Кіріспе

Психологиялық тест

Салли-Энн тесті – даму психологиясында адамның басқаларға жалған сенімдерді тағайындау қабілетін, яғни әлеуметтік-танымдық дағдысын өлшеуге қолданылатын психологиялық тест. Салли-Энн тестін алғаш рет Симон Барон-Коэн, Алан М. Лесли және Ута Фрит (1985) жүзеге асырған; 1988 жылы Лесли мен Фрит экспериментті адамдардың қатысуымен (қуыршақтар емес) қайталап, ұқсас нәтижелерге қол жеткізді.

Сынақтың сипаттамасы

Тиімді тест жасау үшін Барон Коэн және авторлар тобы Wimmer және Perner (1983) жасаған қуыршақтар ойынының парадигмасын өзгертті, онда қуыршақтар таза әңгімелеудің болжамдық кейіпкерлері емес, әңгіменің нақты кейіпкерлерін көрсетеді. Тест процесінде, қуыршақтарды таныстырғаннан кейін, балаға олардың есімдерін еске түсіру туралы бақылау сұрағы қойылады (Есімдерді атау сұрағы). Содан кейін қысқаша көрініс ойнатылады: Салли бір мәрмәр алып, оны себетіне жасырады. Одан кейін ол бөлмеден шығып, серуендеуге кетеді. Ол кеткен кезде, Энн Салидің себетінен мәрмәрді алып, өзінің қорабына қояды. Содан кейін Салли қайтадан таныстырылады және балаға маңызды сұрақ қойылады, Сенім сұрағы: «Салли мәрмәрін қайда іздейді?» Барон Коэн және авторлар тобы (1985) жүргізген зерттеуде 27 клиникалық белгілері жоқ баланың 23-і (85%) және Даун синдромы бар 14 баланың 12-сі (86%) Сенім сұрағына дұрыс жауап берді. Дегенмен, аутизммен ауыратын 20 баланың тек төртеуі (20%) дұрыс жауап берді. Төрт жасқа дейінгі балалар, сондай-ақ көптеген аутистік балалар (үлкен жастағылар да) Сенім сұрағына «Энннің қорабы» деп жауап берді, бұл Салидің мәрмәрі жылжығанын білмейтіндей көрінеді. Ruffman, Garnham және Rideout (2001) Sally-Anne тесті мен аутизм арасындағы байланысты әлеуметтік коммуникациялық функция ретінде көздің қозғалысы тұрғысынан зерттеді. Олар мәрмәрді қою үшін үшінші мүмкін орынды қосты: тергеушінің қалтасын. Аутистік балалар мен орташа білім деңгейі төмен балалар осы форматта тестіленгенде, екі топтың да Сенім сұрағына бірдей жақсы жауап бергенін анықтады; алайда, орташа білім деңгейі төмен қатысушылар мәрмәрдің дұрыс орналасқан жеріне сенімді қарады, ал аутистік қатысушылар дұрыс жауап бергеніне қарамастан, мұндай іс-әрекет жасаған жоқ. Бұл нәтижелер аутизмге тән әлеуметтік жетіспеушіліктердің көрінісі болуы мүмкін. Tager Flusberg (2007) Сали-Энн тапсырмасының эмпирикалық нәтижелеріне қарамастан, ғалымдар арасында аутизмнің «ақыл теориясы» гипотезасының маңыздылығына қатысты күмән артып келе жатыр деген пікірді білдірді. Барлық жүргізілген зерттеулерде аутизммен ауыратын кейбір балалар Сали-Энн сияқты жалған сенім тапсырмаларын орындай алады.

Басқа гоминидтерде

Шымпанзелер, боноболар және орангутандардың көз қозғалысын бақылау, олардың үшеуінің де Кинг Конг костюмі киген адамның қате пікірін күтіп, Салли-Энн тестін өтетінін көрсетеді.

Жасанды интеллект

Жасанды интеллект және есептеулік когнитивтік ғылым зерттеушілері ұзақ уақыттан бері Сали-Энн тестісі сияқты тапсырмаларда басқалардың (жалған) сенімдері туралы ойлау қабілетін есептеу арқылы модельдеуге тырысып келеді. Бұл қабілетті компьютерде қайта жасай алу үшін көптеген тәсілдер қолданылды, оның ішінде нейрондық желілер, эпистемиялық жоспарларды тану және Байес ақыл-ойының теориясы. Бұл тәсілдер әдетте агенттерді олардың сенімдері мен тілектеріне сүйене отырып, рационалды түрде әрекеттерді таңдайтын ретінде модельдейді, оларды болашақ әрекеттерін болжау үшін (Сали-Энн тестісіндегідей) немесе олардың қазіргі сенімдері мен тілектерін анықтау үшін пайдалануға болады. Шектелген жағдайларда, бұл модельдер Сали-Энн тестісіне ұқсас тапсырмаларда адам сияқты мінез-құлықты қайта жасай алады, егер тапсырмалар машина оқи алатын форматта берілсе. 2023 жылдың 22 наурызында Microsoft компаниясының зерттеу тобы LLM негізіндегі AI жүйесі GPT-4 Сали-Энн тестісінің бір түрін өте алғанын көрсететін мақала жариялады, авторлар оны «GPT-4 өте жоғары деңгейде ақыл-ойының теориясына ие екенін көрсетеді» деп түсіндірді. Алайда, бұл тұжырымның жалпылығын бірнеше басқа мақалалар жоққа шығарды, олар GPT-4-тің басқа агенттердің сенімдері туралы ойлау қабілеті шектеулі екенін (ToMi бенчмаркі бойынша 59% дәлдік) және адамдар оңай шешіп алатын Сали-Энн тестісіне енгізілген «қарсылық» өзгерістерге төзімді емес екенін көрсетті. Кейбір авторлар GPT-4-тің Сали-Энн сияқты тапсырмалардағы нәтижелерін жақсартылған промпттар арқылы 100%-ға дейін арттыруға болады деп мәлімдеседі, бірақ бұл тәсіл ToMi деректер жинағында дәлдікті тек 73%-ға дейін арттырады және басқа агенттердің мақсаттары туралы байқалатын әрекеттерден сенімді түрде сараланған қорытындылар жасамайды. Осылайша, GPT-4 сияқты LLM-дердің әлеуметтік ойлауды қаншалықты жақсы орындай алатыны әлі де зерттеудің белсенді саласы болып табылады.