Кіріспе

Нейроникалық цероидтық липофускиноз – ағза тіндерінде липопигменттердің (липофускин) артық жинақталуынан туындайтын кем дегенде сегіз генетикалық түрлі нейродегенеративті лизосомалық сақтау ауруларының жалпы атауы. АҚШ және Солтүстік Еуропа халқында осы аурудың кездесу жиілігі біршама жоғары, 10 000-нан бір адамға шаққанда кездеседі. Зерттеушілер мен медициналық қауым төрт классикалық диагнозға ерекше назар бөлді, олар симптомдардың пайда болу жасы, аурудың ұзақтығы, соқырлық немесе ұстамалар сияқты ерте белгілері және липофуциннің жинақталу формалары бойынша ерекшеленеді. Жастар NCL (JNCL, Batten ауруы немесе Spielmeyer-Vogt ауруы), 100 000-нан бір адамға шаққанда кездеседі, әдетте 4-10 жас аралығында басталады; алғашқы белгілері – торлы қабықтың дистрофиясына байланысты көру қабілетінің күрт нашарлауы, содан кейін ұстамалар, психологиялық дегенерация және 20-30 жас аралығында өлімге алып келеді. Ересектер NCL (ANCL немесе Kuf ауруы) түрі нашар зерттелген және көбінесе жеңіл симптомдармен өтеді; алайда, симптомдар әдетте 30 жаста пайда болса, өлім көбінесе 10 жылдан кейін орын алады. Осы аурумен байланысты барлық мутациялар нейрондық синапс метаболизміне қатысты гендермен байланысты, көбінесе везикулалық ақуыздарды қайта пайдаланумен байланысты.

Генетика

Балалық NCL әдетте аутосомалық рецессивті аурулар болып табылады; яғни, олар балаға ақаулы геннің екі көшірмесі, әр ата-анадан біреуі мұра болған кезде ғана пайда болады. Егер екі ата-ананың да бір ақаулы гені болса, олардың әр баласында NCL даму ықтималдығы төрттен бірі. Сонымен қатар, әр баланың ақаулы геннің тек бір көшірмесін мұраға алу мүмкіндігі екіден біріне тең. Бір ғана ақаулы генді иеленген адамдар тасымалдаушылар деп аталады, яғни олар ауруды дамытпайды, бірақ осы генді өз балаларына беріп жіберуі мүмкін. Ең көп таралған мутациялар CLN3 генінде кездеседі, ол 16-шы хромосоманың қысқа жағында (16p12.1) орналасқан. Геннің қалыпты функциясы қазірге дейін белгісіз, бірақ ол трансмембраналық ақуызды құрайды. Ересектердегі NCL аутосомалық рецессивті (Kufs) немесе одан сирек кездесетін аутосомалық доминантты (Parry's) ауру ретінде мұраға берілуі мүмкін. Аутосомалық доминантты мұрагерлік кезінде, ауру генінің бір көшірмесін мұра еткен барлық адамдар ауруды дамытады. Осының салдарынан, генді тасымалдаушылардың ешқайсысы ауруға шалдықпайды. Көптеген мамандар NCL-ді жинап Бэттен ауруы деп атайды.

Жасөспірімдер нысаны

Барлық мутациялар, нәтижесінде жасөспірімдік НКЛ (NCL) түрі пайда болады, 16p12 хромосомасындағы CLN3 генінде болатыны дәлелденді; Адамдардағы зерттеулерде лизосомалық аспартил протеиназасы – катепсин D-нің жетіспеушілігі тек соңғы кезде ғана анықталды.

Ересектердің басым түрі

Ересектердегі жағдайлардың 1,3-10% құрайды. Аурудың басталу жасы әртүрлі (6–62 жас). Екі негізгі клиникалық түрі сипатталған: прогрессивті миоклонус эпилепсиясы (А түрі) және қозғалыс бұзылыстарымен (мысалы, шаңқау, экстрапирамидалық белгілер және дискинезия) қатар жүретін деменция (В түрі). Басқа NCL-дардан айырмашылығы, көздің торының дегенерациясы байқалмайды. Патологиялық тұрғыдан, цероид липофусцині негізінен нейрондарда жиналады және митохондриялық АТФ синтетазасының C суббөлігін қамтиды. Екі тәуелсіз отбасыда DNAJC5 генінде мутациялар бар екені көрсетілді – бірінде трансверсия, екіншісінде жойылған мутация. Мутациялар кодталатын цистеин тізбекті белок альфаның (CSPα) мембранаға бағытталуы/байланысуы, палмитоилдеуі және олигомеризациясы үшін қажетті цистеин тізбекті доменде пайда болады. Мутациялар CSPα-ның мембранаға деген туыстығын күрт азайтады. Тағы бір зерттеуде де бұл аурудың осы генмен байланысты екені анықталды.

Емдеу

Қазіргі уақытта NCL ауруының көптеген науқастарының симптомдарын емдеуге, баяулатуға немесе тоқтатуға ешқандай жалпыға қабылданған ем жоқ, бірақ құрысуларға қарсы препараттарды қолдану арқылы құрысуларды бақылауға немесе азайтуға болады. Сонымен қатар, физиотерапия, тілдік терапия және кәсіби терапия салдарынан зардап шеккен науқастарға мүмкіндігінше ұзақ бойы функционалдылығын сақтауға көмектеседі. Бірнеше эксперименталды емдеулер зерттеуде.

Цистагон

2001 жылы цистиноз ауруын емдеуге қолданылатын, егер емделмесе бүйрек жеткіліксіздігіне алып келетін сирек кездесетін генетикалық ауруға арналған дәрі, нәрестелік NCL түрін емдеуде де тиімді екені хабарланды. Алдын ала нәтижелер көрсеткендей, препарат алғашқы алты пациенттің ақ қан жасушаларынан жиналған заттарды толыққанды түрде жойды, сондай-ақ нәрестелік NCL-дің жылдам нейродегенерациясын баяулатты. Қазіргі таңда нәрестелік NCL үшін екі дәрілік сынақ жүріп жатыр, екеуінде де Cystagon қолданылуда.

Гендік терапия

2004 жылдың маусым айында балалық шақ NCL-дің белгілерін емдеу мақсатында AAV2CUhCLN2 деп аталатын аденоассоциированный вирус векторын пайдалана отырып, гендік терапия сынағы басталды. Сынақ Корнелл университетінің Вейлл медициналық колледжімен жүргізілді. 2008 жылдың мамырында, қатысушыларға жасалған гендік терапияның "қауіпсіз" екені және 18 айлық бақылау кезеңінде аурудың прогрессиясын едәуір баяулатқаны" және "жоғары дозалар мен жетілдірілген жеткізу жүйесі үлкен пайда әкелуі мүмкін екені" хабарланды. 2010 жылдың тамызында резус макакасынан (Еуропа маймылының бір түрі) алынған аденоассоциированный вирусқа негізделген балалық шақ NCL үшін екінші гендік терапия сынағы басталды, және бұл сынақты қайтадан Корнелл университетінің Вейлл медициналық колледжі жүргізуде.

Флупиртин

Бірнеше еуропалық елде қолданылатын флупиртин атты құбыла-басу дәрісі, әсіресе ересек балалар мен кешіккен балалық шақтағы NCL түрлерінде, аурудың прогресін баяулатуға мүмкіндік береді деген пікір бар. Дегенмен, бұл бағытта ресми түрде қолдау көрсетілген клиникалық сынақтар өткізілген жоқ. Қазіргі таңда, препарат NCL отбасыларына Германиядан, Солтүстік Каролина штатының Дарем қаласындағы Дьюк университетінің медициналық орталығынан немесе Торонтодағы Науқас балалар ауруханасынан қолжетімді.

Көздік жасушалар

2005 жылдың 20 қазанында Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы нәрестелік және кеш нәрестелік Бэттен ауруын емдеу үшін нейрондық шектеулі жасушалардың І фазалық клиникалық сынағын мақұлдады. 2006 жылдың наурыз айының басында тәуелсіз сараптама кеңесі де осы емді мақұлдады. Бұл ем – адамдарға жүргізілетін жатырлық шектеулі жасушаларды трансплантациялаудың алғашқы реті. Бұл терапияны Stem Cells Inc компаниясы әзірлеп жатыр, және оған алты пациент қатысады деп күтілуде. Емдеу Орегон штатында жүргізілуі жоспарланған. Жастар NCL жағдайы үшін сүйек миы немесе шектеулі жасушаларды трансплантациялаудың тиімділігін тексеру үшін Федералдық клиникалық сынақтар веб-сайтында жарияланды. NCL-дың балалық шақтағы кеш түрінде сүйек миын трансплантациялауға жасалған әрекеттер көңіл көншітпеді; трансплантация аурудың басталуын баяулатқанмен, бала әлдеқайда ауырған және 1998 жылы қайтыс болды. Финляндияда нәрестелік NCL үшін сүйек миын трансплантациялаудың тиімділігін сынаған сынақтар да көңіл көншітпеді, аурудың шамалы ғана баяулауы туралы хабарланды.

Иммунодепрессанттар

2007 жылдың соңында доктор Дэвид Пирс және авторлар тобы Cellcept препаратының, көбінесе сүйек миын трансплантациялауда қолданылатын иммунодепрессант, жасөспірімдердегі НКЛ (нейрональды липидтік ақұю) прогресін баяулатуға көмектесуі мүмкін екенін хабарлады.

Фермент алмастыру терапиясы

2017 жылдың 27 сәуірінде АҚШ FDA NCL үшін алғашқы мақұлданған арнайы емдеу ретінде альфа-церлипоназаны бекітті. Германияда жүргізілген бір зерттеуде 100 000 адамның арасында 1,28 жағдай тіркелді. Италияда жүргізілген зерттеуде 100 000 адамның арасында 0,56 жағдай тіркелді. Норвегияда жүргізілген зерттеуде 1978-1999 жылдар аралығында 100 000 адамға 3,9 жағдай тіркелді, ал бұрынғы онжылдықтарда көрсеткіш төмен болды.

19 ғасыр

Бұл жағдайдың алғашқы ықтимал мысалдары 1826 жылы норвегиялық медициналық журналда доктор Кристиан Стенгел баяндамасында жарияланды, ол Норвегиядағы кішкентай кеншілер қауымында 4 ауырған бауырластың жағдайын сипаттады. Бұл балаларға патологиялық зерттеулер жүргізілмегенімен, клиникалық сипаттамалар соншалықты айқынды, Spielmeyer-Sjogren (жасөспірімдер) типінің диагнозы толыққанды расталады.

1900 жылдан 1950 жылға дейін

1903 жылы Ф.Э. Баттен, ал 1905 жылы Генрих Вогт негізгі байқаулар туралы хабарлады, ол бірнеше отбасы бойынша кең ауқымды клиникалық-патологиялық зерттеулер жүргізді. Кері перспективада қарағанда, бұл мақалалар авторлардың синдромның әртүрлі түрлерін біріктіргенін көрсетеді. Бұған қоса, Баттен, кем дегенде біраз уақыт бойы, өзі сипаттаған жағдайдың GM2 ганглиозидозының А типі ретінде белгілі, нейрондық лизосомалық бұзылыстың прототипі – Тай-Сакс ауруынан ерекшеленетінін қатты айтты. Сол кезде Уолтер Шпильмейер үш бауырластың Шпильмейер-Шёгрен (жасөспірімдер) типіндегі егжей-тегжейлі зерттеулері туралы баяндады, бұл оның бұл ауру Тай-Сакс ауруымен байланысты емес деген нақты тұжырымға келуіне әкелді. Бірақ, кейіннен Кароли Шаффердің патоморфологиялық зерттеулері осы авторларды өз пікірлерін өзгертуге итермеледі, олар өз байқауларын Тай-Сакс ауруының варианттары ретінде қайта жіктеді, бұл шатасуды шамамен 50 жылға созды. 1913-14 жылдары Макс Бильшовский НКЛ-нің кеш балалық шақтағы түрін сипаттады. Дегенмен, барлық түрлер әлі де Тай-Сакс прототипі болатын "отбасылық амуротикалық ақымақтықтар" тобына жатады деп есептелді. 1931 жылы швед психиатры және генетигі Торстен Шёгрен 115 жағдайды кең көлемді клиникалық және генетикалық деректермен қоса ұсынды және қазір Шпильмейер-Шёгрен (жасөспірімдер) типі деп аталатын аурудың генетикалық тұрғыдан Тай-Сакс ауруынан бөлек екенін тұжырымдады.

1950 жылдан бүгінгі күнге дейін

Спильмейер, Херст, Шёвалл және Эриксонның мұқият морфологиялық байқауларынан бастау алып, Земан мен Альперт сақтау ауруларының белгілі бір түрлеріндегі нейрондық шөгінділердің бұрын айтылған пигменттік сипатын анықтауға белсенді күш салды. Сонымен қатар, Терри, Корей және Свеннерхолм Тай-Сакс ауруының ерекше ультрақұрылысын және биохимиясын көрсетті, ал осы жетістіктер Цемэн мен Донахьюдың НКЛ-ды Тай-Сакс ауруынан бөліп, анықтауға мүмкіндік берді. Сол кезде, кешкі нәрестелік (Янский-Бильшовский), жасөспірімдік (Спильмейер-Вогт) және ересек (Куфс) түрлерінің Тай-Сакс ауруынан химиялық патология және ультрақұрылыс тұрғысынан мүлдем өзгеше екендігі, сондай-ақ басқа сфинголипидоз түрлерінен де ерекшеленетіні ұсынылды. Кейіннен Сантавуори мен Халтия НКЛ-дың нәрестелік түрінің бар екенін көрсетті, оны Земан мен Дайкен Янский-Бильшовский типіне жатқызған болатын.