Кіріспе

Тынық мұхитындағы дауыл маусымы

1983 жылғы Тынық мұхитындағы дауыл маусымы сол кезде тіркелген ең ұзақ маусым болды. Бұл Тынық мұхитындағы өте белсенді дауыл маусымы еді. Маусым 1983 жылдың 15 мамырында Тынық мұхитының шығысында және 1983 жылдың 1 маусымында Тынық мұхитының орталық бөлігінде басталып, 1983 жылдың 30 қарашасына дейін жалғасты. Бұл мерзім әдетте әр жылдың Тынық мұхитының солтүстік-шығысында тропикалық дауылдардың көп бөлігі қалыптасатын кезеңін көрсетеді. 1983 жылғы маусымда 20 дауылға ат қойылды, бұл алдыңғы маусымнан сәл кем болды. Сонымен қатар, олардың 12-сі дауылға айналды. Ал 8 дауыл Саффир-Симпсон дауылдық жел шкаласы (SSHWS) бойынша 3-ші санатқа немесе одан да жоғары деңгейге жетті. 1982–1983 жылдардағы Ел-Ниньо құбылысының әлсіреуі осы белсенділік деңгейіне ықпал еткен болуы мүмкін. Сол Ел-Ниньо Атлантика мұхитындағы тыныш дауыл маусымына да әсер етті. Маусымның алғашқы дауылы, «Адольф» дауылы, 7.1°С ендікте қалыптасқаннан кейін шығыс Тынық мұхитында тіркелген ең оңтүстік тропикалық циклон болды. Баяу басталып, шілде айында «Гил» дауылы Гавай аралдары арқылы өтіп, аз ғана зақым келтірді, содан кейін жағдай жақсарды. Тамыз айының басында «Исмаэль» дауылы АҚШ-та үш адамның қаза болуына және 19 миллион доллар (1983 жылғы АҚШ доллары) көлемінде шығынға әкелді. Қыркүйек айында «Кико» және «Лорена» дауылдары Мексиканың оңтүстігіне елеулі зақым келтіріп, жеті адамның өмірін қиды. Шамамен бір айдан кейін «Октав» тропикалық дауылы Аризона штатын зардап шеккен ең нашар тропикалық циклонға айналдырды. «Октав» 15 адамды өлтіріп, Аризонаға 500 миллион доллар, ал Нью-Мексикоға 12,5 миллион доллар көлемінде шығын келтірді. Қазан айының соңында «Тико» дауылы құрлыққа шыққан кезде өте күшті болды, нәтижесінде 25 000 адам үйсіз қалды. Ел бойынша келтірілген залал 200 миллион долларға бағаланды, ал Мексикада 135 адам қаза тапты. Тиконың әсерінің көп бөлігі Мексикада болғанымен, оның қалдықтары Орталық АҚШ-тағы су тасқынына себеп болды, нәтижесінде алты адам қаза тауып, 42 миллион доллар шығын келтірілді. Бірнеше күннен кейін «Реймонд» дауылы Гавайиге қауіп төндірді, бірақ көп зақым келтірмеді. Маусымның соңғы дауылы – «Уинни» – желтоқсан айында сирек кездесетін циклон болды. TOC

Маусымдық жиынтық

1983 жылғы маусымда барлығы 21 атаулы дауыл қалыптасты, бұл ұзақ мерзімді орташа көрсеткіштен (15) әлдеқайда жоғары еді. Дегенмен, бұл көрсеткіш 1982 жылғы Тынық мұхитындағы дауыл маусымынан сәл төмен болды, онда рекордтық 22 дауыл қалыптасқан. Алайда, 1983 жыл Шығыс Тынық мұхиты дауылдар орталығының (EPHC) ескерту аймағындағы ең белсенді маусым болды, және 1992 жылғы Тынық мұхиты дауылдары маусымында да осы көрсеткіш қайталанды. Сонымен қатар, 12 дауыл қызыл дауылға (hurricane) дейін күшейді, бұл орташа көрсеткіштен (8) жоғары еді. Маусым бойы орташа Эль-Ниньо құбылысы байқалды, экваторлық Орталық Тынық мұхитындағы су температурасы қалыптыдан шамамен 5°F (0.6°C) жоғары болды. Тынық мұхитының онжылдық осцилляциясы (PDO) осы кезеңде жылы фазада болды. Бұл екі фактордың екеуі де Тынық мұхитындағы дауыл маусымының белсенділігін күшейтуі белгілі. Сонымен қатар, 1983 жыл Тынық мұхитындағы 1988 жылғы дауылдан басқа барлық маусымдардың орташадан жоғары немесе орташа деңгейде болған кезеңнің ортасында болды. 1983 жылы бір дауыл мамыр айында қалыптасты, мұндай құбылыс әдетте әр екі жылда бір рет болады. Маусым айында тағы бір дауыл пайда болды, бұл маусым айына шамамен 1.7 дауылдан төмен көрсеткіш. Біршама баяу басталғанына қарамастан, шілде айында белсенділік артып, 6 дауыл қалыптасты. Бұл орташа көрсеткіштен екі есе көп, бірақ осы уақытқа дейін қалыптасқан дауылдардың тек екеуі ғана қызыл дауылға айналды. Тамыз айында белсенділік төмендеді, орташа көрсеткіштен (4) кеміп, тек 3 дауыл қалыптасты, бірақ шілдеде пайда болған дауылдардың екеуі айдың басында жалғасты. Алайда, қыркүйек айында белсенділік қайтадан артып, 5 дауыл қалыптасты, бұл орташа көрсеткіштен (3) жоғары. Қазан айында да үш дауыл қалыптасты, бұл қалыпты көрсеткіштен екі есе көп. Қараша айында да бір дауыл пайда болды, бұл біршама ерекше жағдай. 1947 жылдан бері алғаш рет желтоқсан айында дауыл қалыптасты. Депрессия өте жылы теңіз бетінің температурасымен батыс-солтүстік-батыс бағытында бірте-бірте күшейді. Сол күні депрессия тропикалық дауыл "Адольфқа" айналды. Адольф батыс-солтүстік-батысқа қарай жылжығанда одан әрі күшейді; 24 мамырға қарай EPHC Адольфтың қызыл дауылға айналғанын хабарлады. Көп ұзамай дауыл солтүстік-батысқа бұрылып, SSHWS бойынша 2-ші санаттағы қызыл дауылға дейін күшейді. Осы шамада Адольф ең жоғары қарқынына жетті. Ең жоғары қарқынынан кейін Адольф бірте-бірте 1-ші санаттағы қызыл дауылға дейін әлсіреді. 25 мамырда Адольф антициклондық терең қабаттың орта деңгейінің әсерінен солтүстік-солтүстік-шығысқа қарай күрт бұрылды. Су температурасы жылы болғанына қарамастан, Адольф желдің күшті әсерінен айтарлықтай әлсіреді. Қазіргі Тынық мұхиты дауыл маусымы 15 мамырда басталатын болса да,

Барбара дауылы

Тропикалық бұзылыс алғаш рет маусым айының басында Гватемаладан оңтүстікке қарай 210 миль (338 км) жерде байқалды және батысқа қарай бағытталды. Тропикалық бұзылыс күшейіп, маусымның 9-ы күні маусымның екінші тропикалық депрессиясына айналды. 24 сағат бойы тропикалық депрессия ретінде болғаннан кейін, жүйе кейіннен Тропикалық дауыл Барбараға дейін күшейтілді. Медузалар 50 туристі шақты. Аралдың солтүстік бөлігінде жел соғып, кейбір аймақтарда кең ауқымды зардаптар болды, ал басқаларында – аз зардаптар. Аралдағы электр қуатының шағын үзілісі салдарынан 2400 абонент қысқа мерзімге тоқтан айырылды. Мауиде Гилдің сыртқы жаңбыр белдеулері шағын су тасқынына әкелді. Жалпы алғанда, Гилден келген зардаптар минималды және күтілгеннен кем болды. Теңізде 6 метрлік (19 фут) "Hurricane" деп аталған катамаран жоғалып кеткен кезде бір адамның қаза болғаны болжануда.

Хенриетт даулымы

Гватемала жағалауынан оңтүстікке қарай 180 миль (290 км) жерде тропикалық бұзылыс пайда болды. Айналым қалыптасқаннан кейін, жүйе 27 шілдеде тропикалық депрессия деңгейіне көтерілді. Батыс-солтүстік бағытта жылжып, сол күні 1800 UTC-де Хенриетте тропикалық дауылға айналды. Бір адам жағажайда толқындармен ағызылып кетті. Кейін дауылдың қалдықтары Оңтүстік Калифорнияға жетіп, орташа жауын-шашынға себеп болды. Юкка аңғары дауылдан ең көп зардап шекті, жаңбырдың салдарынан Палм-Спрингс қаласының шамамен 50 000 тұрғыны оқшауланды. Сан-Бернардинода көптеген ғимараттар қирады, көптеген адамдар эвакуацияланды. Сонымен қатар, үш магистраль жабылды. Барлығында, жеңіл жарақаттар тіркелді және Сан-Бернардинода үш адам көлігі арнаға құлап қаза тапты. Дауылдан келген жалпы шығын 19 миллион долларды (1983 жылғы АҚШ доллары) құрады. Калифорнияға әсер еткеннен кейін, дауылдың қалдықтары Невадаға көшті. Лафлиндегі көптеген тұрақтар суға батты. Бастапқыда батысқа бұрылып, теңізге қарай жылжуы күтілген дауыл, Мексика жағалауымен қатарласып, солтүстік-батысқа қарай жылжыды. 1 қыркүйектің басында Кико күрт күшейе бастады, ал 1800 UTC-ге қарай SSHWS бойынша 3-санатты дауылға дейін жетті, 1- және 2-санаттарды өткізіп кетті. Алты сағаттан кейін EPHC Киконың 4-санаттың төменгі деңгейіне жеткенін хабарлады. Осы қарқындылығын 30 сағат сақтап тұрғаннан кейін, дауыл қайтадан күшейіп, 3 қыркүйекте Ласаро Карденастан батысқа қарай 644 км жерде 230 км/сағ жылдамдыққа жетті. Ең жоғары қарқындылығына жеткеннен кейін көп ұзамай, судың салқындауы және субтропикалық реактивтік ағынымен байланысты желдің күшеюі төменгі Калифорния түбегінің оңтүстік-батыс бөлігіне төрт күн бойы биік бұлттарды әкелді. Теңізде жүргенде, Кико дауылы Калифорниядағы Ньюпорт-Бич жағалауында 4 метрлік толқындарды тудырды, нәтижесінде 100-ден астам құтқару операциясы жүргізілді. Әлсіреген тропикалық жүйе ретінде Кико Калифорнияға субтропикалық ылғал мен биік бұлттарды әкелді.

Лоренна даулымы

Қыркүйектің бірінші аптасының соңына қарай, маусымның келесі циклоны Мексика жағалауының оңтүстігінде қалыптаса бастады. 6 қыркүйекте Акапулькодан оңтүстікке қарай 90 миль (145 км) жерде бұл алапаттық тропикалық депрессия деп жіктелді. Кико сияқты, бұл дауыл да жылдам күшейді және сол күні 1800 UTC-де тропикалық дауылға дейін жаңартылды. Бұған қоса, ол Акапулькоға 33 000 долларлық зиян келтірді. Су тасқынынан жеті адам қаза тапты. Дауыл кезінде төрт кеме батып кетті, нәтижесінде көптеген жергілікті порттар жабылды. Сонымен қатар, Панамерикан тас жолының бір бөлігі тау жынысы құлауынан жабылып қалды.

Мануэль даулымы

10 қыркүйекте Техуантепек шығанағынан оңтүстікке қарай күшті тропикалық бұзылыс алғаш рет байқалды. Желдің қиылысына қарамастан, EPHC 12 қыркүйекте 0600 UTC-де жүйені тропикалық депрессияға, ал сол күні 1200 UTC-де тропикалық дауылға дейін көтерді. Калифорнияның таулары мен шөлдерінде дауыл ауыр жаңбырлар әкелді. Палм-Спрингс маңындағы зертхана жауын-шашынның ең жоғары мөлшерін тіркеді. Одан шығысқа қарай, Аризонада, оқшауланған жаңбырлар тіркелді, Аламо тоғанында ең жоғары көрсеткіш байқалды. Жалпы алғанда, дауылдың салдары күтілгеннен азырақ болды.

Тропикалық дауыл

20 қыркүйекте Мануэльдің күші әлсірегеннен кейін бірнеше сағат өткен соң, Сокорро аралының оңтүстігінде 322 шақырым жерде тропикалық бұзылыс пайда болды. Жотаның оңтүстігінде орналасқан бұл бұзылыс тереңдеп бастады. Айналым қалыптасқаннан кейін, 21 қыркүйек күні таңертең жүйе тропикалық депрессия деп жарияланды. Кейін сол таңертең EPHC бұл бұзылысты тропикалық дауылға дейін күшейтті. Лауазымды тұлғалар көптеген гавайиліктерге 28 қыркүйекке дейін дайындық шараларын аяқтауға шақырды. Полиция жағалаудағы саябақтарда демалып жатқандарға биік жерде паналау іздеуді бұйырды. Дегенмен, 29 қыркүйекте Нарда жолдан бұрғаннан кейін дауыл туралы ескерту тоқтатылды. Нарданың сыртқы жаңбырлы аймақтары штаттағы кейбір жерлерде қатты жаңбыр әкелді. Тоғыз отбасы эвакуацияланды. Оңтүстік-шығыс және шығысқа қараған жағажайларда әдеттен жоғары толқындар байқалды. Жалпы алғанда, Нардадан келген зиян аз болды. Соңында, Октавпен байланысты ең көп жауын-шашын Грэхам тауында жауды. Санта-Круз, Риллито және Гила өзендері тарихтағы ең жоғары деңгейге жетті. Риллито және Санта-Круз өзендерінен аққан су Марананы су басты. Гила өзені бойындағы су тасқынынан Уилкокс қаласының суға бату қаупі туды. Батысқа қарай, Финиксте 150 адам пәтерлер үйінен эвакуацияланды. Феникс аймағында молниядан туған сегіз өрт тіркелді. Октав тропикалық даулы Пима округі тарихындағы ең қатты су тасқыны деп есептеледі. Октав Аризона штатына әсер еткен ең нашар тропикалық жүйелердің бірі болып саналады. Октавтың салдарынан 3000-ға жуық ғимарат зақымдалды. Аризонадағы зиян 500 миллион долларды құрады. 14 адам суға батып, 975 адам жарақат алды. Басқа жерлерде, Нью-Мексикода жауған жаңбырдың ең көп мөлшері тіркелді, нәтижесінде су тасқыны болды. Нью-Мексико губернаторы Тони Аная Катрон округінде төтенше жағдай жариялады. Нью-Мексикодағы зиян 12,5 миллион долларға бағаланды. Мексикадағы Алтар қаласында жаңбыр жауғаны хабарланды. Сонора штатында көптеген жолдар жабылды. 3 қазанда Аризона губернаторы Брюс Бэббит төтенше жағдай жариялады. Президент Рональд Рейган 5 қазанда Аризонаның сегіз округін "ірі апат аймағы" деп жариялады.

Присцилла дауылы

Октав тропикалық дауыл әлі де белсенді болған кезде, 29 қыркүйекте Клипертон аралының жанында тропикалық бұзылыс пайда болды. Бұзылыс солтүстік-батысқа қарай жылжып, 1800 UTC-де төмен қысымдық аймаққа дейін күшейді. Бір таудың оңтүстік-батыс жағында жылжып бара жатып, Присцилла тұрақты түрде күшейді. Аризона штатында су тасқыны қаупі бар аймақтардан ауыр техника эвакуацияланды. Баха-Калифорния жарты аралының орталық бөлігінде жаңбыр жауды. 2-санатты дауыл болған кезде, Присцилланың сыртқы жаңбырлы аймақтары Калифорнияға жаңбыр әкелді, нәтижесінде электр қуаты үзіліп, бұршақ жауды және жол апаттары болды. Лос-Анджелесте күндізгі жаңбыр рекорды жаңаланды. Анахайм және Санта-Ана қалаларының кейбір көшелерін су басып кетті. Сондай-ақ, бір шіркеудің шатыры зақымдалды. Осының салдарынан Лос-Анджелес, Риверсайд және Сан-Бернардино округтерінің бір бөлігі үшін тасқын туралы ескертулер жарияланды. Жағалауда толқындар күшейді. Солтүстік-батыс Аризона және Невада штаттарында қатты жаңбыр мен найзағай болды. Метеорологтар дауыл Гавай аралдарына қауіп төндіруі мүмкін деп болжағандықтан, CPHC Гавай үшін дауыл туралы ескерту шығарды. Бұған қоса, Реймонд барлық аралдарға пайдалы жаңбыр мен күшті жел әкелді. Жауын-шашын Мауиде басталды. Бір теңізші, Ричард Шарп, "Хазаня" 13 метрлік яхтасынан құлап, қаза тапты; яхтаның мачтасы бұзылып, оның досы Тами Олдхэм Эшкрафт та болды, олар Таитиден Сан-Диегоға бағыт алған, бірақ дауылдың салдарынан бағыт Гавайиге өзгертілді.

Сония тропикалық дауыл

8 қазанда пайда болған тропикалық бұзылыс, «Реймонд» дауылынан батысқа қарай бірнеше жүз шақырым қашықтықта қалыптасты. Батыс-солтүстік бағытта жылжып, 9 қазанда тропикалық депрессияға дейін күшейді. 12 сағат батыс-солтүстікке жылжудан кейін, батысқа бұрылды. Жылы суларға қарамастан, күшті батыстың жел шебі одан әрі дамуына кедергі келтірді. 10 қазанда EPHC «Соняны» тропикалық дауылға дейін жаңартып жіберді. Сол күні «Соня» сағатына 70 шақырым (45 миль) ең жоғары қарқынына жетті. Бірақ бұл ұзаққа соқпады, себебі дауылдың белсенділігі орталықтан тез ығысты. 11 қазанда сағат 00:00 UTC бойынша «Соня» тропикалық депрессияға дейін әлсіреді. Құрлыққа түскен жер маңында орташа жауын-шашын жауды, «Пуэбло-Нуэво» (Дуранго) қаласында 228 мм (8,98 дюйм) жауын-шашынның ең жоғары көрсеткіші тіркелді, ал Мексика/АҚШ шекарасына жақын жерлерде 25-75 мм (1-3 дюйм) жеңіл жауын-шашын болды. Жеті кеме жоғалып кеткені хабарланды. Жалпы, дауыл тоғыз кішкентай кемені батырып, тоғыз балықшының қаза болуына себеп болды. «Тико» дауылы қатты желдің салдарынан қатты су тасқыны мен ауыр зардаптарға әкелді. «Синалоа» штатында дауыл 77 км² бұршақ пен жүгері егістіктерін жойды, бірақ ауыл шаруашылығына келтірілген зиянның көп бөлігі «Масатланның» оңтүстігінде болды. Жиырма бес мың адам үйсіз қалды, ал ел бойынша келтірілген зиян 200 миллион долларға (1983 жылғы АҚШ доллары) бағаланды. Мексикада «Тико» дауылынан 135 адам қаза тапты. «Тикодан» жауған жаңбыр АҚШ-тың оңтүстік-орталық бөлігіне дейін жалғасты. «Гутхайр» қаласындағы халықтың 5% 2 метр (7 фут) тереңдіктегі судың салдарынан үш эвакуациялық орталықта баспана іздеді. «Оклахома» мен «Техас» штаттарында 200 адам эвакуацияланды және алты адам қаза тапты. «Оклахома» штатындағы егінге 77 миллион доллар зиян келтірілді. Штат бойынша жалпы зиян 84 миллион долларға бағаланды. Басқа жерлерде «Канзас» штатында бір адам қаза тапты. 4 желтоқсанда «Акапульконың» оңтүстік-оңтүстік-батысындағы бұзылыс тропикалық депрессияға айналды. Ол солтүстікке қарай баяу жылжып, тропикалық дауылға дейін күшейді. Бірақ дауыл тоқтап қалды. Трассадан туындаған жел шебі салдарынан «Винни» тез нашарлай бастады және сол түні тропикалық дауылға дейін төмендетілді. Одан әрі әлсіреп, депрессияға айналғаннан кейін «Винни» 7 желтоқсанда тарап кетті. «Винни» - Солтүстік Тынық мұхитының шығысында тіркелген соңғы дауыл. Тропикалық циклон құрлыққа түспесе де, Мексиканың кейбір аймақтарында жаңбыр жауды. Ең жоғары жауын-шашын мөлшері «Калета-де-Кампос» қаласында тіркелді, бірақ зиян күтілгеннен азырақ болды.