Жон Нокс жазған 1556 жылғы діни кітап

Кіріспе

1556 жылғы Джон Нокстың литургиялық кітабы

«Жалпы тәртіп кітабы», бастапқыда «Дұғалар нысаны» деп аталған, Джон Нокстың реформацияланған дінге жататын шіркеулерде қолдану үшін жазған литургиялық кітабы. Мәтін 1556 жылы Женевада жазылған және 1562 жылы Шотландия шіркеуі тарапынан қабылданған. 1567 жылы Сеон Карсуел (Джон Карсвелл) кітапты шотланд гаэл тіліне «Foirm na n Urrnuidheadh» деген атпен аударды. Оның аудармасы Шотландияда басылған алғашқы гэль тіліндегі мәтін болды. 1996 жылы Шотландия шіркеуі «Жалпы тәртіп кітабына» гаэль тіліндегі қосымша «Leabhar Sheirbheisean» жариялады.

Франкфурт пен Женевадағы құрам

1553 жылы шілдеде Эдуард VI қайтыс болғаннан кейін Мэри I таққа отырғанда, ол протестантизмді басу науқанын бастады. Бірнеше жүз бай протестант Ұлыбританиядан қашып кетті, ал шамамен 200-і 1554 жылдың маусым айында Франкфуртқа қоныстанды. Франкфурттағы топта англикандықтар мен кальвинистердің аралас тобы болды, және Джон Нокс олардың пасторы ретінде қызмет етуге шақырылды. Қауым 1550 жылы Уильям Хьюкке аударған «Женева шіркеулерінде қолданылатын жалпы дұғалардың формасы» деп аталған Джон Кальвиннің «Женева шіркеуінің катехизмі» немесе «Англикандық жалпы дұғалар кітабы» қолданылсын ба, келісе алмады. Қауым жаңа діни кітап жазуды шешті, және 1555 жылдың қаңтар айында Нокс пен тағы үш кальвинист Хьюкке аудармасына негізделген мәтін құрады. Топтың англикандық бөлігі мәтінді ұнатпады және ол көбінесе қолданылған жоқ. Кальвиншілер Нокс пен Уиттингем, және англикандықтар Пэрри мен Леверден тұратын жаңа топ «Жалпы дұғалар кітабына» негізделген тағы бір мәтін жазды, оны қауым қабылдады. Сол жылдың наурыз айында жаңа англикандықтар келіп, Ноксты қуып шықты. Нокс Женеваға көшіп, ағылшын жер аударылғандар тобымен бірге Нотр-Дам-ла-Нёв капелласында жаңа қауым құрды. Қауым 1555 жылдың қаңтарында Нокс тобының жазған, кейін қабылданбаған қолжазбасына негізделген жаңа литургия ойлап тапты. Мәтінді Жан Креспен басып шығарды және 1556 жылдың 10 ақпанында «Дұғалардың формасы» деген атпен аяқтады.

Шотландиядағы бала асырап алу

1558 жылдың қараша айында Мэри I қайтыс болғаннан кейін, протестанттық жер аударылғандар Британияға оралып, өздерімен бірге «Дұғалардың нысаны» әкелді. Нокс 1560 жылдың мамыр айында Шотландияға оралды. 1562 жылы Шотландияның жаңа шіркеуі осы мәтінді қабылдады, ол «Жалпы тәртіп кітабы» деп аталды. Шотландияда алғашқы басылымдар 1564 жылы жарық көрді. Женевалық тәртіп кітабы, кейде «Женева тәртібі» немесе «Нокс литургиясы» деп аталады, – Шотландия реформаланған шіркеуіндегі қауымдық құлшылыққа арналған нұсқаулық. 1557 жылы шотландтық протестант ақсүйектері кеңесінде ағылшынның жалпы дұғасын, яғни 1552 жылғы Эдуард VI-ның екінші кітабын қолдануды міндеттеді. Осы аралықта Франкфуртта ағылшын протестант жер аударылғандары арасында ағылшын литургиясын қолдаушылар мен француз реформаланған құлшылық тәртібі арасында пікір таласы болды. Келісімге келу үшін Джон Нокс және басқа дін қызметкерлері бұрынғы континенттік реформаланған құлшылық үлгілеріне негізделген жаңа литургия жасады, ол толық қанағаттандырмады, бірақ ол Женеваға көшкеннен кейін 1556 жылы сол қаладағы ағылшын қауымдарының пайдалануы үшін жариялады. Женева кітабы Шотландияға жетіп, ондағы кейбір реформаланған қауымдар қолданды. 1559 жылы Нокс қайтып келгені оның беделін нығайтты, ал 1562 жылы Бас Ассамблея оны Таңдау рәсімдерін, некелесуді және өлгендерді жерлеуді жүзеге асыруда «Біздің жалпы тәртіп кітабымыз» ретінде бірыңғай қолдануға міндеттеді. 1564 жылы Эдинбургте жаңа және кеңейтілген басылым жарық көрді, ал Ассамблея әрбір дін қызметкерінің, уағыздаушының және оқырманның бір данасы болуын және ондағы тәртіпті тек неке және қасиетті рәсімдерде ғана емес, дұғада да қолдануын бұйырды, осылайша Эдуард VI-ның екінші кітабын әдеттегі құлшылықта қолдануға рұқсат берілді. Женева кітабынан сақталған нұсқаулар уағыздар алдындағы дұғаға мүмкіндік жасады және дін қызметкеріне қалған екі дұғада белгілі бір еркіндік берді. Арнайы рәсімдерге қатысты нұсқаулар қатаң түрде орындалды, бірақ кейбір дұғаларды өзгертуге де рұқсат берілді. Кітаптың шотландтық бөліміндегі нұсқаулар біршама қатаң, және шын мәнінде, Женевадағы бір-екі нұсқау шотландтық түзетулерде абсолютті болды; бірақ, әрине, «Жалпы тәртіп кітабы» дискрециялық литургия ретінде сипатталады. Эндрю Харт баспасында 1611 жылы Эдинбургте басылған басылымның мазмұнын беру ыңғайлы болады, және оны (әдеттегідей) «Дәуіттің Забурлары Метрмен, Прозамен, оған қоса Киркеде және жеке үйлерде жиі қолданылатын дұғалар; мәңгілік күнтізбемен және алты жыл ішінде болатын Айдың барлық өзгерістерімен» деп сипаттады. Олар мыналар: Күнтізбе; (ii.) Шотландия жәрмеңкелерінің аттары; (iii.) Женевада қолданылған және Шотландия шіркеуі қабылдаған Иманға қатысты мойындау; (iv–vii.) Діни қызметкерлерді, ақсақалдар мен дьякондарды және суперинтендантты сайлау және олардың міндеттері туралы; (viii.) Діндік тәртіп ережелері; (ix.) Қауымнан шығару және қоғамдық өкініш тәртібі; (x.) Ауруларды аралау; (xi.) Жерлеу тәртібі; (xii.) Қауымдық құлшылық тәртібі; Серіктен кейінгі мойындау және дұға ету нысандары; (xiii.) Басқа да қауымдық дұғалар; (xiv.) Иеміздің кешкі асы; (xv.) Неке рәсімі; (xvi.) Шомылдыру тәртібі; (xvii.) Ораза туралы трактат және оның тәртібі; (xviii.) Дәуіттің Забурлары; (xix.) Қорытындылар немесе мадақтаулар; (xx.) Гимндер; Декалогтың, Магнификаттың, Апостолдық Символдың және т.б. метрикалық нұсқалары; (xxi.) Кальвиннің катехизисі; және (xxii және xxiii.) Жеке үйлерге және әр түрлі дұғаларға арналған дұғалар, мысалы, жұмыс бастамас бұрын ер адамға арналған дұға. Забурлар мен катехизис кітаптың жартысынан астамын құрайды. Жерлеу туралы тарау маңызды. Католик шіркеуінің ұзақ созылған рәсімі орнына бізде тек мына мәлімдеме бар: «Дене қауыммен бірге, ешқандай рәсімдерсіз, құрметпен қабірге әкелінеді: жерленгеннен кейін, дін қызметкері [егер ол қатысса және қажет болса] шіркеуге барады, егер ол алыс болмаса, және адамдарға өлім мен қайта тірілу туралы қандай да бір ыңғайлы ескерту жасайды». Бұл (жақшадағы сөздерді қоспағанда) Женева кітабынан алынған. «Жалпы тәртіп кітабын» алмастырған Вестминстерлік директория да ешқандай рәсімсіз жерлеуді міндеттейді, мұндай рәсімдер өлілерге ешқандай пайда әкелмейді және тірілерге көптеген зиян келтіреді. Алайда азаматтық құрмет көрсетілуі мүмкін. Джордж Вашингтон Спротт пен Томас Лейшман 1868 жылы жарияланған «Жалпы тәртіп кітабы» мен Вестминстерлік директорияның кіріспесінде бұрынғы кітаптың шіркеулік заңмен міндеттелген кезеңде (1564–1645) нақты қолданылуы туралы құнды мәліметтер жинағын ұсынды. Діни қызметкерлер жетіспесе, тиісті адамдар (көбінесе ескі дін қызметкерлері, кейде мектеп мұғалімдері) оқырман ретінде таңдалды. Шотландиялық құлшылық туралы жақсы заманауи есептер – Уильям Коупердің Галлоуэй (1568–1619), Галлоуэй епископы, «Католик, христиан және католик римдігі арасындағы жеті күндік конференция» (шамамен 1615) және Александр Хендерсонның «Шотландия шіркеуінің үкіметі мен тәртібі» (1641). Әртүрлі уақыттарда және әртүрлі жерлерде көптеген айырмашылықтар болды. 17 ғасырдың басында голланд шіркеуінің, оған шотланд дін қызметкерлері тығыз байланысты болған, және VI Джеймстің дұғаларды құрастыру еркіндігін жоюға тырысуының қос әсерінен дін қызметкерлері дұға оқуды азайтып, тікелей айтуды көбейтіп бастады. Заңнамалық тарихқа қайта оралып қарасақ, 1567 жылы дұғалар гаэль тіліне аударылды; 1579 жылы Парламент белгілі бір мүліктің иесі болған барлық джентльмендер мен еркін шаруаларға көшірмелері болуын бұйырды. 1601 жылғы Ассамблея қолданыстағы дұғаларды өзгертуден бас тартты, бірақ жаңаларын қабылдауға дайын екенін білдірді. 1606 жылдан 1618 жылға дейін ағылшын және епископтық ықпалымен, кейіннен заңсыз деп жарияланған ассамблеялар «Жалпы тәртіп кітабын» жоюға әртүрлі әрекеттер жасады. VI Джеймс, I Чарльз және Архиепископ Лаудтың күш-жігері нәтижесіз болды; 1637 жылы Лаудтың ағылшын дұға кітабына негізделген жаңа қызмет нысанының оқылуы Эдинбургте дүрбелеңге және елде жалпы наразылыққа әкелді. 1638 жылғы Глазго Бас Ассамблеясы Лаудтың кітабынан бас тартып, «Жалпы тәртіп кітабымен» қайтадан тұрды, бұл әрекет 1639 жылғы ассамблеямен қайталанды, ол литургиялық нысандарға мүлдем қарсы болған ағылшын сепаратистері ұсынған жаңалықтарға да қарсылық көрсетті, әсіресе «Мырзаның дұғасына», «Gloria Patri» және дін қызметкерінің мінберде жеке құлшылық үшін тізе бүгуіне. Абердин баспагері Рабан біржақты түрде дұғалардың бірін қысқартқаны үшін көпшілік алдында сөккіге ұшырады. Келесі жылдарда шотланд литургиясын Англияға, әсіресе оңтүстік корольдіктегі пресвитериандыққа бейімділік танытқандарға енгізуге қарсы әрекет жасалды. Бұл күш-жігер 1643 жылы өткен Вестминстерлік дін қызметкерлерінің ассамблеясында жемісті болды, онда Шотландия шіркеуінен алты комиссар қатысып, үш корольдік үшін ортақ мойындау, катехизис және директорияны жасауға қосылды. Комиссарлар 1644 жылғы Бас Ассамблеяға осы ортақ директория «...біздің шіркеуіміз үшін ешқандай арнайы директорияны ойластыра алмадық» деп хабарлады. 1645 жылғы Бас Ассамблея жаңа тәртіпті мұқият зерттегеннен кейін мақұлдады. 3 ақпан және 6 ақпан күндері Ассамблея мен Парламенттің актілері оны әрбір шіркеуде қолдануды міндеттеді, содан кейін «Жалпы тәртіп кітабын» күштен шығару туралы ешқандай акт болмаса да, Вестминстерлік директория басымдыққа ие болды. Директорияның мақсаты тек дұғалардың және қоғамдық құлшылықтың басқа бөліктерінің жалпы мазмұнын, мағынасын және көлемін көрсету болды және қажет болған жағдайда көмек және материал беру болды. Парламенттің директорияны тану актісі...

After Mary I died in November 1558, the Protestant exiles began to return to Britain and brought with the Forme of Prayers. Knox returned to Scotland in May 1560. By 1562 the new Church of Scotland adopted the text, which is called the Book of Common Order. The first Scottish editions were printed in 1564. The Genevan Book of Order, sometimes called The Order of Geneva or Knox's Liturgy, is a directory for public worship in the Reformed Church of Scotland. In 1557 the Scottish Protestant lords in council enjoined the use of the English Common Prayer, i. e. the Second Book of Edward VI of 1552. Meanwhile, at Frankfurt, among the English Protestant exiles, there was a controversy between the upholders of the English liturgy and the French Reformed Order of Worship. By way of compromise, John Knox and other ministers drew up a new liturgy based upon earlier Continental Reformed Services, which was not deemed satisfactory, but which on his removal to Geneva he published in 1556 for the use of the English congregations in that city. The Geneva book made its way to Scotland and was used by some Reformed congregations there. Knox's return in 1559 strengthened its position, and in 1562 the General Assembly enjoined the uniform use of it as the Book of Our Common Order in the administration of the Sacraments and Solemnization of Marriages and Burials of the Dead. In 1564 a new and enlarged edition was printed in Edinburgh, and the Assembly ordered that every Minister, exhorter and reader should have a copy and use the Order contained therein not only for marriage and the sacraments but also in prayer, thus ousting the hitherto permissible use of the Second Book of Edward VI at ordinary service. The rubrics as retained from the Book of Geneva made provision for an extempore prayer before the sermons and allowed the minister some latitude in the other two prayers. The forms for the special services were more strictly imposed, but liberty was also given to vary some of the prayers in them. The rubrics of the Scottish portion of the book are somewhat stricter, and, indeed, one or two of the Geneva rubrics were made more absolute in the Scottish emendations; but no doubt the Book of Common Order is best described as a discretionary liturgy. It will be convenient here to give the contents of the edition printed by Andrew Hart at Edinburgh in 1611 and described (as was usually the case) as The Psalmes of David in Meeter, with the Prose, whereunto is added Prayers commonly used in the Kirke, and private houses; with a perpetuall Kalendar and all the Changes of the Moone that shall happen for the space of Six Veeres to come. They are as follows:
(i.) The Calendar;
(ii.) The names of the Faires of Scotland;
(iii.) The Confession of Faith used at Geneva and received by the Church of Scotland;
(iv. vii.) Concerning the election and duties of Ministers, Elders and Deacons, and Superintendent;
(viii.) An order of Ecclesiastical Discipline;
(ix.) The Order of Excommunication and of Public Repentance;
(x.) The Visitation of the Sick;
(xi.) The Manner of Burial;
(xii.) The Order of Public Worship; Forms of Confession and Prayer after Sermon;
(xiii.) Other Public Prayers;
(xiv.) The Administration of the Lords Supper;
(xv.) The Form of Marriage;
(xvi.) The Order of Baptism;
(xvii.) A Treatise on Fasting with the order thereof;
(xviii.) The Psalms of David;
(xix.) Conclusions or Doxologies;
(xx.) Hymns; metrical versions of the Decalogue, Magnificat, Apostles' Creed, etc. ;
(xxi.) Calvin's Catechism; and
(xxii. and xxiii.) Prayers for Private Houses and Miscellaneous Prayers, e. g. for a man before he begins his work. The Psalms and Catechism together occupy more than half the book. The chapter on burial is significant. In place of the long office of the Catholic Church we have simply this statement:

"The corpse is reverently brought to the grave, accompanied with the Congregation, without any further ceremonies: which being buried, the Minister [if he be present and required] goeth to the Church, if it be not far off, and maketh some comfortable exhortation to the people, touching death and resurrection." This (with the exception of the bracketed words) was taken over from the Book of Geneva. The Westminster Directory which superseded the Book of Common Order also enjoins interment without any ceremony, such being stigmatized as no way beneficial to the dead and many ways hurtful to the living. Civil honors may, however, be rendered. George Washington Sprott and Thomas Leishman, in the introduction to their edition of the Book of Common Order, and of the Westminster Directory published in 1868, collected a valuable series of notices as to the actual usage of the former book for the period (1564–1645) during which it was enjoined by ecclesiastical law. Where ministers were not available suitable persons (often old priests, sometimes schoolmasters) were selected as readers. Good contemporary accounts of Scottish worship are those of William Cowper of Galloway (1568–1619), bishop of Galloway, in his Seven Days Conference between a Catholic, Christian and a Catholic Roman (c. 1615), and Alexander Henderson in The Government and Order, of the Church of Scotland (1641). There was doubtless a good deal of variety at different times and in different localities. Early in the 17th century under the twofold influence of the Dutch Church, with which the Scottish clergy were in close connection, and of James VI's endeavours to justle out a liturgy which gave the liberty of conceiving prayers, ministers began in prayer to read less and extemporize more. Turning again to the legislative history, in 1567 the prayers were translated into Gaelic; in 1579 Parliament ordered all gentlemen and yeomen holding property of a certain value to possess copies. The assembly of 1601 declined to alter any of the existing prayers but expressed a willingness to admit new ones. Between 1606 and 1618 various attempts were made under English and Episcopal influence, by assemblies afterwards declared unlawful, to set aside the Book of Common Order. The efforts of James VI, Charles I and Archbishop Laud proved fruitless; in 1637 the reading of Laud's draft of a new form of service based on the English prayer book led to riots in Edinburgh and to general discontent in the country. The General Assembly of Glasgow in 1638 abjured Laud's book and took its stand again by the Book of Common Order, an act repeated by the assembly of 1639, which also demurred against innovations proposed by the English separatists, who objected altogether to liturgical forms, and in particular to the Lord's Prayer, the Gloria Patri and the minister kneeling for private devotion in the pulpit. An Aberdeen printer named Raban was publicly censured for having on his own authority shortened one of the prayers. The following years witnessed a counter attempt to introduce the Scottish liturgy into England, especially for those who in the southern kingdom were inclined to Presbyterianism. This effort culminated in the Westminster Assembly of divines which met in 1643, at which six commissioners from the Church of Scotland were present, and joined in the task of drawing up a Common Confession, Catechism and Directory for the three kingdoms. The commissioners reported to the General Assembly of 1644 that this Common Directory is so begun . "that we could not think upon any particular Directory for our own Kirk." The General Assembly of 1645, after careful study, approved the new order. An act of Assembly on 3 February and an act of parliament on 6 February ordered its use in every church, and henceforth, though there was no act setting aside the Book of Common Order, the Westminster Directory was of primary authority. The Directory was meant simply to make known the general heads, the sense and scope of the Prayers and other parts of Public Worship, and if need be, to give a help and furniture. The act of parliament recognizing the Directory was annulled at the Restoration and the book has never since been acknowledged by a civil authority in Scotland. But General Assemblies have frequently recommended its use, and worship in Presbyterian churches is largely conducted on the lines of the Westminster Assembly's Directory. The subsequent Book of Common Order or Euchologion was a compilation drawn from various sources and issued by the Church Service Society, an organisation which endeavoured to promote liturgical usages within the Church of Scotland.

ХХ ғасыр

Шотландия шіркеуі 1940, 1979 және 1994 жылдары «Жалпы тәртіп кітабының» жаңартылған басылымдарын шығарды. Бұл үш басылымның арасында елеулі айырмашылықтар бар. 1994 жылғы басылым (қазір тек «Жалпы тәртіп» деп аталады) кіріктіруші тілді қолдануға ұмтылады және көне тілдерден әдейі алшақтады; тіпті ғарыш зерттеулеріне арналған дұға да бар. 1996 жылы Шотландия шіркеуі «Жалпы тәртіп кітабына» гель тіліндегі қосымша «Leabhar Sheirbheisean» кітабын жариялады.