінде және биік тауларда, соның ішінде Чеджудодағы Халласанның жоғарғы бөлігінде кездеседі. Бұл аймақтағы мәңгі жасыл өсімдіктерге ларикс және арша кіреді. Бұл өсімдіктердің көп бөлігі Маньчжуриямен ортақ. Дүниежүзілік табиғат қорының мәліметінше, Корея бірнеше экологиялық аймақтан тұрады. Оңтүстік Кореяның мәңгі жасыл ормандары жарты аралдың ең оңтүстік бөлігін, сондай-ақ Чеджу аралын алып жатыр. Орталық Кореяның жапырақты ормандары жарты аралдың орташа белдеудегі орталық бөлігін қамтиды. Маньчжурияның аралас ормандары жарты аралдың солтүстік жазықтары мен төменгі төбелерін алып, солтүстікке қарай Маньчжурияға дейін, Ресей мен Қытай шекарасындағы Амур өзеніне дейін созылады. Чанбай тауларының аралас ормандары Солтүстік Корея мен Қытай шекарасындағы жоғары биіктіктегі таулы аймақты қамтиды, онда ормандар қылқан жапырақты ағаштармен басым, ал ең биік шыңдарда альпілік шалғынды далалар мен тау беткейлері бар.

Геология

Корея жері төменгі таулармен бүршіктелген, қиырлы-қиярлы келеді. Көптеген тау жыныстары Прекамбрий дәуірінен пайда болған, бірақ палеозой, мезозой және кайнозой дәуірінің тау жыныстарының шашыраңқы қалдықтары да кездеседі. Қалампырда белсенді жанартаулар жоқ. Дегенмен, солтүстіктегі Бэкду тауы мен оңтүстіктегі Халласан тауында кратерлік көлдер бар, бұл олардың жақында ғана белсенді болғанын көрсетеді. Сонымен қатар, қалампырдың барлық жерінде вулкандық активтіліктің төмен деңгейін көрсететін ыстық су бұлақтары жиі кездеседі. Жыл сайын шамамен екі жер сілкінісі тіркеледі, бірақ олардың көпшілігі елеулі зиян келтірмейді.