Кіріспе

1916-1970 жылдар аралығында АҚШ-тың оңтүстігінен африкалық американдықтардың көші-қоны Ұлы көші-қон, кейде Ұлы Солтүстікке қарай көші-қон немесе Қара көші-қон деп аталады. Бұл 1910-1970 жылдар аралығында алты миллион африкалық американдықтың ауылдық Оңтүстік Америка Құрама Штаттарынан қалалық Солтүстік-Шығыс, Орта Батыс және Батысқа көшіп кетуі болды. Бұл, негізінен, Джим Кроу заңдары сақталған Оңтүстік штаттарындағы кең таралған нәсілдік сегрегация мен кемсітушілікке байланысты нашар экономикалық және әлеуметтік жағдайлардың салдары болды. Әсіресе, жалғасқан линчелеулер мигранттардың бір бөлігін осы қадамға итермеледі, себебі афроамерикандықтар әлеуметтік тыныштық іздеді. Көші-қонның тарихи маңызы күшейді, өйткені көшіп келгендер, көбінесе, сол кездегі АҚШ-тың ірі қалаларына (Нью-Йорк, Чикаго, Детройт, Лос-Анджелес, Филадельфия, Кливленд және Вашингтон) қоныстанды. Бұл қалалар АҚШ-тың мәдени, әлеуметтік, саяси және экономикалық жағынан ықпалды орталықтары болатын. Соның нәтижесінде, афроамерикандықтар өздерінің мәдени жағынан ықпалды қауымдастықтарын құрды. Изабел Уилкерсонның сөзіне сәйкес, Оңтүстіктегі үйлерін тастап кетудің ауыртпалығына және жаңа жердегі кедергілерге қарамастан, көші-қон жеке және ұжымдық бастамашылықтың көрінісі болды. Бұл Америка тарихының бағытын өзгертті және олардың іс-қимылдарымен жазылған "тәуелсіздік декларациясы" болды. 1780 жылдан 1910 жылға дейінгі АҚШ-тың алғашқы халық санағынан бастап, афроамерикандықтардың 90 пайыздан астамы Американың Оңтүстігінде тұрды. Олар үш Оңтүстік штатында – Луизианада (1890 жылға дейін), Оңтүстік Каролинада (1920 жылға дейін) және Миссисипиде (1930 жылға дейін) халықтың көп бөлігін құрады. Бірақ Ұлы көші-қон аяқталған кезде, афроамерикандықтардың жартысынан астамы Оңтүстікте, ал жартысынан азы Солтүстік пен Батыста тұрды. Бұған қоса, афроамерикандықтардың халық саны қалалық жерлерде өсті. 1900 жылы Оңтүстіктегі афроамерикандықтардың тек бесіден бірі ғана қалаларда тұрды. 1960 жылы Оңтүстіктегі афроамерикандықтардың жартысы қалалық аймақтарда тұрды. 1991 жылы Николас Леманн былай деп жазды: "Ұлы көші-қон – тарихтағы ең ірі және ең жылдам ішкі көші-қондардың бірі, мүмкін, өлім жазасы немесе аштықпен өлім қаупі болмаған ең ірісі. Бұл көрсеткіш бойынша ол итальяндықтар, ирландтар, еврейлер немесе поляктар сияқты кез келген басқа этникалық топтың АҚШ-қа көшіп келуінен де жоғары. Қара адамдар үшін бұл көші-қон Америкадағы олардың дәстүрлі экономикалық және әлеуметтік негізін тастап, жаңа негіз табуды білдірді". Кейбір тарихшылар бірінші Ұлы көші-қонды (1910-1940) – Оңтүстіктің ауылдық аймақтарынан Солтүстіктің өнеркәсіптік қалаларына шамамен 1,6 миллион адамның қоныс аударуы және екінші Ұлы көші-қонды (1940-1970) – Ұлы депрессиядан кейін басталған және кем дегенде бес миллион адамды, соның ішінде қалалық дағдылары бар қала тұрғындарын Солтүстік пен Батысқа әкелген деп бөліп қарастырады. Азаматтық құқықтар қозғалысынан кейін бұл үрдіс кері қайта бастады, көбірек афроамерикандықтар Оңтүстікке қайта оралды, бірақ бұл процесс бұрынғыдан әлдеқайда баяу болды. "Жаңа Ұлы көші-қон" деп аталған бұл көші-қондар, әдетте, Солтүстік-Шығыс және Орталық Батыс АҚШ қалаларының экономикалық қиындықтары, "Жаңа Оңтүстікте" жұмыс орындарының өсуі және тұрмыстың төмен құны, отбасылық және туыстық байланыстар, сондай-ақ ақ адамдар тарапынан кемсітушіліктің азаюына байланысты болды.

Себептер

Оңтүстік африкалық американдықтардың арасында көші-қонның негізгі себептері сегрегация, мерзімі белгілі еңбек, сотталғандарды жалға алу, нәсілшілдік идеологияның күшеюі, кең таралған линч (1882 мен 1968 жылдар аралығында 3500-ге жуық африкалық американдық линчтен қаза тапты) және Оңтүстікте әлеуметтік және экономикалық мүмкіндіктердің жетіспеуі болды. Кейбір факторлар солтүстікке көшіп келушілерді тартып, Бірінші дүниежүзілік соғыстың салдарынан солтүстік зауыттарында еңбек тапшылығын тудырып, теміржол, ет өңдеу және автомобиль өнеркәсібінде мыңдаған жұмыс орындарының ашылуына себеп болды. Солтүстіктегі жұмыс орындарының тартымдылығын солтүстік бизнесмендердің оңтүстік жұмысшыларын жұмысқа алу үшін жіберген еңбек агенттерінің күш-жігері одан әрі арттырды. Солтүстіктегі жалақы оңтүстікке қарағанда екі есе немесе одан да көп болуы мүмкін еді. Оңтүстіктегі жалға берілетін жер жүйесі, ауыл шаруашылығының дағдарысы, мақта құртын кең таралған залалдануы және су тасқыны да афроамерикандықтардың Солтүстік қалаларына көшуіне түрткіс болды. Оңтүстіктің афроамерикандықтарды саяси биліктен шеттетуі, өкілдік етілмеуі және Джим Кроу заңдарымен реттелген мәдениетте әлеуметтік мүмкіндіктердің жетіспеуі де афроамерикандықтарды солтүстікке көшуге ынталандырды. Бұл келесі он жылдықта өзгере бастады; 1880 жылға қарай Канзасқа көші-қон басталды. АҚШ Сенаты осы мәселе бойынша тергеу жүргізуді тапсырды. 1900 жылы қара нәсілді американдықтардың 90 пайызы Оңтүстік штаттарында тұрды. 1917 жылы Иллинойс штатының Шығыс Сент-Луис қаласында болған төңкерісте 40-200 адам қаза тауып, 6000-нан астам афроамерикандық үйлерінен қуылды. NAACP, Түсті адамдардың дамуы үшін ұлттық қауымдастық, зорлық-зомбылыққа жауап ретінде «Үнсіз шеру» деп аталған шеру ұйымдастырды. Нью-Йорк штатының Гарлем қаласында 10 000-нан астам афроамерикандық ер және әйел демонстрация жасады. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін де қақтығыстар жалғасты, афроамерикандықтар шиеленіс пен қақтығыстарға тап болды, ал афроамерикандық еңбек қозғалысы күшейді. Бұл зорлық-зомбылықтың себептері әртүрлі болды. Зорлық-зомбылықтан зардап шеккен қалалардың қатарында Вашингтон, Чикаго, Омаха, Ноксвилл (Теннесси штаты) және Арканзас штатындағы Элейн қаласы (Мемфистен 113 шақырым оңтүстік-батысқа қарай) бар. Чикагодағы нәсілдік көтеріліс ең қатты болды, көтеріліс кезінде зорлық-зомбылық пен өлім-жітім осы қалада ең көп орын алды. 1922 жылы Чикагодағы расалық қатынастар мен расалық тәртіпсіздіктерге арналған ресми есептің авторлары Чикагодағы зорлық-зомбылыққа әкелген көптеген факторлар бар деген қорытындыға келді. Бастысы, көптеген қара жұмысшылар Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан ақ жұмысшылардың орнына жұмыс істеді. Соғыс 1918 жылы аяқталғаннан кейін көптеген ер адамдар үйлеріне оралып, өздерінің жұмыс орындарын қара жұмысшылардың басып алғанын көрді, олар әлдеқайда аз жалақыға жұмыс істеуге дайын болды. Елдің басқа қалаларында да «Қызыл жаз» зорлық-зомбылығынан көптеген адамдар зардап шекті. «Қызыл жаз» Америкадағы нәсілдік шиеленістің күшеюіне көптеген адамдардың көзін ашты. Бұл ірі қалалардағы зорлық-зомбылық 1920 жылдары афроамерикандық мәдени революциясы – Гарлем Ренессансының басталуына себеп болды. Нәтижесінде 1940 жылдары шамамен 1,4 миллион қара түлек солтүстікке немесе батысқа көшіп кетті, содан кейін 1950 жылдары 1,1 миллион, ал 1960 жылдары және 1970 жылдардың басында тағы 2,4 миллион адам. 1970 жылдардың аяғында деиндустриализация және «Құржақты белдеуі» дағдарысы басталғанда Ұлы көші-қон аяқталды. Бірақ экономиканың өзгеруіне байланысты, сондай-ақ 1960 жылдары Джим Кроу заңдарының жойылуы және Оңтүстіктегі нәсілдік қатынастардың жақсаруы салдарынан 1980 және 1990 жылдардың басында Оңтүстікке көшіп келетін афроамерикандықтардың саны сол аймақтан кетушілерден көп болды. Афроамерикандықтар Оңтүстіктегі 14 штаттан, әсіресе Алабама, Миссисипи, Луизиана, Техас және Джорджиядан көшіп келді.

Екінші Ұлы көші-қон (1940-шы жылдардың ортасы 1970)

1930 жылдардағы Ұлы депрессия мүмкіндіктердің азаюына байланысты көші-қонның төмендеуіне себеп болды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дайындық және соғыстан кейінгі экономикалық өркендеу көші-қонды қайта жандандырды, нәтижесінде 1960 жылдарға дейін Оңтүстіктен қара американдықтардың саны артып, солтүстікке қоныс аударды. Бұл көші-қон толқыны жиі қалалық аймақтардың тығыздығына әкелді, себебі афроамерикандық отбасыларды дамып келе жатқан қала маңынан шеттетуге бағытталған тұрғын үй саясаты болды. Мысалы, Нью-Йорк және солтүстік Нью-Джерси маңындағы қалалардағы 67 000 ипотекалық несиелерді «Г.И. Білл» арқылы кепілдендіргенімен, оның 100-ден азын ақ емес адамдар рәсімдеді.

Көші-қон үлгілері

Үлкен қалалар Ұлы көші-қонның екі кезеңінде оңтүстік тұрғындарының негізгі бағыты болды. Бірінші кезеңде сегіз ірі қала көшіп келушілердің үштен екісін тартты: Нью-Йорк пен Чикаго, содан кейін Филадельфия, Сент-Луис, Детройт, Канзас-Сити, Питтсбург және Индианаполис. Екінші ірі афроамерикандық көші-қон осы қалалардың халқын арттырды, сонымен қатар батыс штаттарын қоса, басқа да қалаларды мақсат тұрғысынан қосты. Лос-Анджелес, Сан-Франциско, Окленд, Феникс, Денвер, Сиэтл және Портленд сияқты батыс қалалары да афроамерикандықтарды көптеп тартты. Оңтүстіктегі нақты штаттар мен қалаларды солтүстік және батысқа байланыстыратын айқын көші-қон үлгілері болды. Мысалы, бірінші Ұлы көші-қон кезінде Миссисипиден көшіп келгендердің шамамен жартысы Чикагода қоныстанды, ал Вирджиниядан келгендер Филадельфияға көшуге бейімді болды. Көбінесе бұл үлгілер географиялық жағдайға (яғни, бойлыққа) байланысты болды, ең жақын қалалар көбірек көшіп келушілерді тартты (мысалы, Лос-Анджелес пен Сан-Франциско Техас пен Луизианадан пропорционалды түрде көп көшіп келгендерді қабылдады). Егер бірнеше бағыт бірдей қашықтықта болса, тізбектес көші-қон үлкен рөл атқарды, көшіп келушілер бұрынғыларының жолын ұстанды. Оңтүстіктен келген афроамерикандықтар солтүстікке және батысқа, соғыс кезінде өркендеген қалаларға қатар, өнеркәсіптік дамыған оңтүстік қалаларына да көшіп келді. Луисвиллдегі қорғаныс өнеркәсібінің өркендеуі, оны Американың Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысуындағы және Луисвилл экономикасындағы маңызды бөлікке айналдырды. Өндіріс синтетикалық каучук, түтінсіз ұнтақ, артиллериялық оқ-дәрілер және көлік құралдарының бөлшектерін жасаудан басталады. Көптеген өндірістер соғысқа қажетті өнімдер жасауға көшті, мысалы, Ford Motor Company зауытын әскери джиптер шығаруға аударды. Hillerich & Bradsby компаниясы бастапқыда бейсбол таяқтарын жасап, кейін өндірісін мылтық ағаштарын жасауға бағыттады. Соғыс кезінде қорғаныс өнеркәсібінде жұмысшылар жетіспеді. Афроамерикандықтар соғыс кезіндегі жұмыс орындарының орнын толтыру мүмкіндігін пайдаланды, Оңтүстік штаттарында шамамен 4,3 миллион штат ішіндегі және 2,1 миллион штат аралық көші-қон болды. Луисвиллдегі қорғаныс өнеркәсібінде жұмыспен қамтылғандардың саны шамамен 80 000-нан асты. Бастапқыда жұмыс орындары афроамерикандықтар үшін қолжетімді болмады, бірақ қорғаныс өнеркәсібіндегі жұмыс орындарына деген қажеттілік артып, Франклин Д. Рузвельт қол қойған Әділ жұмыспен қамту практикасы комитетінің арқасында оңтүстік өнеркәсіптері афроамерикандықтарды жұмысқа қабылдауға көшті.

Мәдениеттік өзгерістер

Оңтүстік штаттардан солтүстік штаттарға көшіп келгеннен кейін африкалық американдықтар әртүрлі жолдармен шығармашылыққа шақырылды. Ұлы көші-қон Гарлем Ренессансына, оны Кариб теңізінен келген иммигранттар мен Чикагоның қара Ренессансы күшейте түсті. Пулитцер сыйлығының иегері Изабель Уилкерсон өзінің "The Warmth of Other Suns" кітабында "Жим Кроудың қорқынышынан қашқан алты миллион қара оңтүстік тұрғынының Солтүстік пен Орта Батысқа белгісіз өмірге" көшуі туралы айтады. Солтүстік қалаларына бейімделу үшін африкалық американдық көшіп-қонушылардың күресі Джейкоб Лоуренстің Нью-Йоркте жас кезінде салған "Көші-қон" сериясының тақырыбы болды. 1941 жылы Заманауи өнер мұражайында көрнекіленген Лоуренстің сериясы көп назар аударды; ол сол кездегі ең маңызды африкалық-американдық суретшілердің бірі деп танылды. Ұлы көші-қон музыкаға және басқа да мәдени салаларға әсер етті. Көптеген блюз әншілері нәсілдік кемсітуден қашу үшін Миссисипи дельтасынан Чикагоға көшіп келді. Мэдди Уотерс, Честер Бернет және Бадди Гай Чикагоға көшіп келген ең танымал блюз орындаушыларының қатарында. Ұлы дельтада туған пианист Эдди Бойд Living Blues журналына: "Мен Чикагоға келуді ойладым, онда мен осы нәсілшілдіктен құтылып, талантымды пайдалануға мүмкіндік аламын. Чикагода бәрі гүл-жемiс емес еді, бірақ мен туған жерімдегіден әлдеқайда жақсы болды" деді.

Демографиялық өзгерістер

Ұлы көші-қон Оңтүстіктің ауылдық афроамерикалық халқының көп бөлігін кетірді және бір кезде аймақтың бір бөлігінде афроамерикалықтардың өсуін тоқтатты немесе азайтты. Көші-қон бірнеше штаттың демографиялық құрамын өзгертті; ондаған жылдар бойы афроамерикалықтардың саны азайды, әсіресе Оңтүстіктің тереңіндегі «қара белдеуде», онда мақта негізгі ақшалық дақыл болған, бірақ бұталы құрттың келгенінен қирады. 1910 жылы афроамерикалықтар Оңтүстік Каролина мен Миссисипи халқының көпшілігін құрады, ал Джорджия, Алабама, Луизиана және Техаста 40%-дан астамды құрады; 1970 жылы тек Миссисипиде ғана афроамерикалықтар штаттың 30%-дан астамын құрады. Джеймс Грегори жазғандай, «қара белдеудің жоғалуы» Ұлы көші-қонның «көзге түсетін салдарының бірі болды». Миссисипиде афроамерикалықтардың саны 1910 жылы халықтың шамамен 56%-ынан 1970 жылға қарай 37%-ға дейін азайды, көпшілік тек кейбір Дельта округтерінде сақталды. Грузияда афроамерикалықтардың саны 1910 жылы халықтың 45%-ынан 1970 жылға қарай 26%-ға дейін азайды. Оңтүстік Каролинада афроамерикалықтардың саны 1910 жылы халықтың шамамен 55%-ынан 1970 жылға қарай шамамен 30%-ға дейін азайды. 1910 жылы Детройттегі афроамерикалықтардың саны 6000-ға жетті. Ұлы көші-қонмен қатар, Оңтүстік және Шығыс Еуропадан келген иммигранттар мен олардың ұрпақтары қаланың елдегі төртінші ірі қаласына айналуына жылдам үлесті. 1929 жылы Ұлы депрессия басталған кезде қаланың афроамерикалық халқы 120 000-ға дейін өсті. 1900-01 жылдары Чикагоның жалпы халқы 1 754 473 адамды құрады. 1920 жылы қалаға 1 миллионнан астам тұрғын қосылды. Ұлы көші-қонның екінші толқыны кезінде (1940-60) қаладағы афроамерикалықтардың саны 278 000-нан 813 000-ға дейін өсті. Афроамерикалықтардың Огайоға, әсіресе Кливлендке ағылуы штаттың демографиясын және оның негізгі өнеркәсіптік қаласын өзгертті. Ұлы көші-қонға дейін Кливленд халқының шамамен 1,1%-дан 1,6%-ы афроамерикалықтарды құрады. 1920 жылы Кливленд халқының 4,3%-ы афроамерикалықтарды құрады. Көптеген афроамерикалық көшіп-қонушылардың бағытталған жері болған екінші деңгейдегі өнеркәсіптік қалалар Буффало, Рочестер, Бостон, Милуоки, Миннеаполис, Канзас-Сити, Колумбус, Цинциннати, Гранд-Рапидс және Индианаполис, сондай-ақ Честер, Гэри, Дейтон, Эри, Толедо, Йонгстаун, Пеория, Мускегон, Ньюарк, Флинт, Сагинау, Нью-Хейвен және Албани сияқты кішкентай өнеркәсіптік қалалар болды. Адамдар мүмкіндігінше арзан пойыз билеттерін алып, туыстары мен достары бар аймақтарға баратын. Мысалы, Миссисипиден көптеген адамдар пойызбен тікелей солтүстікке қарай Чикагоға, Милуоки мен Сент-Луиске, Алабамадан Кливлендке және Детройтке, Джорджия мен Оңтүстік Каролинадан Нью-Йоркке, Балтиморға, Вашингтонға және Филадельфияға, ал екінші көші-қон кезінде Техастан, Луизианадан және Миссисипиден Оуклендке, Лос-Анджелеске, Портлендке, Финикске, Денверге және Сиэтлге көшіп барды.

Дискриминация және еңбек жағдайлары

Білімді афроамерикандықтар Ұлы көші-қоннан кейін жұмыс табу мүмкіндігіне ие болды, соңында әлеуметтік мобильділікке қол жеткізді, бірақ көшіп келгендер маңызды түрдегі кемсітушілікке тап болды. Қысқа мерзім ішінде көптеген адамдар көшіп келгендіктен, қалалық еуропалық америкалық жұмысшы табы көбінесе афроамерикандық көшіп келгендерге деген наразылық білдірді (олардың көпшілігі өздері жақында көшіп келгендер еді); олардың жалақы мөлшерлемелерін келісуге немесе жұмыс орнын қамтамасыз етуге қабілеттілігінен қорқып, этникалық ақтар жаңа еңбек бәсекелестігінен қорқыныш сезінді. Көбінесе ең қорқынышпен немесе ренішпен қарағандар 19-шы ғасырдың соңындағы және 20-шы ғасырдың басындағы иммигранттар болды. Афроамерикандықтар өнеркәсіптік жұмыспен қамтуда айтарлықтай жетістіктерге жетті, әсіресе болат, автомобиль, кеме жасау және ет өңдеу салаларында. 1910 мен 1920 жылдар аралығында өнеркәсіпте жұмыс істейтін қара нәсілді жұмысшылардың саны 500 000-нан 901 000-ға жуық екі есеге өсті. Сонымен қатар, 1936 мен 1959 жылдар аралығында түрлі білікті кәсіптерде ақтардың табысына шаққанда қаралардың табысы екі еседен астамға артты. Жұмысқа орналасудағы кемсітушілікке қарамастан, қара нәсілділер 1890 жылдан 1950 жылға дейінгі АҚШ-тың барлық халық санақтарында ақтарға қарағанда еңбекке қатысу деңгейі жоғары болды. Осы жетістіктердің нәтижесінде, кедейлік шегінен төмен тұратын қара нәсілді отбасылардың үлесі 1940 жылы 87%-дан 1960 жылы 47%-ға және 1970 жылы 30%-ға төмендеді. Африкалық-америкалық көшіп келгендер мен жаңа еуропалық иммигранттардың арасында халық саны өте жылдам өсті, нәтижесінде көптеген ірі қалаларда тұрғын үй тапшылығы туды. Аз ресурстары бар жаңа топтар ең ескі, ең нашар тұрғын үйлер үшін бәсекелесуге мәжбүр болды. Этностық топтар өздерінің аумақтарын құрып, оларды өзгеріске қарсы қорғады. Кемсітушілік көбінесе афроамерикандықтарды тығыз қоныстанған аудандарға шектеді. Қалалардың бұрынғы тұрғындары шеткері аймақтарда жаңа тұрғын үйлер салынып жатқанда оларға көшуге бейімділік танытты. Ипотекалық дискриминация және қалалық аймақтардағы «қызыл желілер» жаңа афроамерикандық көшіп келгендердің өздерінің тұрғын үйін анықтау немесе әділ баға алу мүмкіндігін шектеді. Ұзақ мерзімді перспективада 1934 жылғы Ұлттық тұрғын үй заңы қалаларда, әсіресе афроамерикандықтар тұратын аудандарда несие алу мүмкіндігін шектеуге әсер етті. Олбаниге (Нью-Йорк штаты) көшіп келгендер нашар тұрғын жағдайлармен және жұмыс мүмкіндіктерімен, бірақ сонымен қатар жоғары жалақымен, жақсы мектептермен және әлеуметтік қызметтермен кездесті. «Албанидің нәсілдер аралық кеңесі» және шіркеулер сияқты жергілікті ұйымдар оларға көмектесті, бірақ іс жүзіндегі сегрегация мен кемсітушілік 20-шы ғасырдың соңына дейін сақталды. 1890 мен 1930 жылдар аралығында Питтсбургке және Батыс Пенсильваниядағы шұға зауыптарына көшіп келгендер нәсілдік кемсітушілікке және шектеулі экономикалық мүмкіндіктерге тап болды. Питтсбургтегі қара нәсілділердің саны 1880 жылы 6000-нан 1910 жылы 27000-ға дейін өсті. Көптегендер болат зауыттарында жоғары жалақымен білікті жұмыс істеді. Питтсбургтегі қара нәсілділердің саны 1920 жылы 37 700-ге дейін өсті (жалпы санының 6,4%-ы), ал Хоумстед, Ранкин, Брэддок және басқалардағы қара нәсілділердің саны шамамен екі есеге өсті. Олар жаңа қауымдастықтардың өмір сүруіне мүмкіндік беретін тиімді қоғамдық жауаптар құруға қол жеткізді. Тарихшы Джо Троттер шешім қабылдау процесін былай түсіндіреді: Африкалық американдықтар Ұлы көші-қон туралы өз пікірлерін көбінесе Киелі кітап терминдерінде білдіріп, солтүстік қара газеттерінен, теміржол компанияларынан және өндірістік жұмыс агенттерінен жігер алса да, Батыс Пенсильванияға көшуге көмектесу үшін отбасылық және достық желілерін де пайдаланды. Олар көшіп-қону клубтарын құрып, ақшаларын біріктіріп, жеңілдікпен билеттер сатып алып, көбінесе топтап көшіп келді. Көшу туралы шешім қабылдамас бұрын олар ақпарат жинап, процестің артықшылықтары мен кемшіліктерін талқылады. Шаштараздар, бильярд залдары, азық-түлік дүкендері, шіркеулер, ложалар, клубтар және жеке үйлерде Оңтүстікте тұратын қара нәсілділер солтүстікке көшудің жақсы және жаман жақтарын талқылады, пікір алмасты және шешім қабылдады.

Интеграция және бөліну

Ньюарк, Нью-Йорк және Чикаго сияқты қалаларда афроамерикандықтар қоғамға көбірек сіңіп кірісті. Олар еуропалық американдықтармен тығыз байланыста өмір сүргенде және жұмыс істегенде, бұрынғы айырмашылықтар бірте-бірте жойыла бастады. Бұл кезең көптеген афроамерикандықтар үшін ауылдық шаруалар өмірінен қалалық өнеркәсіптік жұмысшыларға өтуімен ерекшеленді. Бұл көші-қон Чикаго және Нью-Йорк сияқты қалаларда мәдени өрлеуге жол ашты. Мысалы, Чикагодағы Бронзвилл ауданы "Қаралардың қаласы" деп белгілі болды. 1924 жылдан 1929 жылға дейін "Қаралардың қаласы" өзінің шарықталу шегіне жетті. Осы кезеңде қауымда көптеген кәсіпкерлер қара нәсілділер болды. "Бронзвиллде алғашқы афроамерикандық YMCA құрылып, Чикаго қаласында жұмыс іздеуге келгендерге көмектесті". Солтүстігі мен шығысында ақ адамдар, оңтүстігі мен батысында өнеркәсіптік объектілер мен этникалық иммигранттар тұратын "Қара белдеу" аймағының географиялық және нәсілдік оқшаулануы, оны қалалық қара қауымның дамуын зерттеуге қолайлы орынға айналдырды. Қала тұрғындары үшін үйде немесе мейрамханада дұрыс тамақтану – адамның мәртебесін көрсететін әлеуметтік ғұрып саналды. Чикагоның жергілікті тұрғындары Чикаго мейрамханаларындағы жоғары интеграция деңгейімен мақтанды, оны өздерінің мінез-құлқының жоғары деңгейіне және талғампаздығына байланыстырады. Афроамерикандық көшіп келгендер оңтүстік мәдениеті мен тілінің ерекшеліктерін сақтап қалғандықтан, мұндай мәдени айырмашылықтар қалаларда тұратын жергілікті тұрғындар тарапынан "басқашалық" сезімін тудырды. Осы кезеңде және кейінгі ұрпақтарда қара нәсілділерге қатысты стереотиптер көбінесе афроамерикандық көшіп келгендердің ауылдық мәдени дәстүрлерінен туындады, олар қалалық ортамен күрт контраст жасады. 1910 жылдары Ұлы көші-қон басталғанда оңтүстік ақ нәсілділері алаңдаған жоқ, ал өнеркәсіпшілер мен мақта фермерлері оны жақсы қабылдады, себебі ол артық өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы жұмыс күшін азайтуға мүмкіндік берді. Бірақ көші-қон қарқыны артқан сайын оңтүстік элиталары қорқынышқа біліп, қара нәсілділердің ұзақ уақыт бойы көшіп кетуі оңтүстіктің банкротқа ұшырауына әкелуі мүмкін деп есептеді, газеттер қауіп туралы ескертулер жариялады. Ақ жұмыс берушілер де байқап, өз алаңдаушылықтарын білдіре бастады. Оңтүстік ақ адамдары жұмыс күшінің азаюын тоқтату үшін ағынды шектеуге тырысты, ал кейбіреулері оңтүстік қара нәсілділердің нашар тұрмыс жағдайын және нәсілдік қанаушылықты жоюға тырысты, осылайша оларды қалуға ынталандыруды көздеді. Нәтижесінде оңтүстік жұмыс берушілер жалақыны солтүстіктегі деңгейге дейін көтерді, ал кейбір жеке жұмыс берушілер тіпті Джим Кроу заңдарының ең жаман көріністеріне қарсы шықты. Бұл шаралар ағынды тоқтатуға жеткіліксіз болғандықтан, оңтүстік ақ адамдары, қара ұлтшылдығының күшеюінен қорқатын федералды лауазымды тұлғалармен бірлесіп, қара нәсілділерді оңтүстікте қалуға мәжбүрлеуге тырысты. Оңтүстік металл сауда қауымдастығы қара нәсілділердің көшіп кетуін тоқтату үшін қатаң шаралар қабылдауға шақырды, ал кейбір жұмыс берушілер оған қарсы күшті күш жұмсады. Оңтүстіктегі ең ірі болат өндіруші қара нәсілділердің көшіп кетуін қаржыландыру үшін жіберілген ақшалай чектерді қабылдаудан бас тартты, қара нәсілді американдықтардың автобустар мен пойыздарға қатынасын шектеуге тырысты, солтүстік қалаларындағы жалақы деңгейі, кәсіподақтар құру және қара нәсілділердің ұлтшылдығының өсуі туралы ақпарат алу үшін агенттерді орналастырды, ал газеттерге солтүстіктегі қара нәсілділердің өмірінің жағымсыз жақтарына көбірек назар аударуға қысым жасады. Қара нәсілділердің қозғалысын шектеу мақсатында жергілікті және федералды директивалар, соның ішінде жергілікті босқындар туралы ережелер, барлық еркектердің жұмыс істеуі немесе армияда қызмет етуін талап ететін "жұмыс істе немесе күрес" заңдары және әскери міндеттілік туралы бұйрықтар енгізілді. Қара нәсілділерді қалуға мәжбүрлеу үшін қорқыту мен ұрып-соғу да қолданылды. 1940 жылдары болған көші-қон толқыны кезінде оңтүстік ақ адамдары азырақ алаңдады, себебі 1930 жылдардың аяғындағы ауыл шаруашылығының механикаландыруы тағы бір жұмыс күшінің артылуына әкелді, сондықтан оңтүстік плантаторлар аз қарсылық көрсетті.

Танымал мәдениетте

Ұлы көші-қон 2013 жылғы "Батлер" фильмінің тұсынан суреттейді, онда Форест Уитакер сомдаған Сесил Гейнс кейіпкері Джорджиядағы плантациядан Ақ үйге қызметші болып жұмыс істеуге келеді. Ұлы көші-қон Август Уилсонның "Пиано сабағы" пьесасына шабыттандырған факторлардың бірі болды.