Кіріспе

Марфо-Мариинский монастыры немесе Марфа және Марияның Мейірімділік монастыры Ұлы княгиня Елизавета Федоровнаның иелігінде (Марфо Мариинская обитель, Марфо Мариинская обитель милосердия во владении великой княгини Елизаветы Фёдоровны) – Мәскеудегі әйелдер монастыры. Монастырь 1908 жылы Ұлы княгиня Елизавета Федоровна (Ресейдің соңғы императоршасы Александра Федоровнаның қарындасы, екеуі де Ресейдің Жаңа Шейіттері саналады) ауру, жараланған және мүгедек солдаттардың жазылуына көмектесу және кедейлер мен жетімдердің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін құрылған.

Тарих

Ұлы герцогиня Елизавета 1905 жылы террористердің қолынан қаза тапқан Ұлы князь Сергей Александровичтің жесірі еді. Күйеуі қайтыс болғаннан кейін ол өзінің тамаша әшекейлерін, оның ішінде үйлену сақинасын да, таратып, қалған мүлкін сатты. Алған ақшаға ол С. Марта мен Мария монастырын ашып, оның игуменясы болды. Оның ниеті – әртүрлі әлеуметтік топтардан құралған діни қауымдастық құру, ол Марта мен Марияның қағидаларын біріктіріп, дұға етумен және кедейлерге көмектесумен айналысатын еді. Ол Мәскеуде жер сатып алып, аурухана, қыздарға арналған жетімдер үйі және монахтарға жатақхана салды. Шіркеу билігімен бірлесіп жұмыс істеп, дәстүрлі православие монахтарының киімінен сәл ерекшеленетін монастырлық устав пен киімді жасады. Монастыр өркендеген кезеңінде 97 қарындасқа шаңырағы кең болды және күн сайын 300 кедейге тамақ берді. 1908 жылдан 1912 жылға дейін Алексей Щусев С. Марта мен Мария шіркеуі мен Қасиетті Қорғаныс соборын жобалады. Екі құрылыс та орыс тіршілігін жаңарту және модерн стиліндегі ортағасырлық Новгород сәулет үлгісі болды. Собордың аппақ қабырғалары Сергей Коненковтың ойып жасаған салбыларымен әсемделген. Ішкі кеңістікте Михаил Нестеров пен Павел Кориннің фрескалары мен мозаикалары бар.

Монастырдағы өмір

Апалар таңғы сағат 6-да оянып, бөлмелерін жинады. Сағат 7:30-да аурухана шіркеуіне жиналып, ортақ дұға оқыды, содан кейін Інжіл, хат, Псалм және сол күні қызмет ететін діни қызметкердің қысқаша уағызы тыңдалды. Апалар қауым жетекшісінен бата алып, сәлемдескен соң шіркеуден шықты. Күнделікті міндеттеріне барар алдында шай ішуге жиналды. Міндеттеріне дереу қатыстырмаған апалар шіркеуде Құдайға құлшылық ету үшін қалды. Екі шіркеуде де оқу және ән салу апалардың міндеті болды. Ән салу әдетте қарапайым монастырлық стильде болды, концерттік ән салу сирек қолданылды. Хор мүшелері қауымдық шеберханада қолөнермен айналысып, апалардың киімдерін тікті. Таңертеңгі дұғадан кейін апалар әртүрлі міндеттерде жұмыс істеді: кейбіреулері дәрігерлерді күтіп отырған ауруханада, енді біреулері емханада науқастарға массаж, инъекция сияқты емдер жасады, ал кейбіреулері мектепте немесе асханада және үйдің басқа бөліктерінде болды. Аптасына екі рет сағат 11:00-ден 12:00-ге дейін рухани әке апаларға дәріс оқыды, бір аптада катехизис, ал келесі аптада қасиетті әулиелер туралы. Апалар жылына кем дегенде төрт рет үлкен оразаларда Қасиетті Тамаққа дайындалды, бірақ қаласа жиірек қабылдауға рұқсат етілді. Сағат 12:30-да күніне оқылатын әулиенің өмірбаянымен бірге түскі ас берілді. Тамақ шіркеу ораза ережелеріне сәйкес дайындалды. Сағат 16:00-де шай ішіліп, содан кейін сағат 17:00-де кешкі және таңертеңгі дұғалар оқылды. Міндеттерін аяқтаған апалар осы қызметтерге қатысты. Мерекелер мен жексенбі күндері түнгі дұғалар өткізілді. Сағат 19:30-да кешкі ас берілді. Сағат 21:00-де аурухана шіркеуінде ортақ кешкі дұға оқылды. Дұғадан кейін апалар өз бөлмелеріне қайтып, жетекшінің батасын алды. Сағат 22:30-ға қарай барлығы ұйықтауға дайындалды, ал сағат 23:00-де тыныштық орнап, барлық жарықтар сөндірілді.

Рухани өмір

Олар рухани күш алу және білімдерін арттыру үшін белгілі уақыттарда әйел абыстайға немесе рухани әкеге барып, кеңес алатын. Аптасына төрт рет кешкі дұға кезінде акатист ән оқылатын: жексенбі күндері – Құтқарушыға, дүйсенбі күндері – Архангел Михаилға және барлық періштелерге, сәрсенбі күндері – Әйел қасиетті Марта мен Марияға, ал жұма күндері – Құдай анаға немесе Мәсіхтің құрбандыққа шалынуына. Сондай-ақ, сестер 12 ақпан және 20 мамыр күндері, Мәскеу қасиетті иерархы Алексейдің мерекесінде Чудов монастырында тілсіз дұға мен литургияға қатысуға міндетті болды. 4 ақпан күні, Ұлы князь Сергей Александровичтің қайтыс болған күні, оның жерленген шіркеуіне қажылық сапар жасалды.

Монастырдың әдет-ғұрыптары

Апалар жексенбі және мейрам күндері ақ мақтадан тігілген көйлек киетін. Жұмыс киімі – алды-арты тігілген, бүйірлері жабық, шүйгін мақтадан тігілген көйлек болатын. Колына ақ қайыс байлап, бас киімдері монахтар стилімен кесілген ақ апостольник және сұр жүн жамылғымен жабылған. Шаш қырқып алғандар мойнына кипарис ағашынан жасалған, ақ жіппен байланған айқыш тағатын. Айқыштың бір жағында Эдессаның бейнесі және Құдай анасының қорғаны бейнеленген, екінші жағында Әйел Марта мен Мәриямның бейнесі және "Құдай Иеңді жан-жүрегіңмен, барлық жаныңмен, барлық ойыңмен және бар күшіңмен сүй! Өзіңді сүйгеніңдей көршіңді де сүй!" деген жазуы бар. Әйел бауырлар осы айқышты өмірінің осы кезеңін Құдайға және көршілеріне арнауға, сондай-ақ қауымдастықтың ережелерін сақтауға ант берген кезде алатын. Қауымға кірген әрбір әйел бауырға дұға арқандары беріліп, олар күн сайын 100 рет Иса дұғасын оқуға міндетті болды. Постуланттар дұға арқанын сыртқа тақпаған, ал шаш қырқып алғандар екінші рет алған дұға арқанын сол қолына тағатын. Постуланттар маңдайларын толығымен жабатын ұзын ақ жамылғы киеді. Жексенбі және мейрам күндері әйел бауырлар ақ көйлек киетін. Постуланттар сұр киім киген.

Қайырымдылық жұмыстары

Бауырластардың басты міндеті кедейлерді аралау еді. Күнделікті бірнеше әйел екі-екіден қаладағы белгіленген аймақтарға жіберілетін. Ұлы герцогиняға жыл сайын он екі мыңнан астам петиция келіп түсетін. Олардың бір бөлігін бауырластар зерделеп, осымен қатар басқа да көптеген өтініштерді және кедейлер туралы басқа көздерден алынған ақпаратты іске асыратын.

Жабылу

1920 жылы Совет үкіметі монастырды Орденнің жылжымалы және жылжымайтын мүліктерінің толық тізімін беруге мәжбүр етті. Бұл құжатта тек Қасиетті Қорғау соборы туралы ғана емес, сонымен қатар Архангел Михаил мен Барлық Денесіз Күштердің төменгі шіркеуі, Св. Марта мен Мария ауруханалық шіркеуі, жерлеу шапельі және псалтирь туралы да ақпарат болды. Бұл ерекше каталог және кейіннен жарияланған бірнеше каталог литургиялық заттардың, иконалардың, өнер туындыларының, құндылықтардың және олардың орналасқан жерлерінің толық тізімін ұсынады. Дінге қарсы көңіл-күйге қарамастан, монастырь мен оның шіркеулері сирек кездесетін gesamtkunstwerk (толық өнер туындысы) екені және оның сәулет, әшекейлеуі, бейнелеу және қолданбалы өнер жинақтарының ерекше маңызға ие екені жақсы түсінілді. Алайда, 1922 жылға қарай үкімет монастырь мүлкін жүйелі түрде ұлттандыру және тәркілеуге кірісті, құнды алтын және күміс заттарды – икона жамылғыларын, ризаларды, жазбаларды, кресттерді, шіркеулік және литургиялық заттарды алып тастай бастады. 1923 жылы монастырь азамат соғысы мен үкіметтің ресми атеистік позициясына қарамастан, өз жұмыстарын жалғастыру үшін өзін «Марта мен Мария индустриясы» қауымдастығы ретінде қайта құруға тырысты. 1925 жылға қарай монастырь бұрынғы аристократтар мен буржуазиядан құралғаны үшін сынға ілікті, жақын арада ұйым күшті қысымға ұшырады. 1926 жылы Св. Марта мен Мария шіркеуі жабылды, бірақ қалған монахтар 200-ден астам иконаны және «патшалық есіктерді» собордан алып, оларды Қасиетті Қорғау шіркеуіне көшіре алды. Одан кейін орден ресми түрде таратылды, ал қалған он сегіз монах Орталық Азиядағы Түркістанға жер аударылды. 1928 жылы екі шіркеу де толығымен жабылып, тоналып, қиратылып, ұлықтаусыздыққа ұшырады. Нестеровтың фрескалары жабылып, шіркеу кинотеатрға айналдырылды. 1945 жылдан бастап шіркеу Грабар институтының икона және кескіндемелерді қалпына келтіру шеберханасы ретінде пайдаланылды.

Орден мен монастыр кешенін қалпына келтіру

Ұлы герцогиняны қасиетті және жаңа шейіт ретінде құрметтеу Ресейден тыс жерлерде оның Иерусалимде жерленгеннен кейін көп ұзамай басталды, ал оның есімі Кеңес Одағында жасырын түрде сақталды. Коммунизм құлағаннан кейін, ресми көзқарастар өзгерді. Елизавета 1981 жылы Ресей Православие Шіркеуінің Шет елдегі бөлімімен қасиетті деп жарияланды, бірақ 1990 жылы монастырь аумағында ескерткіш орнатылды, ал 1992 жылы Ұлы герцогиня Ресей Православие Шіркеуімен даңқталды (қасиетті деп жарияланды). Сол жылы Марта мен Мария шіркеуінде діни қызметтер қайта басталды, ал 1994 жылы әйелдер қауымы қайта құрылды. 1999 жылы Мәскеу және Бүкіл Ресей Патриархы Алексий II-нің батасымен, православиелік қыздарды сертификатталған медбикелер ретінде даярлау мақсатында Марта мен Мария мейірімділік монастырының білім беру орталығы құрылды.

Корольдік британдық, грек және даниялық монахтар монастырына байланысты

Ұлы герцогиня Елизавета патшайым Викторияның немересі болғандықтан, грек, даниялық және британдық корольдік отбасыларымен тығыз байланыста болды. Елизаветаның үлкен әпкесі Виктория, Милфорд-Хейвеннің маркизасы еді, оның қызы Элис Грекия мен Данияның принці Эндрюге үйленді. Принцесса Элис Эдинбург герцогы принц Филиптің анасы болды, содан кейін грек православиесінің "Марта мен Марияның христиандық қауымдастығы" деп аталатын медбикелер орденін құрды. Бұл орден оның әпкесі Ресейде құрған Марфо-Мариинский монастырының үлгісі болды, бірақ жеткілікті үміткерлер болмағандықтан, ақырында сәтсіз аяқталды. Принцесса Элис Ұлы герцогиня Елизаветаның қасында Иерусалимдегі Зәйтүн тауындағы Мария Магдаленаның орыс православие шіркеуіне жерленді. 2002 жылы Уэльс принці Чарльз британдық композитор, сондай-ақ орыс православиесіне өткен Джон Тавенерге әжесі, Королева Ана Елизаветаның есіне арнап хорлық шығарма жазуды тапсырды. Шығарма "Рахымға толы Елизавета" деп аталды және Ұлы герцогиня Елизаветаның өмірін, өлімін және қасиеттілікке көтерілуін жұртқа паш етеді. Ол 2003 жылғы 28 ақпанда Виндзор сарайындағы Святого Георгия капелласында Валерий Гергиев пен Мариинский хоры мен оркестрінің орындауында тұңғыш рет ойнатылды. Көрермендерден түскен қаражат Марта мен Марияның мейірімділік монастырының қайырымдастық жұмысына бағытталды.