Кіріспе
Диннотеридтер ("қорқынышты аңдар") – ежелгі сүтқоректілер тұқымдасы, Кенозой дәуірінде өмір сүрген, бастапқыда Африкада пайда болып, кейін Оңтүстік Азия (Индопакистан) және Еуропаға тараған, ертедегі пілге ұқсас proboscideans тұқымдасы. Осы кезеңде олар өте аз өзгерді, тек өлшемдері айтарлықтай үлкейді; Миоценнің соңында олар өз заманының ең ірі құрлық жануарларына айналды. Олардың ең ерекше белгілері – жоғарғы тістерінің болмауы және төменгі жақтан төмен қарай иілген тістері. Динотерлер әртүрлі болған жоқ; белгілі үш туыс – Chilgatherium, Prodeinotherium және Deinotherium. Бұл туыстар эволюциялық тізбек құрайды, әрбір жаңа туыс алдыңғысын ығыстырып шығарады. Мамонттар мен мастодонттар тұқымдасынан өзгеше, деинотерлер мұз дәуіріне дейін сақталып қалмай, Плейстоценнің басында жойылып кетті.
Deinotheriidae ("terrible beasts") is a family of prehistoric elephant like proboscideans that lived during the Cenozoic era, first appearing in Africa, then spreading across southern Asia (Indo Pakistan) and Europe. During that time, they changed very little, apart from growing much larger in size; by the late Miocene, they had become the largest land animals of their time. Their most distinctive features were their lack of upper tusks and downward curving tusks on the lower jaw. Deinotheres were not very diverse; the only three known genera are Chilgatherium, Prodeinotherium, and Deinotherium. These form an evolutionary succession, with each new genus replacing the preceding one. Unlike the various mammoth and mastodont lineages, the deinotheres died out in the early Pleistocene, rather than continuing through the ice age.
Сипаттама
Дене пішіні мен пропорциялары қазіргі пілдерге өте ұқсас. Аяқтары қазіргі пілдер сияқты ұзын болған, бірақ бас сүйегі нағыз пілдердікінен көбірек жазық болды. Жоғарғы жаққа кескіш тістері мен клыштар болмаған, бірақ әр жағында бес төмен тақымды моляр тістері болған, ал төменгі жақта да осы сандар кездесетін. Динотерлер алдыңғы тістерін тамақтарын ұсақтау үшін, ал артқы тістерін өсімдік материалдарын кесуге (тілімдеуге) пайдаланған. Төменгі жақ сүйегінің алдыңғы бөлігі төмен қарай бұрылып, екі клык сияқты кескіш тістерді ұстаған. Бұл тістер төмен және артқа қарай үлкен ілгек пішінде иіліп, динотерлердің ең ерекше белгісін құрады. Клыктар қазуға емес, өсімдіктерді жұлуға пайдаланылған.
Экология
Динотерлер жер үстіндегі өсімдіктермен қоректенуге бейімделген "қиюшы" жануарлар болған. Олардың тамақ шайнау әдісі қазіргі тапирлердікіне ұқсас болған: алдыңғы тістері тамақты ұрып-соғу үшін, ал екінші және үшінші азу тістері күшті тік қию қозғалысын жасаған, жақ қозғалысы шектеулі болған. Бұл шайнау әдісі гомфотерлердің (жанындағы ұнтақтау) және пілдердің (көлденең қию) әдістерінен ерекшеленеді. Динотерлердің азу тістері аз тозығыпты, бұл олардың жұмсақ, құмды емес орман өсімдіктерімен қоректенгенін көрсетеді, ал төмен қараған төменгі тістері қабық немесе басқа өсімдіктерді сыпыру үшін қолданылған. Deinotherium giganteum-ның төменгі алдыңғы аяғы ерте және орта миоценнің Prodeinotherium-іне қарағанда ұзынырақ, бұл миоценнің соңында Еуропада саванналардың кеңеюіне бейімделу нәтижесінде оның тиімді қадамдауына нұсқайды. Динотерлер, әдетте, орманнан орманға көшіп, кең және (олар үшін) пайдасыз далаларды кесіп өткен болуы мүмкін.
Эволюциялық тарих
Динотерлердің тегі мен эволюциялық байланыстары әлі де түсініксіз күйде. Олардың тістерінің құрылымындағы ұқсастықтарға байланысты, олар баритерлермен туыс деп саналады. Олар қалған сопақшалардан өте ерте кезде айырылып кеткен. 1970 жылдары бірнеше зерттеушілер оларды Proboscidea-ға бөлек тәртіпке жатқызды, бірақ қазіргі уақытта бұл көзқарас қолданылмайды. Ең көне динотер – Chilgatherium harrisi, ол кейінгі олигоценде өмір сүрген. Оның қазба қалдықтары Эфиопияның Чилга ауданында табылды (содан аты шыққан). Бұл, басқа сопақшалар сияқты, динотерлердің де Африкада пайда болғанын көрсетеді. Chilgatherium өте кішкентай болған, шамамен үлкен шошқа мен кішкентай бегемот арасындағы өлшемде. Миоценнің басында динотерлер кішкентай пілдей өсіп, Еуразияға қоныс аударды. Бірнеше түрі белгілі, барлығы Prodeinotherium туысына жатады. Орта миоценнің соңында осы қарапайым пробоцидтер Еуразияда одан да ірірек түрлермен алмастырылды. Еуропада Prodeinotherium bavaricum ерте миоценнің сүтқоректілер фаунасының MN 4 аймағында пайда болды, бірақ орта миоценде оны Deinotherium giganteum тез ауыстырды. Азияда да Prodeinotherium Бугти тауларындағы ерте миоцен қабаттарынан белгілі және орта миоценнің Чинджи формациясына дейін сақталды, онда оны D. indicum ығыстырды. Бұл миоцендік динотерлер кеңінен таралып, алып пілдердің мөлшеріне жеткенімен, олар сол кездегі (бірақ кішірек) Elephantoidea сияқты көптеп кездеспеді. Бұл дәуірге қатысты қазба қалдықтары Франция, Германия, Грекия, Мальта және Солтүстік Үндістан мен Пәкістаннан табылған. Олар негізінен тістер мен бас сүйектерінен тұрады. Олигоцен мен миоцен арасындағы кезеңде парацератерлердің жойылуынан кейін, динотерлер жер бетіндегі ең ірі жануарлар болды (және солай болып қалды). Миоценнің соңы – алып динотерлердің өркендеу кезеңі. D. giganteum Еуропадағы Валлезия және Туролия аймақтарында кеңінен таралған. Африканың ерте миоценінде жақсы танылған Prodeinotherium-нің орнын кейінгі миоценнің басында D. bozasi иеледі. Азияда D. indicum кейінгі миоценнің Док-Патан формациясында кең таралды. Түркияның Каядиби жеріндегі кейінгі миоценнің Синап формациясынан табылған D. giganteum-нің қазба тістері, Эппельсхайм, Виссберг және Монтредон сияқты ескірек жерлерден табылған тістерге қарағанда ірілеу, бұл түрдің мүшелерінің уақыт өте келе үлғаюға бейімділігін көрсетеді. Бұл олардың заманындағы ең үлкен жануарлар болды, олардың алып денесі жау-жануарлар мен өсімдіктермен қоректенетін басқа жануарлардан қорғады. Ең ірі мамонттар Плейстоценге дейін олардың мөлшеріне жақындамады. Миоценнің соңында динотерлердің жағдайы нашарлады. D. indicum шамамен 7 миллион жыл бұрын жойылып кетті, мүмкін, бұрын одан да үлкен Paraceratherium-ды жойған климаттың өзгеруінің сол процесі салдарынан. Еуропада D. giganteum, саны азайып бара жатқанмен, орта Плиоценге дейін сақталды; ең соңғы үлгі Румыниядан алынған. Африкадағы түпкі мекенінде динотерийлер плиоцен кезеңінде гүлденуін жалғастырды, ал Африканың бірнеше жерлерінде гоминидтердің қалдықтарымен бірге табылған. Соңғы рет осы жануарлардың арасынан D. bozasi түрі жойылып кетті. Ең жас белгілі үлгілер 1 миллион жыл бұрын (Плейстоценнің басында) Кенияның Канджера формациясынан алынған. Мұндай табысты және ұзақ өмір сүрген жануардың жойылу себептері белгісіз, бірақ осы уақытта Африка мегафаунасының басқа да бірнеше түрлері де жойылып кетті.