Кіріспе

Оңтүстік Америка Құрама Штаттарының тарихи кезеңі 1815-1861 жылдар аралығында. Антебеллум Оңтүстік дәуірі (анте беллум сөзінен) – Оңтүстік Америка Құрама Штаттары тарихында 1812 жылғы соғыс аяқталғаннан бастап 1861 жылы Америка Азамат соғысының басталуына дейінгі кезең. Бұл дәуір құлдықтың кең таралған тәжірибесімен және оның нәтижесінде қалыптасқан қоғамдық нормалармен ерекшеленді. Осы кезеңде Оңтүстік штаттарының басшылары құлдыққа деген көзқарастарын өзгертіп, бастапқыда оны ұятты және уақытша құрылым деп қараса, кейіннен оны қорғап, оның пайдалы екенін дәлелдеді. Сонымен қатар, олар құлдыққа қарсы күресетін жолымен шыққан қозғалысқа қарсы күресті. Қоғам әлеуметтік жағдайлар бойынша бөлініп, теңсіздікке толы болды және иммигранттар үшін мүмкіндіктердің жетіспеушілігімен сипатталды. Осының салдарынан, өндіріс саласы құлдар жоқ штаттардан қалып қойды. Ірі жер иелері құлдардың еңбегінен түскен табыстың көп бөлігін өздеріне алып, осы арқылы саяси элита ретіндегі билігін нығайтты, ал байлықтың теңсіздігі артты. Ел батысқа қарай кеңейген сайын құлдықтың таралуы ұлттық саясаттағы маңызды мәселеге айналып, ақырында Азамат соғысына ұласты. Азамат соғысынан кейінгі жылдары тарихи ревизионистер соғысты романтикалық бейнелеу арқылы үш негізгі тезисті қорғады: Конфедерацияның туған мақсаты батырлыққа толы болды, құлдар бақытты және қанағаттанған өмір сүрді, ал құлдық соғыстың басты себебі емес еді. Бұл құбылыс бүгінгі күнге дейін Оңтүстікте және елдің басқа бөліктерінде нәсілшілдік, гендерлік рөлдер мен діни көзқарастарға әсер етеді.

Тарих

XVIII ғасырда Атлантикалық құл саудасы отарлық кезеңде африкалық құлдарды жұмыс күші ретінде Оңтүстікке әкелді, олар егін жинауға пайдаланылды. 1790 жылы АҚШ-та шамамен 700 мың құл болды, бұл елдің жалпы халқының 18 пайызын құрады, яғни әр алты адамның бірі құл еді. Бұл жағдай XVII және XVIII ғасырларда жалғасты, бірақ 1790 жылдары Илай Уитни мақта тазартатын машинаны ойлап тапқанға дейін құлдық аса табысты болған жоқ және ірі плантациялық жүйе дамымады. Мақта тазартатын машинаның ойлап табылуынан бастап, құлдарды әкелуге тыйым салатын заң қабылданғанға дейінгі 15 жыл ішінде құл саудасы өрістеп, АҚШ-тағы құлдық жүйесі күшейді.

Экономикалық құрылым

Антебелл Оңтүстік ауыл шаруашылығының кең ауқымды дамуын көрді, ал өндіріс өсімі салыстырмалы түрде баяу болды. Оңтүстік экономикасы капиталдың төмен деңгейде жинақталуымен (көбінесе құл еңбегіне негізделген) және еркін айналымдағы капиталдың жетіспеушілігімен сипатталды. Бұл, бірнеше маңызды өнімге назар шоғырландыру қажеттігімен, өнеркәсіпке және қалаға қарсы кең таралған идеологиямен, сондай-ақ Оңтүстік банктік жүйесінің қысқаруымен күшейіп, Оңтүстікті экспорттық саудаға тәуелді етеді. Бұл АҚШ-тың солтүстік және батыс аймақтарының экономикасынан өзгеше болды, олар негізінен өздерінің ішкі нарықтарына сүйенді. Оңтүстік ішкі нарығы негізінен плантациялардан тұрғандықтан, Оңтүстік штаттары батыстан азық-түлік тауарларын, ал Англия мен Солтүстіктен өндірілген тауарларды импорттады. Плантациялық жүйені білікті басқарумен жұмыс күшін шоғырландыратын, ауыл шаруашылығына қолданылған фабрикалық жүйе деп қарастыруға болады. Бірақ Солтүстіктегі өнеркәсіптік өндіріске негізделген еңбек экономикасы өсіп келе жатқан сұраныспен қозғалса, плантациялық экономикалық жүйенің сақталуы құл еңбегіне байланысты болды, ол көп және арзан еді. Оңтүстік ауыл шаруашылығы экономикасының басты бес тауары – мақта, астық, темекі, қант және күріш болды, ал мақта өндірісі, ең табысты ақша өнімі, терең Оңтүстікте (Миссисипи, Алабама және Луизиана) шоғырландырылды.

Құлдық негізделген ауыл шаруашылығының тиімсіздігі

Бұл дәуірдің жетекші тарихшысы Ұлрих Боннелл Филлипс болды. Ол құлдықты Солтүстік пен Оңтүстік арасындағы саяси мәселе ретінде емес, әлеуметтік және экономикалық жүйе ретінде зерттеді. Ол Оңтүстікте үстемдік құрған ірі плантацияларға назар аударды. Филлипс құл еңбегінің тиімсіздігін және құлдықтың Оңтүстік экономикасына тигізген зиянды әсерін атап өтті. "Ямайка құл плантациясы" (1914) – салыстырмалы зерттеулердегі новаторлық еңбектердің бірі болды. Оның әдістері 1900 мен 1950 жылдар аралығында құлдық тарихын зерттеудің "Филлипс мектебіне" әсер етті. Филлипс ірі плантациялық құлдықтың тиімсіз және прогреске қадам баспайтын жүйе екенін дәлелдеді. Оның пікірінше, 1860 жылға қарай ол географиялық шектеріне жеткен, сондықтан уақыт өте келе жойылуға тиіс болған (Бразилияда болғандай). "Плантациялық жүйенің құлдырауы" (1910) атты еңбегінде Филлипс құлдықтың пайдасыз қалдық екенін, бірақ ол әлеуметтік мәртебе, абырой және саяси билікке ие болу мүмкіндігі болғандықтан сақталғанын айтты. "Оңтүстіктегі көптеген шаруалардың кішкентай немесе орташа шаруашылықтары болды, бірақ үлкен плантация иелерінің байлығы, көбінесе олардың құлдарының санында көрініс тапқан, оларға айқын бедел мен саяси билік берді". Филлипс плантаторлардың құлдарға салыстырмалы түрде жақсы қарағанын мәлімдеді, бірақ бұл көзқарасын Кеннет М. Стампп кейіннен қатысты сынға алды. Оның құлдықтың экономикалық құлдырауы туралы қорытындыларын 1958 жылы Альфред Х. Конрад пен Джон Р. Мейер "Саяси экономика журналында" жарияланған маңызды зерттеуде сынға түстірді. Олардың аргументтерін Роберт Фогель мен Стэнли Л. Энгерман 1974 жылы жарық көрген "Тайм он дə Кросс" кітабында одан әрі дамытты, мақта бағасы жеткілікті деңгейде болса, құлдықтың тиімді де, пайдалы да болатынын дәлелдеді. Кезекте, Фогель мен Энгерман құлдық тарихын зерттеген басқа тарихшылардың шабуылына ұшырады.

Экономиканың әлеуметтік құрылымға әсері

Құлдық, Оңтүстік плантациялық жүйелеріндегі еңбек күшінің басты көзі ретінде, келісімшарт бойынша жұмыс істеуді ығыстыра бастағанда, құлдық институтының экономикалық мәні соғысқа дейінгі Оңтүстікте байлықтың өсуындағы теңсіздікті күшейтті. Құлдық еңбегіне деген сұраныс және АҚШ-тың Африкадан құлдарды әкелуге тыйым салғандығы құлдардың бағасын жоғарылатты, соның салдарынан Вирджиния сияқты бұрынғы қоныс аудандарының шағын шаруашылықтары құлдарын оңтүстік және батысқа сатуға мүмкіндік алды.

Экономикалық зиян

Плантациялық жүйе Оңтүстікке 17, 18 ғасырларда және 19 ғасырдың басында экономикалық өрлеуге мүмкіндік берді. Дегенмен, плантациялық жүйеге және жалпыға тараған құл еңбегіне тәуелділік Оңтүстіктің экономикалық жағдайына осалдық әкелді. Азамат соғысының аяқталуынан кейін және Қайта құру дәуірінде (1863–1877) Оңтүстік экономикалық қирауды бастан өткерді. Плантациялық жүйеге аз тәуелді болған кейбір штаттар, оның құлауынан кейін жақсы жағдайға ие болды. Ульрих Боннелл Филлипс плантацияның «далалық жұмыстарға қажетті деңгейден артық өнеркәсіптік қабілеттері бар адамдардың мүмкіндіктерін шектегенін» айтады. Яғни, басқа білікті жұмыстарды атқаруға қабілетті адамдар жүйе сипатына байланысты далалық жұмыстарға жіберілді. Оңтүстік әлі де Еуропадан иммигранттарды тартса, Солтүстік 1800 жылдардың басында және ортасында одан да көп иммигранттарды тартты, сондықтан Америка Азамат соғысы кезінде Солтүстіктің халқы 1860 жылғы АҚШ халық санағы бойынша Оңтүстіктің құл емес халқынан көп есе асып түсті. Колин Вудард өзінің 2011 жылғы «Американдық ұлттар» кітабында Оңтүстік иммигранттарды тартуда салыстырмалы түрде аз табысқа ие болғанын, себебі Оңтүстік көп қабатты қоғам ретінде танылғанын мәлімдеді. Экономикалық өрлеуді көздеген иммигранттар теңдікке басымдық беретін Солтүстікті, аристократиялық Оңтүстікке қарағанда артық таңдады, себебі Оңтүстікте өрлеу мүмкіндіктері аз деп есептелді.