Кіріспе

Заң шығарушы органдағы саяси стратегия парламенттегі саяси стратегия.

Бас тартушылық – бұл кеңесші жиналысқа сайлауға қатысып, жеңіп алған мандаттардан бас тарту немесе жиналыстың жұмысына қатыспау саяси тәжірибесі. Бас тартушылық сайлауды бойкоттаудан өзгеше, себебі бас тартушылар сайлауға қатысады. Бас тартушылық 19 ғасырдың басынан бері Ұлыбритания мен Ирландиядағы ирланд республикалық саяси қозғалыстармен қолданылып келеді. Оны 1860 жылдары Австрия императорлық кеңесінде венгр және чех ұлтшылдары да пайдаланған.

Венгрияда

1848 жылғы венгр революциясын басу кезінде Австрия империясы Венгрияның диетасын таратып жіберді.

Бөлуден бұрын

1800 жылғы Одақ актісінен кейін Ирландия Ұлыбритания және Ирландия Біріккен Корольдігінің британ Парламентінде, Лордтар палатасында және Қоғамдар палатасында өкілдік етілді. Көптеген ирланд ұлтшылдарының мақсаты – Одақ актісін жою болатын. 1845 жылы Репел Ассоциациясы комитетінің отырысында парламенттің барлық ирланд мүшелерінің (депутаттарының) Вестминстерден кетуі туралы ұсыныс қабылданды. Бұл ұсынысты Жас Ирландия қозғалысының өкілі Томас Осборн Дэвис енгізді. Дегенмен, комитет депутаттардың сайлау кезінде берген антына адал болуын және оны бұзусыз қызметтен кете алмайтынын мәлімдеді. 1847 жылы Репел Ассоциациясынан шыққан Ирландия Конфедерациясы дереу дауыс беруден бас тартуды ұсынды, бірақ оның негізін қалаушы Уильям Смит О'Брайен Вестминстерде сөйлеуін жалғастырды. 1848 жылы Чарльз Гаван Даффи Вестминстерден қуылған ирланд депутаттарының бөлек ирланд Парламентінде отыруын ұсынды. Бас тартушылардың алғашқы жақтастарының қатарында 1862 жылы Джордж Сигерсон және 1878 жылы Джон Диллон болды, олар бас тартушы ирланд депутаттарының бөлек ирланд Парламентінде жиналатынын көздеді. 1860 жылдардан бастап Ирландиялық Республикалық Бауырластықтың (IRB) басшылары Чарльз Кикхэм мен Джон О'Лири бас тартуды қолдады. 1869 жылы Г. Х. Мур түрмеде отырған республикашылдарды сайлауға ұсынды, олардың сотталған қылмыскерлер ретінде орын алуға құқығы жоқ екенін білгендіктен. Осы негізде Еремия О'Донован Росса (1870 жылы) және Джон Митчел (1875 жылы екі рет) Типперри округінде сайлау арқылы Парламентке сайланды. О'Донован Росса сайлау кезінде түрмеде болды, ал Митчел елден қуылған еді. Кикхэм «үлкен ұлттық конференция» шақыруды көздеді, ол ирланд депутаттарын Вестминстерден кетуге шақыратын еді. Осыған байланысты Шарль Гилфойл Доран енгізген ұсыныс «Үй билігі лигасының» (HRL) съезінде қабылданды. 1871 жылдан 1875 жылға дейін Меттен сайланған «тәуелсіз ұлтшыл» депутаты «Адал» Джон Мартин Вестминстерде тек ұлтшыл наразылықтарын көтеру үшін сөйледі және дауыс беруден бас тартты. 1874 жылғы сайлауда 59 HRL депутаты сайланды, оның ішінде Майо округінен сайланған Джон О'Коннор Пауэр, ол IRB Жоғарғы Кеңесінің мүшесі болды. Ол сайлау қаражатын ұрлаған деген айыптауларға байланысты IRB-мен келіспей қалды және бірте-бірте радикалдық көзқарастарынан бас тарды. О'Коннор Пауэр Вестминстердің Ирландияның өзін-өзі басқару құқығын қорғау үшін ең қолайлы платформа екеніне сенді. Парламенттен кету – бұл Home Rule партиясын татуласуды жақтағандарға тастау болар еді. 1876 жылға қарай HRL ешқашан ұлттық конвенция ұйымдастыра алмайтыны және оның қолдауымен сайланған депутаттар Вестминстерде қалатыны анық болды. Бас тартуға балама ретінде обструкционизм, соның ішінде филибюстерді қолдану болды. Бұл HRL және оның ізбасары, 1870 жылдардың соңында Чарльз Стюарт Парнелл басқарған IPP тарапынан жүзеге асырылды.

Синн Фэйн

Артур Гриффиттің 1905-1907 жылдар аралығында жасалған «Sinn Féin саясаты» ирланд депутаттарының Вестминстерден бас тартуын және Дублиндегі балама парламентте отыруын қажет етті. 1908 жылы Чарльз Долан – Sinn Féin партиясының алғашқы бас тартушы үміткері болды. IPP-ның Солтүстік Лейтрим округінен депутат болған ол, Sinn Féin-ге қосылғаннан кейін отставкаға кетіп, келесі сайлауда жеңіліске ұшырады. Лоуренс Гиннеллдің 1909 жылы Біріккен Ирландия Лигасының (UIL) бас тартуды қабылдауы жақын қақтығысқа әкелді. Ол UIL-ден шығып, бірақ 1917 жылы Sinn Féin-ге қосылғанға дейін Вестминстерде отыруын жалғастырды. Көптеген ұлтшылдар, әсіресе 1910 жылғы қаңтардағы жалпы сайлауда IPP Вестминстерде билік тепе-теңдігін сақтап, Либералдық үкіметтен Үшінші үй билігі туралы заң жобасын қабылдауға қол жеткізгеннен кейін, бас тартуға қарсы болды. 1916 жылғы көтерілістен кейін ұлтшыл көңіл-күй өзгерді, ал IPP өзі 1918 жылдың сәуірінде Вестминстерден шығып, Ирландияға әскери шақырудың кеңейтілуіне наразылық білдірді. 1916 жылғы Батыс Корк сайлауында Sinn Féin бастапқыда 1916 жылғы көтерілістен кейін ұсталған қолдаушысы Франк Дж. Хилиді, «Барлығы Ирландия лигасының» үміткерін қолдады, бірақ Хили орынды иелену ниетін білдіргеннен кейін қолдауын кері алды; осы шатасу Хилидің жеңілісіне себеп болды. Бас тартушы алғашқы депутат 3 ақпан 1917 жылғы сайлауда Солтүстік Роскомон округінен сайланған граф Джордж Нобл Планкетт болды. Планкетт жеңісінен кейін ғана бас тартуын нақты айтты. Планкетттің «Азаттық лигасы», Гриффиттің монархисттік «Sinn Féin» және сол жылы Солтүстік Ирландияның «Ұлт лигасы» бірігіп, қайта құрылған «Sinn Féin» құрылды, олар ұзақ пікірталас барысында бас тартудың тактика ғана емес, принцип екеніне келісті. 1918 жылғы қарашада Вестминстерге сайланған Sinn Féin депутаттары олардың орындарын алудан бас тартып, 1919 жылғы қаңтарда Дублинде бірінші Дайлдың ([[Teachta Dála) депутаттары ретінде құрылды, ол Ирландия Республикасының заңды парламенті деп жарияланды. Ирландияның Еңбек партиясы 1918 жылы Sinn Féin-ге қолдау көрсетпеді, бірақ төтенше жағдай заңдары алынғанға дейін бас тартуды ұсынды. Sinn Féin 1920 жылғы Ирландия үкіметі актісімен құрылған Солтүстік Ирландия және Оңтүстік Ирландия парламенттеріне 1921 жылғы сайлауды бойкоттау қажет пе, жоқ па, әлі шеше алмады. Тактикалық себептермен Солтүстік сайлауына, ал тұрақтылық үшін Оңтүстік сайлауына қатысуға шешім қабылдады, оның сайланған депутаттары Екінші Дайлдың депутаттары болды. Басқа партиялар Оңтүстік мемлекетпен келісімге келді, бірақ Солтүстік Ирландиямен емес. Кейбір топтар екі юрисдикциядағы сайлауды бойкоттады; басқалары бас тартты; ал кейбіреулері кейбір органдардан бас тартса, басқаларына қатысты. Бас тарту республикалық идеологияда жиі дау тудыратын мәселе болып табылады.

Ирландия еркін мемлекеті / Ирландия Республикасында

1921 жылғы Англо-Ирландиялық келісімшарт Ирландия еркін мемлекетін құрды, Солтүстік Ирландияға қатысудан бас тарту мүмкіндігі берілді және еркін мемлекет заң шығарушыларынан адалдық серт беру талап етілді. Келісімшарт «Бөлінуге» емес, сертке байланысты Синн Фейн партиясын бөліп, Ирландия азаматтық соғысына әкеп соқты. 1922 жылғы маусым айындағы сайлауда келісімшартты қолдайтын және қарсы шығатын үміткерлерден тұратын «Синн Фейн» тізімі ұсынылды, бірақ үшінші Дайлға (парламентке) келісімшартқа қарсы депутаттар бойкот жариялады. Олар 1923 жылы Синн Фейн партиясын қайта құрды және еркін мемлекеттің Дайліне қатысудан бас тартуын жалғастырды. Фианна Файл 1926 жылы Синн Фейннен бөлініп, 1927 жылы еркін мемлекеттегі сайлауға қатысудан бас тартты. 1955 жылдан бастап Синн Фейн Ирландия Республикасында жергілікті сайлауларға қатысып, өкілдік орындарды иеленді, бұл мемлекетті мойындау емес деп мәлімдеді. 1970 жылы өзінің Ard Fheis (жылдық конференциясы) барысында Синн Фейн Dáil Éireann-де орын алудан ұзақ жылдан бері бас тарту саясатын өзгерту немесе кері қайтару мәселесі бойынша тағы да бөлінді. Бөлініс нәтижесінде өздерін «Синн Фейн» деп атаған екі партия құрылды. Бас тартпайтын партия «Ресми» Синн Фейн деп танылды. Ол өзінің атын «Sinn Féin the Workers Party» (SFWP) деп өзгертті және 1981 жылғы жалпы сайлауда Дайлде орын жеңіп алды, оны иеленді. Келесі жылы «Sinn Féin» атауын алып тастап, «Жұмысшылар партиясы» болып қайта аталды. Бас тартатын партия бастапқыда «Уақытша» Синн Фейн деп аталды, бірақ 1982 жылдан кейін ол жай ғана «Синн Фейн» деп аталды; ол барлық институттарда жеңіп алған орындардан бас тартуын жалғастырды. Синн Фейн 1986 жылы, 1970 жылғы оқиға сияқты, Dáil Éireann-де орын алу мәселесі бойынша тағы да бөлінді. Джерри Адамс басқаратын үлкен топ бас тартудан бас тартты, ал Руари О Брейдай басқаратын Республикалық Синн Фейн (RSF) оны сақтап қалды. Синн Фейннің алғашқы отырған Teachta Dála (депутаты) Каоимхин О Каолайн болды, ол 1997 жылғы жалпы сайлауда Каван-Монаган округінен сайланды. RSF Dáil Éireann және Солтүстік Ирландия Ассамблеясынан бас тарту саясатын сақтап келеді.

Солтүстік Ирландияда

Бөлімнен кейін, оңтүстік штаттағы дауыс беруден бас тартпаған көптеген партиялар Солтүстік Ирландияда мүлдем ұйымдаспады. 1922 жылдың басында Ирландия еркін мемлекетінің Уақытша үкіметі Солтүстік Ирландиядағы ұлтшылдардың мүдделерін білдіретіндей көрінді және Солтүстік Ирландия үкіметін мойындамау саясатын ұстанды. Католик епископы Джозеф Макрори (кейіннен Армағ архиепискобы және кардинал болды) Уақытша үкіметке Джо Девлин мен оның партияластары Солтүстік Ирландияның жаңа Парламентіне кіргісі келетінін, ал мойындамау саясаты Солтүстік Ирландия ұлтшылдарының "жеке күресуге" мәжбүр еткенін жеткізді, бірақ оның кеңесі ескерілмеді. 1934 жылғы заң, кандидаттардан кеңес отырыстарына қатысуға ант беруді талап еткендіктен, жергілікті сайлауда дауыс беруден бас тарту іс жүзінде тыйым салынды. Ұлттық партия бірінші Стормонт Парламенті (1921–1925) кезінде орын алған жоқ. Екінші ірі парламенттік партияны құрғанына қарамастан, олар тағы қырық жыл бойы оппозиция рөлін қабылдамады. 2 ақпан 1965 жылы олар осы рөлді қабылдады, бірақ 1968 жылдың 5 қазанында Дерридегі азаматтық құқықтар шеруі кезінде полиция демонстрацияшыларды ұрып-соққаннан кейін екі аптадан соң 1968 жылдың қазанында оппозициядан қайта шықты. Кейр Хили 1920-1960 жылдар аралығында түрлі ұлтшыл тізімдер бойынша Стормонт және Вестминстер парламенттеріне сайланды. Ол 1927 жылға дейін Стормонтта, ал 1950 жылдан 1952 жылға дейін Вестминстерде дауыс беруден бас тартты. 1930 жылдары Хили Ирландиялық Одақты басқарды, ол оның үзіліссіз тактикалық дауыс беруден бас тарту саясатын қолдады, ал ұқсас Солтүстік Біртұтастық Кеңесі дауыс беруден бас тартуды принцип деп қарастырды. 1953 жылдан бастап Стормонт кандидаттары британдықтарға адалдық ант беруге міндетті болды, бұл Синн Фейнге осыдан бас тартуға мүмкіндік берді. Бұл Вестминстер сайлауында қолданылмады, онда Синн Фейн көбінесе Синн Фейн емес ұлтшылдарға ұлтшыл дауысты бөлуден аулақ болу үшін еркін мүмкіндік берді, ал керісінше, ұлтшыл емес ұлтшылдарға қарсы бұзушы кандидатты ұсынды. Брайан Фини Синн Фейннің "белсенді дауыс беруден бас тартуы", сайланғандар бұқаралық ақпарат құралдарында жергілікті өкілдер ретінде әрекет еткені, Дублиндегі Жаңа Ирландия форумына өкілдерін жіберу арқылы SDLP саясатынан тиімді болды деп санайды. SDLP 1996–1998 жылдардағы Солтүстік Ирландия форумына ара-тұра қатысты. Синн Фейн 1981 жылы "Армлайт және дауыс беру стратегиясын" қабылдады және алғаш рет 1982 жылғы Ассамблея сайлауымен Солтүстік Ирландиядағы қазіргі заманғы сайлауларға қатысты, олар одан бас тартты. 1983 жылғы ардфхейс Еуропалық парламентте орын алуға шешім қабылдады, ал 1985 жылғы ардфхейс сол жылғы жергілікті сайлаулар үшін де осылай шешім қабылдады. Синн Фейн Солтүстік Ирландия форумынан дауыс беруден бас тартты. 1998 жылғы Ұлы жұма келісімі негізінде Солтүстік Ирландия Ассамблеясы құрылғаннан бері SDLP және Синн Фейн осы органда орын алды. SDLP депутаттары Вестминстерде өз орындарын тұрақты түрде иеленді, Синн Фейн депутаттары олардың орнына отырудан бас тартты. Синн Фейн депутаттары британдық саяси институттар Ирландия халқын басқаруға қатыспауы керек, сондықтан олар британдықтар атынан шешім қабылдамауы керек деп санайды. Фианна Фейлдің жалғыз Стормонт сайлауы 1933 жылы болды, онда оның басшысы Эмон де Валера 1920 жылдары Синн Фейн депутаты болған Оңтүстік Даун округінен дауыс беруден бас тартуға келісті. Фианна Фейл 2007 жылы Солтүстік Ирландияда саяси партия ретінде тіркелді. 2014 жылы оның басшысы Мишель Мартин 2019 жылдан бастап сайлауға қатысатынын мәлімдеді. Ол Вестминстерге сайлауға қатысатынын нақты айтпады. Республикалық Синн Фейн ұзақ жылдар бойы ұстанып келген саясатын жалғастыруда. Ол Солтүстік Ирландияда тіркелген партия емес, бірақ мүшелері Ассамблея сайлауында тәуелсіз кандидаттар ретінде қатысқан. Саорад 2016 жылы құрылғанда, ол сайлауға қатыса ма, жоқ па, шешпеді, бірақ кез келген жағдайда Стормонт, Вестминстер немесе Лейнстер Хаусында жеңіске жеткен орынды қабылдамайтынын айтты. 2017 жылғы маусымдағы Ұлыбританиядағы жалпы сайлаудан кейін консерваторлар ең үлкен партия ретінде ДЮП-пен әлеуетті билік тепе-теңдігінен кейін Герри Адамс Синн Фейннің ұзақ жылдар бойы сақтап келген позициясын қайталады: олардың сайланған депутаттары монархқа адалдық ант беруден бас тартады және Вестминстерде орын алмайды.

Ұлыбританияда

Кейбір британдық саяси белсенділер Синн Фэйннің өздерін ұстану саясатынан шабыт алды, олардың бірі - Глазголық анархокоммунист Гай Олдред, ол шотландтық социалистік саясаткер Джон Маклеанға 1918 жылғы Ұлыбританиядағы жалпы сайлау кезінде "Синн Фэйн тактикасын" қабылдауға кеңес берді. Карл Маркс "Франциядағы азамат соғысы" кітабынан үзінді келтіріп, "жұмысшы табысы дайын мемлекеттік аппаратты жай ғана қолға алып, оны өз мақсаттары үшін пайдалана алмайды" деп айыптады. Олдред коммунистік кандидаттарды дауыс беруден бас тарту платформасында ұсынуды ұсынды:

Олдред сонымен қатар сайлауды бойкоттауды немесе сайлауды сабан сауалнамасынан гөрі көбірек пайдалануды ұсынды, екеуі де оның өздерін ұстану тактикасын қолдаған тәсілдері болды. 1919 жылға қарай Олдредтің дауыс беруден бас тартуға шақыруын Сильвия Панкхерсттің Жұмысшы Социалистік Федерациясы да қабылдады, ол тіпті Үшінші Интернационалдағы большевиктердің қалауына қарсы парламенттік бағыт ұстанды, ал Э. Т. Уайтхедтің Еңбекші-сақтық партиясы, екеуі де Коммунистік партияның құрылтайшы ұйымдарына айналды. Керісінше, большевиктер өздерін ұстануды сынап, "жаңа, ерекше, оппортунистік емес, мансаптық емес парламенттизмді" құруды жақтады, оны "революциялық парламенттизм" деп сипаттады. Большевизмге көңілі толмаған Панкхерсттің тобы кейін Коммунистік жұмысшылар интернационалына қосылып, өздерінің дауыс беруден бас тартуға деген міндеттемелерін қайталады, ал Олдред өзі Антипарламенттік коммунистік федерацияны құрып, 1922 жылғы Глазго-Шеттлстон округінен дауыс беруден бас тарту платформасымен сайлауға түсті (тек 1,9% дауыс жинады). Олдредтің сайлауға қатысуын Панкхерст өзі сынға алды, ол бұл кезде сайлауды бойкоттау саясатын қолдағанмен, Джон Маклиннің Шотландия жұмысшыларының республикалық партиясының кандидатурасын қолдады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Олдред тағы да сайлауға қатысып, бұл жолы Глазго Орталық округінен Біріккен Социалистік қозғалыстың мүшесі ретінде дауыс беруден бас тарту платформасымен сайлауға түсті, нәтижесінде 300 дауыс жинады.

Канадада

2022 жылғы Квебек провинциясының жалпы сайлауынан кейін, Квебек партиясының мүшелері король Карл III-ке адалдық серт беруден бас тартқандықтан, спикер Натали Рой оларға Квебек Ұлттық Ассамблеясындағы орындарын алуға рұқсат бермеді.