Кіріспе
Малинке мәдениетінің эпикалық поэмасы Сунжата (/s//ʊ//n/'/dʒ//ɑː//t//ə/; Мандинг тілдері: ߛߏ߲߬ߖߘߊ߬ Sònjàdà, сондай-ақ Сундиата немесе Сон Джара деп аталады) – Малинке халқының эпикалық поэмасы, ол Мали империясын құрған батыр Сундиата Кейтаның (1255 жылы қайтыс болған) тарихын айтады. Бұл эпос – ауызша дәстүрдің бір мысалы, ол 13 ғасырға дейін жетеді және әр буынның жыраулары немесе желиу (джели) арқылы жеткізіліп келеді. Бір ғана немесе түпкілікті нұсқасы жоқ.
Sunjata (/s//ʊ//n/'/dʒ//ɑː//t//ə/; Manding languages: ߛߏ߲߬ߖߘߊ߬ Sònjàdà, also referred to as Sundiata or Son Jara) is an epic poem of the Malinke people that tells the story of the hero Sundiata Keita (died 1255), the founder of the Mali Empire. The epic is an instance of oral tradition, going back to the 13th century and narrated by generations of griot poets or jeliw (djeli). There is no single or authoritative version.
Тарихи мән-жай және маңызы
Эпоста бейнеленген оқиғалардың тарихи негіздері талқылауға ашық. Мали империясының ерте тарихы және оның тарихы туралы, әсіресе Ибн Халдунның жазбалары, 14 ғасырға қатысты араб тарихи көздері сақталған. Сондықтан, ауызша дәстүрдегі мәліметтер осы кезеңдегі тарихи оқиғаларды қайта құру үшін маңызды рөл атқаруы мүмкін. Ауызша дәстүр ғасырлар бойында маңызды өзгерістерге ұшырайды, бірақ ғалымдар бәрібір эпостағы тарихи оқиғаларды көрсететін элементтерді анықтауға тырысты. Эпостың араб тіліндегі жазбаша қорытындылары 1890 жылға дейін болған. 1890 жылдарда француз шенеуніктері эпостың нұсқаларын жинап, 1898 жылдан бастап француз және неміс тілдеріне аудармаларын жариялады. Батыс Африкасында білім алған адамдар 1930 жылдардан бастап осы әңгіменің әдеби нұсқаларын жасай бастады. Бұл әсіресе француз элиталық мектебі, Эколь Уильям Понтиде, 1937 жылы оқиғаға негізделген драма қою арқылы көрінді. Бұл кезең ауызша дәстүрдің сауаттылық және қазіргі заманмен алғашқы байланысын білдіреді, ал 1937 жылғы қойылымдағы өзгерістер ақырында Нианның (1960) алғашқы «романдық» зерделеуінен бұрын 1940 және 1950 жылдары ең ықпалды болған эпостың түріне әкелді. Эпостың әрбір сөзін жазбаға түсіру 1967 жылы жасалды. Ауызша тарихи эпос ретінде «Сунжата» Мали империясының тарихы ғана емес, сонымен қатар манде этносының мәдениеті туралы да ақпарат береді. Манде отбасы құрылымында екі элемент болды: құрылысшыл (баденья) немесе бұзушы (фаденья). Фаденья, яғни «әке-балалық», – жартылай туыстар арасындағы бәсекелестік, және «Сунжата» эпосында Соголон Конденің ұлы Сундиата мен Сассуманың ұлы Данкаран Туманның (патша Наре Марганның бірінші әйелі) арасындағы антагонизммен бейнеленеді. Фаденьяның бұзушы күштері Сундиата мен оның анасын Малиден қуғынға ұшыратуға себеп болды, себебі Сассума Соголонның отбасына зиян келтіруі мүмкін деп қорқыды. Баденья, яғни «ана-балалық», – бір ананың балалары арасындағы махаббат. Бұл эпоста Сундиатаның қарындасы Колонканың Сассуманың сиқыршылық әрекеттеріне қарсы оны күзетуімен және бауырларының Малиді қайтару үшін оған қолдау көрсетуімен бейнеленеді. Сундиатаның дене бітіміне байланысты кемшіліктерін жеңіп, анасының жалбарынуына жауап ретінде жүре бастауы үшін анасының қолдауы да маңызды болды. Ананың маңыздылығын баяндаушы «бала анасынан артық емес» деп атап көрсетті. Маңыздысы, Сундиатаға тағдырын орындау үшін фаденья мен баденьяның қарама-қарсы күштерінің екеуі де қажет болды, бұл екі элементтің де манде мәдениеті үшін қажеттілігін көрсетеді. «Сунжата» эпосы әлі күнге дейін манде дәстүрлі мәдениетінің ажырамас бөлігі болып табылады және гриоттар осы әңгімені қайтадан айтып береді. Бүгінде ол Мали, Гамбия, Сенегал және Гвинея республикаларының ресми ұлттық мифологиясының бір бөлігіне айналды және бастауыш мектеп оқу бағдарламаларында тарих сабақтарында оқытылады.
The Sunjata epic is still an integral part of Mande traditional culture and the story continues to be retold by griots and through masked ritual performances. Today it has also become part of the official national mythology of the republics of Mali, Gambia, Senegal and Guinea and is studied in history lessons in primary school curricula.
Сюжет
Сунжата эпосының барлық белгілі нұсқаларын қамтитын, 40-тан астам эпизодтан тұратын бірде-бір беделді нұсқасы жоқ, бірақ дәстүрлі түрде кіріктірілетін негізгі, маңызды элементтер бар. Денесінің әлсіздігіне қарамастан, патша Сундиатаға жас кезінде жеке гриотын берді; олардың бірге өсіп, дәстүр бойынша үнемі кеңес беруі үшін осылай істеді. Наре Маган Конате қайтыс болғаннан кейін (шамамен 1224 жылы), оның үлкен ұлы Данкаран Туман таққа отырды, Конатедің болжамды орындауын қалауына қарамастан. Сундиата мен оның анасы, енді екі қыз туғаннан кейін және Конатедің үшінші әйелі Наманджеден екінші ұлды асырап алғаннан кейін, жаңа патша мен оның анасының наразылығына ұшырады. Соголонды қорлағаннан кейін, Сундиата Nounfari теміршіден темір таяқ сұрады, бірақ тік тұрып, жүруге тырысқанда ол сынды. Тек қана С'раның (африкалық баобабының немесе Адансон ағашының) бұтағын қолданғанда ғана ол жүре алды. Эпостың бір нұсқасында Сундиата әкесі қайтыс болғаннан кейін және анасы оған бұйрық берген соң жүре бастайды. Содан кейін ол ұлы аңшыға айналады.
Ағылшын тіліндегі таңдалған нұсқалар
Мамадю Куяте (орындаушы) және Джибрил Тамсир Ниан (романдыққа бейімдеу): Soundjata ou l'Epopée Mandingue (Париж: Présence Africaine, 1960). Г. Д. Пикеттің аудармасы: Бамба Сусо, Бана Кануте және Дембо Кануте (орындаушылар) & Гордон Иннес (редактор): Сунджата: Үш мандинка нұсқасы (Лондон университеті, 1974). Ықшамдалған нұсқасы: Сунжата (Пингвин, 1999) Фа Диги Сисоко (орындаушы) және Джон Уильям Джонсон (редактор): Сон Джара эпосы: Батыс Африка дәстүрі (Индиана университетінің баспасы, 1986). Үшінші басылымның атауы: Son Jara: The Mande Epic (2003) Джанка Тасси Конде (орындаушы) & Дэвид К. Конрад (редактор): Sunjata: A West African Epic of the Mande Peoples (Хакетт, 2004). "Сунжата: жаңа прозалық нұсқа" (Хакетт, 2016) ретінде қайта өңделген. Исиака Диаките Каба (драматург): Soundjata, The Lion: The day when the spoken word was set free / Sunjata, The Lion: The day when the spoken word was set free (Денвер: Outskirts Press, 2010). Француз-ағылшын тіліндегі драмалық нұсқа. Стивен Булман "Сунжата эпосының жарияланған нұсқаларының тізімі" еңбегінде көптеген нұсқаларды тіркеген. Джон Уильям Джонсон да онлайн-библиографияны жинақтады.
Bamba Suso, Banna Kanute and Dembo Kanute (performers) & Gordon Innes (editor): Sunjata: Three Mandinka Versions (University of London, 1974). Abridged version: Sunjata (Penguin, 1999)
Fa Digi Sisòkò (performer) & John William Johnson (editor): The Epic of Son Jara: A West African Tradition (Indiana University Press, 1986). Third edition title: Son Jara: The Mande Epic (2003)
Djanka Tassey Condé (performer) & David C. Conrad (editor): Sunjata: A West African Epic of the Mande Peoples (Hackett, 2004). Reworked as Sunjata: A New Prose Version (Hackett, 2016). Issiaka Diakité Kaba (playwright): Soundjata, Le Lion: Le jour oú la parole fut libérée / Sunjata, The Lion: The day when the spoken word was set free (Denver: Outskirts Press, 2010). French English diglot dramatized version
Stephen Bulman documents many more versions in "A Checklist of Published Versions of the Sunjata Epic". John William Johnson also compiled a bibliography online.