Кіріспе

19 ғасырдағы Америкадағы ұйым

Америка колонизациялау қоғамы (ACS), бастапқыда Американың бос түсті адамдарды және бостандық алған құлдарды қоныстандыру қоғамы, 1816 жылы Роберт Финли құрған, Африка құрлығына бос туған түсті адамдар мен бостандық алған құлдардың қайта оралуын ынталандыру және қолдау үшін құрылған американдық ұйым. Ол Лондонның "қара кедейлерін" қоныстандыруға тырысқан Африкадағы бұрынғы британдық отарлау үлгісінде құрылды. Америка колонизациялау қоғамы 1816 жылы түсті бос адамдардың АҚШ қоғамына енгізіле алмайды деген басым көзқарасқа қарсы тұру үшін құрылды; олардың саны Америка төңкерісінен кейін тұрақты түрде өсті, 1790 жылы 60 000-нан 1830 жылға қарай 300 000-ға дейін. Африка-американдық қауымдастығы мен құлдықты жою қозғалысы жобаға күшті қарсылық көрсетті. Сиракузаның түсті азаматтарының айтуынша, пастор Джермен Логуен басшылық еткен, Біз оны ["Африка колонизациясының схемасы"] қара нәсілге деген ең терең жеккөрушілік деп мойындаймыз, ол сырттан көрінетін қайырымдылық киімімен жамылған; және біз колонизациялық қоғамдардың қайта жаңғыруын тек демонға лайықты құштарлықтың көрінісі деп санаймыз. Көп жағдайда афроамерикандық отбасылар Америка Құрама Штаттарында ұрпақтан-ұрпаққа өмір сүрді, олардың басым сезімі – ақ американдықтар британдықтардан артық африкалық емес екендігі. Олардың көшіп кетуі ерікті болды деген мәлімдемеге қарамастан, көптеген африкалық американдықтар, бос және құлдар, көшіп кетуге қысым көрсетті, кейде құлдарын елден бірден кету шартымен босатты. Тарихшы Марк Липсонның айтуынша, "Колонизациялау үлкен сәтсіздікке ұшырады, ол елді Азамат соғысына жеткізген күштерді тоқтатуға ештеңе істемеді". 1821 және 1847 жылдар аралығында миллиондаған афроамерикандықтардың тек бірнеше мыңы ғана болашақта Либерия боларлық жерге көшіп кетті, ал сол жылдарда АҚШ-тағы қара нәсілділердің саны шамамен 500 000-ға өсті. 1833 жылға қарай Қоғам АҚШ-тан тек 2769 адамды ғана шығарды. Зефания Кингслидің сөзіне сүйенсек, Америка Құрама Штаттарының қара нәсілді халқын Африкаға тасымалдау құны елдің жылдық кірісінен асып түсер еді. Сонымен қатар, қажетті құрал-жабдықтар мен жабдықты жеткізу өте қымбатқа түсті. 1830 жылдардан бастап қоғам Геррит Смит бастаған ақ аболиционистердің, ол қоғамды қаржылық тұрғыдан қолдаған, және Уильям Ллойд Гаррисонның, "Африка колонизациясы туралы ойлар" (1832) авторының күшті қарсылығына тап болды, онда ол қоғамды алаяқтық деп жариялады. Гаррисон мен оның көптеген жақтастарының пікірінше, қоғам американдық құлдықтың мәселесін шешпейді – ол оны сақтауға көмектесті және көмектесуге ниеттенді.

Оңтүстікте құлдықтың өсуі

1790 жылдары мақта тазартатын машинаның ойлап табылуынан кейін мақта өсіру және экспорттау өте табысты кәсіпке айналды. Осы кәсіптің негізгі бөлігі – құлдар еңбек еткен плантациялар құру болды. Сұраныстың артуына байланысты, 1808 жылы заңды түрде құл импортына тыйым салынғанға дейін африкалық құлдардың импорты өсті. Содан кейін Мэриленд және Вирджиния штаттары құлдарды ашық түрде көбейтіп, "Оңтүстікке" сату үшін балаларды "франклин және Армфилд" сияқты делдалдар арқылы плантация иелеріне "өндірді". Бұл шамамен бір миллион құлдың Оңтүстікке күштеп көшірілуіне әкелді. Африкалықтар мен афроамерикандықтар жақсы қалыптасып, балалары болды, ал 19 ғасырдың ортасына қарай құлдардың жалпы саны төрт миллионға жетті.

Еркін қара нәсілділердің санының өсуі

Революциялық идеялар, протестант дін қызметкерлері мен құлдыққа қарсы қозғалыс тудырған азат ету күш-жігерінің нәтижесінде, азат қара нәсілділердің саны артты, олардың көпшілігі азат туылған. Құлдық жойылған Солтүстікте де, азат қара нәсілділерге қатысты кемсіту кең таралған және көбінесе заңмен қорғалған. 1860 жылдарға дейін азаттыққа ие қара нәсілділерге азаматтық құқықтарды берген штаттар санаулы болды, ал құл иелерінің ықпалымен бақыланатын Федералдық үкімет нәсілдік жағдайды өзгертуге ешқандай ниет танытпады. Солтүстікте де азат қара нәсілділер көбінесе қосылғысы келмейтін иммигранттар ретінде қарастырылып, арзан жұмыс істеуге дайын болғандықтан жұмыс орындарынан айырылғандардың себебі деп есептелді.

Африкадағы британдық "қара кедейлер" отарлауы

1786 жылы британдық ұйым, Қара кедейлерді көмек жөніндегі комитет, Лондонның "қара кедейлері" үшін Батыс Африкада Сьерра-Леоне бостандық провинциясын – жаңа колония құруға кірісті. Бұл жоба британ үкіметінің қолдауын алды, сондай-ақ Нова-Скотияға қоныс аударған және қатал ауа-райы мен кейбір ақ тұрғындардың кемсітуіне ұшыраған қара лоялистерге де қоныс аудару мүмкіндігін ұсынды. 1807 жылы Ұлыбритания Атлант мұхитындағы құл саудасын тоқтатқаннан кейін Корольдік теңіз флоты босатқан бұрынғы құлдармен бірге Ямайка марондары да британдық колонияға жер аударылды.

Пол Кафф

Пол Куффи немесе Куффи (1759–1817) Бостон қаласындағы сәтті квакер кеме иесі және қоғамдық белсенді болған. Оның ата-анасы ашанти (африкалық) және вампаног (жергілікті американдық) тегінен шыққан. Ол босатылған американдық құлдарды Африкаға қоныстандыруды жақтады және британ үкіметінен, АҚШ-тағы азат афроамерикандық көшбасшылардан және Конгресс мүшелерінен иммигранттарды Ұлыбританияның Сьерра-Леоне колониясына жеткізуге қолдау алды. 1815 жылы ол сапарды өз қаражатымен қаржылады. Келесі жылы Куффи 38 американдық афроамериканды алып, Сьерра-Леонедегі Фритаунға барды. Ол басқа сапарларды жасамас бұрын 1817 жылы қайтыс болды. Куффи Американы отарлау қоғамын құруға негіз салды.

Негізін қалау

ACS 1816 жылы құрылды, Вирджиния Бас Ассамблеясының федералистік мүшесі Чарльз Фентон Мерсер Габриэль Проссердің бүлігінен кейін қара нәсілділерді отарлау туралы бұрынғы заңнамалық пікірталастарды анықтағанда. Мерсер мемлекетті бұл идеяны қолдауға итермеледі. Оның Вашингтон қаласындағы саяси байланыстарының бірі Джон Колдуэлл өз кезегінде оның қайын інісі, пресвитериан дін қызметкері Роберт Финлимен байланысқа түсті, ол жоспарды мақұлдады. 1816 жылдың 21 желтоқсанында қоғам Вашингтондағы Дэвис қонақ үйінде ресми түрде құрылды. Қоғамның қолдаушыларының арасында Чарльз Фентон Мерсер (Вирджиниядан), Генри Клей (Кентукки), Джон Рэндольф (Вирджиния), Ричард Блэнд Ли (Вирджиния), Фрэнсис Скотт Кей (Вашингтон, округ Колумбия және Мэриленд) және Бушрод Вашингтон (Вирджиния) болды. 1820 және 1830 жылдары Вирджиния Пьемонт аймағындағы құл иелері оның ең көрнекті мүшелерінің көп бөлігін құрады; құл иеленген АҚШ президенттері Томас Джефферсон, Джеймс Монро және Джеймс Мэдисон оның қолдаушылары болды. Мэдисон 1830 жылдардың басында Қоғамның президенті болды. Қоғамның құрылтай жиналысында Роберт Финли Америка Құрама Штаттарынан босатылған түсті адамдарды, көбінесе туғаннан бос болғандарды Африкаға отарлауды ұсынды. Финли "біздің елімізде, Африкада немесе Конгресс тиімді деп санаған басқа жерде тұратын түсті бос адамдарды олардың келісімімен отарлауды" көздеді. Ұйым АҚШ-тың көптеген оңтүстік штаттарында филиалдар құрды. Ол Либерия колониясын құруда маңызды рөл атқарды. ACS құлдық мәселесінде бір-біріне қарама-қарсы тұрған топтар құрды. Мэриленд филиалында және басқа жерлердегі құл иелері, репатриация деп аталатын нәрсе құл қоғамдарынан босатылған қара нәсілділерді алып тастау және құл көтерілістерін болдырмаудың жолы деп сенді. Көптеген ұрпақтар бойы Америка Құрама Штаттарында өмір сүрген босатылған қара нәсілділер де құлдарды қашуға көмектесіп, олардың құнын төмендетті. ("Оңтүстіктің колонизациялық қоғамға көмектесуге, Африкаға босатылған қара нәсілділерді жіберуге жасаған әрбір әрекеті сол жерде қалған құлдың құнын арттырады.") Қоғам қарама-қайшы идеяларды ұстануға тырысты: босатылған қара нәсілділер Америкаға пайда әкелмейтіндіктен, оларды алып тастау керек; екінші жағынан, босатылған қара нәсілділер басқа жерде өздерінің басшылығымен өркендеп, гүлденеді. Бір жағынан, евангелистер, квакерлер, қайырымдылықпен айналысушылар және құлдықты жоюшылардан тұратын коалиция құлдықты жоюды қолдады. Тағы бір сенім - афроамерикандықтар ақтарға қарағанда ақыл-ойы жағынан төмен деп саналғандықтан, білім ала алмайды немесе азамат бола алмайды, сондықтан азаматтыққа жарамсыз. Расистік автор Томас Диксон кіші былай деді: "Негр - адам есегі. Оны үйретуге болады, бірақ оны жылқыға айналдыруға болмайды". Қоғамның кейбір мүшелері ашық түрде нәсілшіл болды және босатылған қара нәсілділер Америка Құрама Штаттарының ақ нәсілділер қоғамына сіңіп кете алмайды деп жиі айтты. Вирджиния саясаткері және ірі құл иесі Джон Рэндольф босатылған қара нәсілділердің "жамандықтардың қозғаушылары" екенін айтты. Ұсынылған шешім - АҚШ-тан "Африкаға" босатылған қара нәсілділерді депортациялау болды. Екі қарама-қарсы топ "репатриация" деп аталатын мәселеде ортақ тіл тапты.

Көшбасшылық

АХҚ президенттері көбінесе оңтүстік штаттарынан тағайындалған. Бірінші президент – Бушрод Вашингтон, АҚШ президенті Джордж Вашингтонның туысы және АҚШ Жоғарғы Сотының судьясы. 1836 жылдан 1849 жылға дейін Кентукки штатының мемлекет қайраткері Генри Клей, плантатор және құл иесі, АХҚ президенті болды. Джон Х. Б. Латроб 1853 жылдан өмірінің соңына дейін, 1891 жылға дейін АХҚ президенті қызметін атқарды.

Мақсаттар

Американың әрбір штатында Америка отарлау қоғамының көптеген бөлімшелері болған отарлау жобасының үш мақсаты болды. Бірі – бұрынғы құлдардың, азат болғандардың және олардың ұрпақтарының өмір сүруі үшін, нәсілшілдікке ұшырамастан еркін болатын жерді қамтамасыз ету. Екінші мақсаты – отардың сәтті болуы үшін қажетті жағдайларды жасау, мысалы, егін өсіруге қолайлы құнарлы топырақ. Пресвитериан дін қызметкері Лайман Бичер үшінші мақсатты ұсынды: Африканы христиан дініне өткізу.

Африка-америкалықтардың қарсылығы

Бастапқыда "американдық қара нәсілділердің басым көпшілігі қоғамға зор жек көрінішпен қарады", "тұрақты жек көрушілікпен". Бұл туралы естігеннен кейін, Филадельфиядағы бір шіркеуде 3000 қара нәсілді наразы жиналып, "еркін қара нәсілділер үшін белгілі бір бағытты көрсететін қала" деп аталып, "ашуланып және бірауыздан" оны айыптады. Олар наразылық үндеуін жариялады. Мартин Делани, американдық қара нәсілділер "жаңа елге, жаңа бастауға" лайық екенін сенді, Либерияны тәуелсіз республиканың "қасіретті еліктеуі" деп атады, оны "АҚС-тың еркін қара нәсілділерден құтылу үшін жасаған расистік схемасы" деп сипаттады. Оның орнына ол Орталық және Оңтүстік Американы "осы құрлықтағы түсті нәсілдің соңғы бағыты және болашақ үйі" деп ұсынды (Линконияға қараңыз). Коннектикут штатындағы африкалық американдықтар туралы жақында (2014) жазған автор олардың арасындағы көзқарасты былай қорытындылады:

Америкалық қара нәсілділер отарлауды азаматтық құқықтарын тонау құралы және құлдықты күшейту жолы ретінде қарады. Қайғысы бар, американдық қара нәсілділер өз ата-бабаларының жеріне деген жек көрушілікке бой алдырды. Олар ұйымдарының атауларынан "африкалық" сөзін алып тастап, оның орнына [африкалық американдық] "Түсті американдық" деген сөзді қолданды. Кейбір жағдайларда, американдық қара нәсілділерге көші-қонға көмектесуді мақсат еткенмен, бұл олардың жағдайын нашарлатты. Мысалы, "Қоғам 1804 және 1807 жылдардағы Огайо штатының қара нәсілділерге қатысты кодекстерін қайта жаңғыртуға кірісті. 1000-нан 1200-ге дейін бостандыққа шыққан қара нәсілділер Цинциннатиден қуылды".

Геррит Смит

Нью-Йорк штатының ең бай адамы, қайырымдылықпен айналысқан және қоғамдық ойшыл Геррит Смит, қоғам вице-президенті Генри Клейдің айтуынша, "осы қоғамның ең жомарт демеушілерінің бірі" болды. 1830-шы жылдардың басында қоғамның "құлдыққа қарсылық көрсетумен қатар, отарлаушылық қоғам да екенін" түсінгенде, бұл қолдау ашулы және қатал қарсылыққа ұласты. Ол ACS-тің "құлдыққа қарсы күрескерлерді жамандаушы, құл иеленушілерді қорғаушы және афроамерикандықтардың ең қасты жауына" айналғанын мәлімдеді. 1833 жылғы шілдеде Лондонда Британдық Африка отарлау қоғамын құру бойынша өткен мәжілісте, Уильям Ллойд Гаррисонның "Африка отарлау туралы ойлар" атты еңбегін қолдаған құлдыраушы Натаниел Пол, көптеген қарсыластардың, соның ішінде Американың ірі қалаларындағы афроамерикандықтардың, қоғам тарапынан теңсіздікке тап болғанын айтты. Оның сөзіне göre, олар ұрпақтар бойы осы елді өз үйі ретінде қорғау үшін айтарлықтай үлес қосып, күрескен. Бірақ, сол кезде азаттық үшін көтеріліс ұйымдастыру қаупі бар деп есептелген оларды ата-бабаларының жеріне күштеп қайтаруға тырысты. Ал, осы оқиғаларға қатыспаған жаңа еуропалықтар осында қоныстануға шақырылды. Осы мақсатта 1858 жылы Делани Африка өркениет қоғамын құрды.

Либерия отарлығы

1821 жылы лейтенант Роберт Стоктон Питер патшаның басына тапаншаны бағыттап, осы арқылы Стоктон Питер патшаны Монсеррадо (немесе Мезурадо) жерін сатуға және Монровияны құруға көндірді. 1825 және 1826 жылдары Стоктонның ізбасары Джехуди Эшмун Америка колониясын құру мақсатында Африка жағалауындағы және Африканың ішкі аймақтарына қарай өтетін ірі өзендер бойындағы тайпалық жерлерді жалға алу, аннексиялау немесе сатып алу шараларын қолданды. Стоктонның іс-әрекеттері Эшмунға Питер патшамен келіссөздер жүргізуде агрессивті тактика қолдануға ықпал етті және 1825 жылдың мамырында Питер патша мен басқа да жергілікті патшалар Эшмунмен келісімге келді. Келісім шарты бойынша Эшмунға жер берілді, ал оның орнына жергілікті тұрғындар үш бөшке ром, бес бөшке ұнтақ, бес қолшатыр, он жұп аяқ киім, он темір тірек және 500 табақ темекі, сондай-ақ басқа да заттар алды. 1820 жылдан 1843 жылға дейін Либерияға келген 4571 эмигранттың 1843 жылы тек 1819-ы – 40%-ы тірі қалды. АХА жоғары өлім-жітім көрсеткіштерін білгенімен, колонияға адамдарды жіберіп отыруын жалғастырды.

Жарияланымдар

1825 жылдан бастап Қоғам «Африкалық жинақ және отарлық журналды» жариялады. 1844 жылға дейін Қоғамды басқарған Ральф Рэндольф Гурли (1797–1872) журналды редакциялады, ал 1850 жылы оның атауы «Африкалық жинақ» деп қысқартылды. Журнал отарлау және Либерияны насихаттады. Онда Африка туралы мақалалар, қайырымдастық көрсеткендердің тізімі, мақтау хаттары, көшіп келгендер туралы ақпарат, сондай-ақ колонияның гүлденуі мен дамуын қолдайтын ресми хабарламалар жарияланды. 1919 жылдан кейін Қоғам көбінесе қызметін тоқтатты, бірақ 1964 жылға дейін ресми түрде таратылмады, ол өзінің құжаттарын Конгресс кітапханасына тапсырды.

Азамат соғысы және азаттық

Президенттік кезеңінің басында Авраам Линкольн АХС қолдаған сияқты қоныс аударуды бірнеше рет ұйымдастыруға тырысты, бірақ әрбір әрекет сәтсіз аяқталды. АХС Америка Азамат соғысы кезінде де жұмысын жалғастырды және соғыс барысында 168 қара нәсілді адамды колонияға орналастырды. Соғыстан кейінгі бес жылда Либерияға 2492 африкалық текті адамды жіберді. Федералдық үкімет осы операцияларға Freedmen's Bureau арқылы шамалы көмек көрсетті. Кейбір ғалымдар Линкольн 1863 жылы қара әскерлерді пайдаланғаннан кейін бұл идеядан бас тартқанын айтады. Биограф Стивен Б. Оутс Линкольннің қара нәсілді сарбаздарды АҚШ үшін соғысуға шақырып, содан кейін оларды әскери қызметтен кейін Африкаға көшіруді моральдық емес деп санағанын атап өтті. Тарихшы Майкл Линд сияқты басқалар 1864 жылға дейін Линкольн колонизацияға үміттенді деп санайды, ол генерал-прокурор Эдвард Бейтстен құрметті Джеймс Митчеллді "бостандыққа шығарылған қара нәсілділерді эмиграциялау немесе отарлауға қатысты Конгрестің бірнеше актілерін орындау мәселесінде сіздің көмекшіңіз немесе жанындағы адамы ретінде қалуы мүмкін бе?" деп сұраған. Президенттік мерзімінің соңына қарай Линкольн Фредерик Дугласпен осы мәселеде сөйлескеннен кейін отарлау идеясынан бас тартты, ол оған қатысты түрде қарсы болды. 1865 жылдың 11 сәуірінде, соғыс аяқталуға жақын, Линкольн Ақ үйден қара нәсілділердің сайлау құқығын қолдаған сөз сөйледі. Бұл сөз актер Джон Уилкс Бутты, бостандыққа және қара нәсілділердің сайлау құқығына қарсы болғандығынан, үш күннен кейін оны өлтіруге итермеледі.

Қалпына келтіру және таратылу

Колония құру қымбатқа түсті; Генри Клейдің басшылығымен АХС көптеген жылдар бойы АҚШ Конгресін эмиграцияны қаржыландыруға көндіруге тырысты. АХС 1850 жылдары Вирджиния, Пенсильвания және Нью-Джерси штаттары сияқты штаттық заң шығарушы органдармен біршама сәттілікке қол жеткізді. 1850 жылы Вирджиния штаты эмиграцияға көмек көрсету және қолдау үшін бес жыл бойы жыл сайын 30 000 доллар (~$ in) бөлді. Қоғам өздерінің отыз төртінші жылдық есебінде бұл жаңалықты "мемлекеттік шараның дұрыстығы мен қажеттілігінің үлкен моральдық дәлелі" деп атады! 1850 жылдары Қоғам Нью-Джерси, Пенсильвания, Миссури және Мэриленд заң шығарушыларынан бірнеше мың доллар алды. Пенсильвания, Мэриленд және Миссисипи өздерінің штаттық қоғамдарын және Либерия жағалауындағы колонияларын құрды. Қозғалыстың толыққанды сәтті болмауының үш себебі – еркін қара нәсілді адамдардың ықыласының болмауы, кейбір аболиционистердің қарсылығы және көптеген адамдарды көшірудің ауқымы мен құны (Азамат соғысынан кейін Оңтүстікте 4 миллион бостандыққа шыққан адам болды). АҚШ-та миллиондаған қара нәсілді құлдар болды, бірақ отарлау арқылы тек бірнеше мың бостандыққа шыққан адамдар тасымалданды. 1913 жылы, және 1964 жылы ресми таратылған кезде Қоғам өзінің құжаттарын АҚШ Конгресс кітапханасына тапсырды. Тапсырылған материалдар қоғамның құрылуы, Либерияны құрудағы рөлі, колонияны басқару және қорғау, қаражат жинау, қоныс аударушыларды тарту және қара нәсілді қоныс аударушылардың жаңа мемлекетті қалай салғаны және басқарғаны туралы мол ақпарат береді. Либерияда Қоғам Монровияның сауда ауданының орталығында, Эшмун және Бьюкенен көшелерінің қиылысында, Эдвард Рой ғимаратындағы Шын Виг партиясының кеңсесінің жанында кеңселерін ұстады. 1956 жылы үкімет қиылыстағы барлық ғимараттарды бұзып, жаңа мемлекеттік ғимараттар салу үшін кеңселер жабылды. Дегенмен, жер 1980 жылдарға дейін Қоғамның меншігінде қалды, өйткені Қаржы министрлігі мүлік салығын жіберуге мекенжай таба алмағандықтан, көптеген салық қарызы жиналды.

Расизм көзқарасы арқылы қаралған

1950 жылдары нәсілшілдік маңызды мәселеге айналды, ал 1960 және 1970 жылдардың соңында азаматтық құқықтар қозғалысы оны қоғамдық сананың алдыңғы қатарына итермеледі. Нәсілшілдіктің кең таралғандығы қоғамның ниеттерін қайта қарауға шақырды, бұл тарихшыларды АҚС-ны құлдыққа қатысты позициясынан гөрі нәсілшілдік тұрғысынан зерттеуге бағыттады. 1980 және 1990 жылдары тарихшылар АҚС-ны қайта қарастыруда одан да бір қадам алға жылжыды. Олар тек Қоғам мүшелерінің және жариялымдарының нәсілшіл риторикасына ғана назар аудармай, сонымен қатар кейбіреулері Қоғамды құлдықты қолдайтын ұйым ретінде көрсетті. Бірақ соңғы кездегі кейбір ғалымдар АҚС-ны құлдықты қолдайтын ұйым ретінде көрсетуді тоқтатты, ал олардың бір бөлігі оны қайтадан құлдыққа қарсы ұйым ретінде сипаттауда.