Кіріспе

Саяси пікірсайысқа ықпал ету үшін бұқаралық ақпарат құралдары арқылы жарнамалық науқанды қолдану. Саясатта, науқандық жарнама – бұл саяси пікірсайысқа және, әрі қарай, дауыс беруге әсер ету мақсатымен бұқаралық ақпарат құралдары арқылы жүргізілетін үгіт-насихат. Саяси кеңесшілер мен саяси науқандарды ұйымдастырушылар осы жарнамаларды әзірлейді. Көптеген елдер саяси хабарларды тарату үшін телеарналар мен радионың қолданылуын шектейді. Еуропалық Одақта көптеген елдер теледидар мен радиода жарнама үшін ақы төлеуге тыйым салады, себебі бай топтардың эфир уақытын басып алуы мүмкін деген қауіп бар, бұл бәсекелестіктің теңдігін жояды және саяси пікірсайысты бұрмалайды. Ұлыбритания мен Ирландияда ақылы жарнамаға тыйым салынған, бірақ сайлау алдындағы кезеңде саяси партияларға партиялық саяси хабар таратуға шектеулі мүмкіндік беріледі. АҚШ-та бұқаралық ақпарат құралдары арқылы саяси хабар тарату үшін еркін нарық қалыптасқан. Канада ақылы саяси хабар таратуға рұқсат береді, бірақ эфирге тең қол жеткізуді талап етеді. Науқандар әртүрлі бұқаралық ақпарат құралдарын қамтуы мүмкін (жергілікті заңнамаға байланысты). Саяси науқандарды жарнамалауға рұқсат етілген кезең елден елге айтарлықтай өзгереді – АҚШ-та науқандар бір жыл немесе одан да ұзаққа созылса, Ұлыбритания мен Ирландия сияқты елдерде жарнамалау заңмен сайлауға дейінгі бірнеше аптамен шектеледі. Әлеуметтік желілер саяси хабар таратуда маңызды рөл атқарады, сайлаушылардың үлкен топтарына минималды физикалық күш-жігер мен шығынмен хабарлауға мүмкіндік береді. Дегенмен, осы арналар арқылы таратылатын барлық хабарламалар науқанды басқарушылардың бақылауында болуы керек.

Тарих

Саяси жарнама уақыт өте келе күрт өзгеріп кетті.

АҚШ

1948 жылғы АҚШ президент сайлауына қатысты науқанында Гарри С. Трумэн шамамен 500 000 қол алысып, ел бойынша 31 000 миль жерді шарлағанымен мақтанды. Бірақ бұл жетістік 1952 жылы АҚШ президент сайлауында кандидаттардың сайлаушыларға қалай жетуі өзгеретінімен салыстырғанда артық болды. Теледидардың пайда болуымен, соғыс батыры және президенттікке үміткер Дуайт Д. Эйзенхауэр "Эйзенхауэр Америкаға жауап береді" деген атаумен қырық жиырма секундтық теледидарлық роликтер жасады, онда ол "қарапайым" азаматтардың сұрақтарына жауап беріп, "қалың жұртқа" жақын болуға тырысты. Бұл сұрақтар бір күні Радио-Сити музыкалық залына келген келушілерге қойылды, олар Эйзенхауэрге қарап, Корея соғысы, үкіметтік жемқорлық және экономиканың жағдайы туралы сұрақтарға жауап берді. Оған жарты миллион қол алысып, елді аралап, көп жерді шарлаудың қажеті болмады. Ол тікелей ұстанымымен американдықтардың сенімін жеңіп алды, содан кейін президент сайлауына жол ашты. Оның вице-президенті Ричард М. Никсон болды. 1960 жылғы АҚШ президент сайлауында вице-президент Никсон президенттік науқанында салқын соғыс және үкіметтік жемқорлық туралы сұрақтарға жауап беру және американдықтарға өзінің күшті, тәжірибелі кандидат екенін көрсету үшін ресми теледидар арқылы үндеу жасады. Ал Джон Ф. Кеннеди, католик дінін ұстанатын болғандықтан, өзінің науқанында шамамен 200 ролик жасады, бірақ олар Никсонның күшін жойған жоқ. Біріншісі – ол Хьюстон қаласында сөйлеген сөзінен жасалған отыз минуттық ролик, онда ол Овалдық кабинетке үміткер болуға католицизмнің үйлеспеуі туралы сынға жауап ретінде діни төзімділікке шақырды. Екінші және ең есте қаларлық оқиға – Кеннеди мен Никсон арасындағы алғашқы дебат. Телевизиядағы төрт дебаттың біріншісінде Кеннеди камера алдында ақшыл және шаршаған Никсонға қарсы күйіп, сенімді болып көрінді. 75 миллион көрермен дебаттарды тамашалады, ал Никсон бастапқыда Эйзенхауэрдің табиғи мұрагері деп есептелсе де, сайлау нәтижесі басқаша болды және Кеннеди жеңімпаз деп жарияланды. 1964 жылғы АҚШ президент сайлауында Линден Б. Джонсонның үлкен жеңісіне қарсақты жарнамалардың күші себеп болды. Алғашқы және ең көп дау тудырған жарнамалардың бірі – "Дейзи қызы" деп аталған ролик. Роликте қыз гүлдің жапырақтарын жұлып жатқан көрініс бейнеленген. Ол санауды аяқтағаннан кейін, камерадан шыққан дауыс ядролық жарылысқа кері санауды бастайды. Ролик Джонсонқа дауыс беруге шақырумен аяқталады: "себебі сіз үйде отыра алмайсыз". Роликте қорқыныш пен кінә сезімі пайдаланылды, бұл тиімді жарнамалық қағида, адамдарды келесі ұрпақты қорғау үшін әрекет етуге итермеледі. Ролик бір минуттан кем уақытқа созылды және бір рет көрсетілді, бірақ республикалық кандидат Барри Голдуотердің оңшыл, соғысқа жақтас көзқарастарынан кейін Линден Б. Джонсон 44 штатта 6 штатқа қарсы жеңіске жетті. Келесі он жылда АҚШ теледидардағы саяси шабуыл жарнамасының өркендеуіне куә болды. Ричард М. Никсон осы жарнама түрінде ерекше шебер болды, ал оның роликтері 1972 жылғы АҚШ президент сайлауында оның науқанында өте сәтті болды, онда ол 49 штатта 1 штатқа қарсы жеңіске жетті. Джордж Макговерн науқанының соңына дейін саяси шабуылдарсыз үгіт жүргізді, ол Никсонның дауыс жинауы төмендеп бара жатқанын түсінгеннен кейін оған шабуыл жасауға тырысты. Оның әрекеті тым кеш болды, бірақ Никсонға қарсы оның бейтарап стильдегі шабуыл жарнамалары, қара фонға ақ мәтінмен жүгіру, қазір саяси және өнім жарнамасында қолданылатын кең таралған әдіс болып табылады. Саяси жарнамада шабуыл жарнамаларының қалыпты жағдайға айналуы жалғасты. Рональд Рейган 1980 жылғы АҚШ президент сайлауында Джимми Картерге қарсы оларды қолданды. Бұл қарсылас кандидатты шабуылдауға отбасы мүшесінің алғашқы рет қолданылуы болды. Бір роликте Рейганның әйелі Нэнси Картерді әлсіз сыртқы саясатпен айыптады. Бұл науқанда Рейган саяси іс-қимыл комитеттерін өзінің атынан қаражат жинау үшін пайдаланған кезде науқанды қаржыландыру мәселелері көтерілді. Алайда, Рейганның 1984 жылғы АҚШ президент сайлауында қайта сайлануға үміттенген кезде АҚШ саяси жарнаманың басқа түрінің басталуын бастан кешірді; әлдеқайда оң көзқарас және күшті, қуатты хабарлама. Ел салыстырмалы түрде өркенді жағдайда болғандықтан, Рейганды қолдау жарнамалары ел мен оның президенті арасындағы эмоционалды байланысты оятты. Американдықтардың күнделікті өміріне оңайлықпен қатысатын көріністер Американы Рейганға қарсы дауыс беру өркендеуге қарсы дауыс екендігіне көндіру үшін жинақталды. Оң және эмоционалды түрғысынан қоздыратын жарнамалар теріс шабуыл жарнамаларынан тиімдірек болды. Ол Уолтер Мондейлге қарсы 49 штатта 1 штатқа қарсы жеңіске жетті. 1988 жылғы АҚШ президент сайлауында шабуыл жарнамалары жаңарып келді. Джордж Буш-ұлы өзінің қарсыласы Майкл Дукакистің қылмысқа салғыштықпен жұмсақ екенін көрсету үшін роликтер жасады. Ол бұл теріс жарнамаларды Рональд Рейганның эмоционалдық стильдегі роликтерімен салыстырып, бұрынғы президентпен байланысын пайдаланды. Тағы да Рейганның науқанынан үлгі алып, ол мүмкіндігінше тегін жарнаманы пайдаланды, кешкі жаңалықтарда көрсетілуі мүмкін әртүрлі жағдайларда суретке түсірілді. Майкл Дукакис Буш науқанын жоққа шығаруға тырысса да, ол сәтсіз аяқтады және бұрынғы вице-президентке отыз штатпен жеңіліп қалды.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та сайлауалды қаржыландыруды реттеуде белгілі бір өзгерістер болғанымен, саяси жарнамалардың мазмұны көбінесе реттелмейді. 2002 жылғы Екіпартиалық сайлау реформасы заңы «жұмсақ ақшаны» немесе саяси әрекет комитеттері арқылы түсетін қаржыны реттеуге, кандидаттарға жинауға болатын «қатаң ақшаның» заңды лимитін арттыруға, сайлау хабарламаларына жұмсалатын қаражатқа шектеулер қоюға бағытталды, бірақ саяси науқан жарнамаларында фактілерді тексеру талабын енгізбеді. Қазіргі уақытта осы мәселені қарастыратын заң жобасы әзірленбеген. Федералды байланыс комиссиясы қазіргі таңдағыда эфирлік телеарналарда көрсетілетін саяси жарнамаларға жасалған келісімшарттарды онлайн жариялауды міндеттейді, алайда агенттік бұл талапты радио және кабельдік телеарналар сияқты басқа платформаларға да тарату мүмкіндігін қарастырып жатыр. 2022 жылғы зерттеу көрсеткендей, кандидаттарға бағытталған науқан жарнамалары 1910 жылдар шамасында АҚШ-та кеңінен таралды. Зерттеуде кандидаттарға бағытталған жарнамалардың жиілігінің артуы тікелей сайлаулар мен партиялық емес сайлаулардың енгізілуімен байланысты екендігі анықталды.

Еуропалық Одақ

Еуропалық Одақтың көптеген мүше мемлекеттерінде науқандық жарнамалар қатаң түрде реттеледі. Баспа, радио және интернеттегі жарнамадан өзгеше, Еуропалық Одақтың көптеген мүше мемлекеттері партиялық саяси жарнама және тарапсыз топтардың саяси үгіт-насихаты сияқты саяси мақсаттарға бағытталған жарнаманы телерадио арналарында тұрақты түрде шектеуде. Бұл шектеулердің негізі – тыйым салу арқылы тең мүмкіндіктерді қамтамасыз ету, осылайша ақшалы мүдделердің бір мүше мемлекеттің саяси пікірсайысында әділетсіз артықшылыққа ие болуына жол бермеу. Телерадио арналары тарихи жеткендігі мен ықпалына байланысты ерекше назарға алынады. Саяси үгіт-насихатпен айналысатын жарнамаға толық тыйым салу мәселелері Еуропалық адам құқықтары сотына жүгінді, ол мұндай шектеулер Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенцияның 10-бабын бұзуы мүмкін деп тапты. Бірақ, сот саяси жарнаманы шектеу белгілі жағдайларда, егер олар қорғауға бағытталған қоғамдық мүддеге пропорционалды болса, ақталуы мүмкін деген шешімге келді. Ұлыбритания, Ирландия және Швейцария сияқты кейбір мемлекеттер өздерінің толық тыйымдарын алып тастаудан бірнеше рет бас тартты. Өндірістік мал шаруашылығына қарсы қауымдастық (VGT) ұсынған, аккумуляторлік мал шаруашылығы мен Холокостты салыстыратын теледидарлық жарнама Швейцария заңдарына сәйкес үнемі қабылданбады және ЕАҚС-тағы екі іске себеп болды, екіншісі Швейцарияның саяси жарнама туралы заңдарын өзгертуден бас тартуынан туындады. Алайда, Ұлыбританиядағы жануарлар құқығын қорғауға қатысты ұқсас істе сот Ұлыбританияның саяси жарнамаға тыйым салуын бірнеше негізде қолдады. Сот Ұлыбританияның заң шығару алдында кеңінен консультациялар өткізгенін, теледидардағы саяси жарнаманы шектеудің заңдылығын мойындағанын, бай топтардың жарнамаға тең емес қолжетімділігінен қоғамдық пікірсайыстың "бұрмалану қаупі" бар деген аргументті қабылдағанын және тыйым салу басқа коммуникация құралдары бар болғандықтан сөз бостандығына шектеу емес екенін атап өтті. Осылайша, сот теледидар жарнамасының ерекше күшті екенін, сондықтан бай топтардың кем бай топтардың нақты аргументтерін жауып, қоғамдық пікірсайысты бұрмалауы мүмкін екенін мойындады. Мысалы, Ирландияда партиялық саяси жарнамалар (партиялық саяси хабарламалар) белгілі жағдайларда ғана, мысалы, саяси партиялардың конференциялары мен жалпы сайлауға дейінгі шектеулі уақыт ішінде таратылады. Соңғы жағдайда саяси партияларға жарнаманы эфирге шығаруға арналған белгілі бір уақыт беріледі. Бұл уақыт шектеулі, барлық тіркелген партияларға ұсынылады және көрермендер саны шамалас кестелерде эфирге шығарылуы керек. Бұған қоса, сайлау күні барлық сайлау жарияланымдарына мораторий жарияланады. Кейбір мемлекеттер сайлау плакаттарын орналастыруды ұлттық және жергілікті деңгейде реттейді. Ирландияда сайлау плакаттарын орнатуға шектеулер бар, олар сайлаудан кейін плакатты алып тастау керек мерзімді белгілейді, бұзушылық үшін айыппұл салынды. Кейбір жергілікті кеңестер сайлау плакаттарын орналастыруға тыйым салу туралы дауыс берді, себебі оларды алып тастаудың құны және туындаған қалдықтар. Францияның көптеген муниципалитеттері сайлау плакаттарын орналастыруды белгілі бір аймақтармен шектейді, көбінесе осы мақсатта арнайы стендтерді орнатады.

Түркия

Түркиядағы барлық сайлау науқанының жарнамасы Сайлау және сайлаушылар тізімі туралы 1961 жылғы негізгі қағидалар заңымен (Негізгі қағидалар заңы) қатаң реттеледі. 1982 жылы төңкеріс режимі кезінде реформаланған Түркия Конституциясында сайлау процесіне тікелей әсер ететін негізгі азаматтық және саяси құқықтарға қатысты бірқатар шектеулер бар. 2012 жылдың қаңтар айында қабылданған Президент сайлауы туралы заң (ПСЗ) (2007 жылғы конституциялық референдумнан кейін президенттің жанама сайлану жүйесі халықтың тікелей дауысымен, жарамды дауыстардың абсолютті көпшілігімен сайлануға өзгертілгеннен кейін) жаңа президент сайлау жүйесінің түрлі аспектілерін реттейді. Ол шектеулі талқылауларсыз, халықпен кеңеспей және оппозициялық партиялардың қолдауысыз, жеделдетілген тәртіппен қабылданды. ЕҚЫҰ-ның сайлау туралы баяндамасында ПСЗ мен Негізгі қағидалар заңы үйлесімсіз екені және ПСЗ-де нақтылықтың жетіспейтіні айтылды.

Үндістан

Үгіт-насихат жұмыстары бұқаралық ақпарат құралдары, газеттер және радио арқылы жүзеге асырылады. 1994 жылғы «Кебельдік теледидар желісі ережелері» бойынша саяси жарнамаларға тыйым салынды. Алайда, 2004 жылы Жоғарғы Соттың шешімімен теледидарда жарнама көрсетуге өтініш беруге болады, бірақ оны Бас сайлау комиссиясы құрған комитет мақұлдауы керек; комитет бірлескен Бас сайлау комиссиясының өкілінен, сайлау комиссарынан және бір сарапшыдан тұрады. Сонымен қатар, комитет штаб-пәтері Ұлттық Астана аймағында орналасқан тіркелген саяси партиялардың, топтардың немесе ұйымдардың жарнамаларын ғана қарастырады. Бұл үлгі басқа штаттарға да тарады; олардың құрамында бірлескен Бас сайлау комиссиясының өкілі, сайлау комиссары және бір сарапшы болуы керек. Делидегідей, басқа аймақтар да штаб-пәтері сол аймақта орналасқан тіркелген саяси партиялардың, топтардың немесе ұйымдардың өтініштерін қарауы тиіс. Барлық жағдайларда жарнамаға арналған өтініштерді сайлау комиссары қарастырады. Сонымен қатар, әрбір штатта Бас сайлау комиссиясы тағайындаған шағымдарды қарау комитеті бар. Бұл комитетке Бас сайлау комиссиясының өкілі, бақылаушы және сарапшы кіреді. 2004 жылғы шешімдерге қосымша, 2007 жылы Гуджарат және Химачал-Прадеш штаттарындағы сайлауға қатысатын ұлттық партияларға да осы рәсімдер қолданылатыны туралы шешім қабылданды. Партиялар корпоративтік мекемелерден қаржы алуға рұқсат етілмейді және партиялардың қаржысы салықтан босатылған. Сайлауды өткізетін Сайлау комиссиясы әрбір сайлау үшін ережелер мен қағидаларды белгілейді және оларды орындауды қамтамасыз етеді. Мысалы, барлық саяси партиялар сайлауға қырық сегіз сағат қалғанда үгіт-насихат жұмыстарын тоқтатуы керек. Сол сияқты, қылмыстық істер бойынша айыпталып отырған саясаткерлер жиі сайлауға қатысу құқығынан айырылады және сөздеріндегі этностық арандатуға шақыратын мазмұнға да рұқсат етілмейді.

Жапония

Жапонияда партиялық жарнамалар мен кандидаттардың жарнамалары арасында ерекшелік бар. Партиялар жасаған саяси жарнамаларға шектеулер шамалы. Бір шектеу – партиялық жарнамаларда нақты кандидаттардың есімдері айтылмайды. Кандидаттардың жарнамаларына қатаң шектеулер қойылған және олар мемлекеттік қаражат есебінен төленеді. Кандидаттарға өз жарнамаларын сатып алуға рұқсат етілмейді. Кандидаттарға арналған жарнамалардың саны мен түрі, газеттегі жарнамалардың мөлшері, теледидар мен радиодағы жарнамалардың ұзақтығы да шектеулі. Жапондық сайлау заңнамасы басқа кандидаттарға, партияларға немесе саяси ұйымдарға бағытталған жағымсыз жарнамаларды қанағаттандырмайды. Науқан жарнамалары тек екі апталық ресми науқан кезеңінде ғана таратылуы мүмкін және сайлау заңдарын бұзу жағынан қатаң бақыланады.

Австралия

Австралияда жарнамалық кампанияның бес қағидасы бар. Біріншіден, кампаниялар үкіметтің жауапкершіліктеріне сәйкес келуі керек. Екіншіден, жарнама материалдары объективті, әділ және қолжетімді болуы керек, сондай-ақ кампанияның мақсаттарына жетуге бағытталған болуы тиіс. Келтірілген фактілер нақты және тексерілуге тиіс. Үшінші қағидаға сәйкес, кампания материалдары объективті болуы керек және партия мүдделерін ілгерілетуге бағытталмауы керек. Үгіт материалдарында биліктегі партияның аты аталмауы керек, сондай-ақ басқалардың пікірлеріне, саясатына немесе әрекеттеріне тікелей шабуыл жасалмауы немесе оларды сықаққа алуға болмайды. Төртіншіден, кампаниялар негізделген болуы керек және тиімді, нәтижелі және маңызды жолмен жүзеге асырылуы керек. Соңғы қағидаға сәйкес, кампаниялар заң талаптарына, мемлекеттік сатып алу саясатына және процедураларына сәйкес болуы керек. Бұл, әсіресе, телерадио хабарларын тарату және БАҚ заңдарын сақтау кезінде маңызды. Сайлау кезеңінде саяси жарнама тарату кезінде телерадиокомпания сайлауға қатысатын барлық партияларға сайлау мәселелерін таратуға лайықты мүмкіндік беруі керек. Бұл міндетті түрде тегін болуы қажет емес. Саяси жарнама кезінде демеушілер немесе ағымдағы оқиғалар бағдарламалары анықталуы тиіс. Австралияда тікелей сөз бостандығына құқық болмаса да, саяси коммуникацияның еркіндігі бар. Саяси жарнаманың форматы мен ұсынылуына қатысты ережелер бар, бірақ мазмұнына қатысты шектеулер аз.

Иран

Иран негізінен шиит мұсылмандарынан және аз ғана суннит мұсылмандарынан тұрады. Ирандық саяси жарнама мен сайлау кампанияларындағы цензура тарихы елдің діни консервативті мемлекетінің дамуымен және кері дамуымен байланысты, ол 1979 жылғы Иран төңкерісі кезінде Ислам режимінің құрылуынан басталады. Осы цензураның соңғы мысалы 2007 жылға дейін барады, осы жылы Иранның "фундаменталистік парламенті" саяси жарнаманың мазмұны мен түріне қатысты қатаң шектеулер енгізетін заң қабылдады. Бұл шектеулер президенттік сайлаудағы кандидаттардың плакаттарды, әсіресе өз суреттерін пайдалануын шектеді, сондай-ақ кандидаттарды өз хабарларын мемлекеттік ұйымдар арқылы жеткізуге итермелеу үшін басқа да жарнама құралдарын пайдалануды қатты шектеді. Саясаттанушылар бұл жарнамалық платформалар мен құралдарды шектеудің мемлекеттік биліктің қазіргі саясаткерлерді қызметте ұстап тұру және жаңа кандидаттар туралы ақпарат ағынын шектеу әрекеті болғанын айтады.

Аргентина

Аргентина 2013 жылғы алғашқы және заңнамалық сайлауға дайындық мақсатында теледидар мен радиодағы сайлау науқаны үшін уақытты бөлу ережелерін қабылдады. Бұл ереже бағдарламаны күні бойына 4 блокқа бөледі және әр уақыт блогында науқандық жарнамаға белгілі бір пайыз уақыт бөлінеді. Телевизияда сағат 7:00-ден 11:00-ге дейін және 16:00-дан 20:00-ға дейін көрсетілетін бағдарламалардың 30 пайызы науқандық жарнамаға, ал сағат 11:00-ден 16:00-ға дейін және 20:00-дан 01:00-ге дейін көрсетілетін бағдарламалардың 20 пайызы науқандық жарнамаға бөлінеді. Радио үшін бұл 4 уақыт блогындағы үлестіру пайызы керісінше болады: сағат 11:00-ден 16:00-ға дейін және 20:00-дан 01:00-ге дейін көрсетілетін бағдарламалардың 30 пайызы, ал сағат 7:00-ден 11:00-ге дейін және 16:00-дан 20:00-ға дейін көрсетілетін бағдарламалардың 20 пайызы науқандық жарнамаға бөлінеді.

Оңтүстік Африка

2000 жылы құрылған Оңтүстік Африка Тәуелсіз Байланыс Агенттігі (ICASA) – телеарналар арқылы таратылатын саяси жарнамаларды реттеуші орган. Ол сондай-ақ, телерадио хабар тарату қызметтері саяси жарнаманың мазмұнын бұрмалаудан қорғайды. ICASA ережелері эфирдегі саяси жарнамалардың мазмұны мен қабылданатын түрін анықтайды. Саяси партиялардың жарнамаларына тек сайлау кезеңінде ғана рұқсат беріледі. Лицензияланған жарнаманы эфирге шығаратын телерадио хабар тарату қызметі, бұл саяси жарнама екенін нақты айтуға міндетті. Жарнаманың ұзақтығы 1 минуттан аспауы керек және белгіленген сайлау кезеңінде 8 реттен аспауы тиіс. Барлық саяси жарнамалар ұлттық деңгейде көрсетілуге дейін міндетті түрде тексеріледі. Осы талаптарды бұзған жағдайда ең жоғары бір миллион ранд айыппұл салынады.

Ресей

Ресейде, көптеген басқа елдердегідей, "саяси жарнама" дегенге заңдық анықтама жоқ. Қазіргі Ресей заңнамасы сайлау науқандары сияқты саяси жарнаманың формаларын реттейді. Бұл форма сайлаушылардың дауыс беру әрекетіне әсер ету мақсатында саяси күштер мен кандидаттар туралы ақпарат тарату қызметін қамтиды. Сайлау науқаны – кандидаттың, сайлаушылар бірлестігінің немесе кандидаттың мүддесінде әрекет ететін басқа тұлғаның төлемімен жасалған, азаматтарды белгілі бір әрекетке шақыратын хабарламалар мен материалдар деп анықталады. Ал кең мағынадағы саяси жарнама ерекше заңмен реттелмейді және сөз бостандығы, ақпарат бостандығы және бірігу бостандығын қамтитын жалпы ережелерге бағынады. Саяси жарнаманың заңдық анықтамасының болмауы оны түсінудегі беймаздылыққа алып келеді, бұл жарнама саласындағы құқықтық қатынастарда даулы жағдайларды тудырады. Сонымен қатар, Ресейдегі саяси жарнама салыстырмалы түрде кеш дамыды, себебі 1917 жылдан 1991 жылға дейін елде саяси оппоненттері болмаған, идеологиялық пропаганданы саяси коммуникацияның басты құралы ретінде қолданған бір ғана саяси күш болды.

Канада

Канадалық радиотелевизия және телекоммуникациялар комиссиясының мәлімдемесіне сәйкес, телерадио хабар таратушылардың негізгі міндеті – сайлау кезеңінде сайлаушыларды мәселелермен, саяси партиялармен және кандидаттармен таныстыру болып табылады. Бұл әрбір телеарнадағы барлық кандидаттарға тең эфир уақыты берілуін қамтамасыз етуді білдіреді. Барлық партияларға сатып алуға 6,5 сағаттық бағдарламалық эфир уақыты бөлінуі керек. Егер тележүргізуші провинциялық немесе федералды сайлауға кандидат болса, оның кандидатурасы жарияланған немесе сайлау күні белгіленген кезде эфирдегі қызметін тоқтатуға міндетті. Онтарио сайлау комиссиясының мәліметінше, саяси жарнаманың эфирге таратылу уақытына және телерадиокомпаниялар мен баспа орындарының осы жарнамаға белгілейтін бағасына қатысты шектеулер бар.

Әсерлер

Саяси ғылым зерттеулері көбінесе теріс жарнаманың (уақыт өте келе артқан) қарсы кандидаттың қолдауын және сайлауға қатысуын азайтуда тиімсіз екенін анықтайды. 2021 жылы American Political Science Review журналында жарияланған зерттеу телеарнадағы сайлау науқаны жарнамалары сайлау қорытындысына әсер ететінін, әсіресе төменгі деңгейдегі сайлауларда айқын байқалғанын көрсетті. Саясаттанушылар Стивен Ансолабехер мен Шанто Айенгардың пікірінше, теріс жарнама сайлауға қатысу деңгейін төмендетуге көмектеседі. Сонымен қатар, олар «теріс жарнама республикашылдар үшін демократтарға қарағанда, ал ерлер үшін әйелдерге қарағанда жақсы жұмыс істейді және жалпы алғанда, оң жарнамадан гөрі тиімдірек» деген қорытындыға келді. Саяси ғалым Линн Ваврэк «дәлелдер сайлау жарнамаларының әсері шағын және тез жойылады, бірақ қарсыласынан гөрі көбірек жарнама жасау қажеттігін көрсету үшін жеткілікті» дейді. Александр Коппок пен Сет Хиллмен бірлесіп жасаған, 34 000 адамға жасалған 59 экспериментте 49 саяси жарнаманы сынаған зерттеу жарнаманың сендіруге қатысты әсері контекстке, хабарламаға, жарнама берушіге немесе алушыға қарамастан шағын екенін анықтады. Саяси науқан жарнамасының тікелей әсеріне сайлаушыларды кандидаттардың ұстанымдары туралы хабардар ету және «сайлаушылардың басымдықтары мен қатысу рухына» әсер ету жатады. Зерттеулер көрсеткендей, дауыс беру нәтижелеріне сайлаушылардың ерекшеліктері және олардың көрген жарнамалар әсер етеді. Оң және теріс жарнамалардың үміткерді бағалауда әртүрлі рөл атқаратыны дәлелденді. Науқанның басында басталатын оң жарнамалар үміткердің оң бейнесі мен қасиеттерін нығайту арқылы оны таныстыруға немесе қайта таныстыруға бағытталған. Саяси жарнама көрерменге ақпарат берсе, оң жарнамалар кейіпкер туралы үздіксіз талқылауға айналады – адамдар саяси идеологиядан гөрі көбірек нәрсені түсінеді. Науқан жарнамаларындағы динамиканы талдау барысында Джим Гранато мен М.С. Санни Вонг «Сайлаушылар үміткерді белгілі бір партиямен және оның саясатымен ғана байланыстырмай, сонымен қатар оның мінез-құлқы мен қабілетін бағалайды» деп мәлімдеді. Үміткерді мәселелері арқылы ғана көрсетудің орнына, ол экрандағы кейіпкер ретінде құрылады. Бұл науқандар қабілеттілікті растайды, көрерменге үміткердің кім екені және өзін қалай көрсетуге тырысқаны туралы жан-жақты түсінік береді. Теріс немесе шабуыл жарнамалары олардың есте сақтау қабілетіне және үміткерлерге деген көзқарасты қалыптастыруға әсері тұрғысынан зерттелді. Теріс жарнаманың тиімділігін анықтау үшін екі фактор да өлшенді, олар көбінесе жақсы есте қалады. Бұл әдістің шектеуі – кейде жарнама шабуыл жасаған үміткерге зиян келтіруі мүмкін, сондықтан ол өте кері нәтиже беруі мүмкін. Саяси науқан жарнамасының тағы бір әсері – сайлаушылар арасындағы көзқарастардың екіге бөлінуі. Джина Гаррамонның саяси жарнаманың саяси процеске әсері туралы зерттеуі «сайлаушылар кандидаттар арасындағы айқын айырмашылықтарды байқап, бір кандидатты қатты ұнатып, екіншісін қатты ұнатпауы мүмкін» екенін көрсетті. Бұл әдетте сайлаушылардың таңдауына сенімділіктің артуына және сайлау процесіне қатысу деңгейінің кеңеюіне әкеледі. Ұйымның атауы науқандағыларға саяси мүдделерін жеке тұлғаларынан ажыратуға мүмкіндік береді. Мысалы, Американың азаматтық құқықтары институты – Американың азаматтық бостандықтары одағына ұқсас, аффирмативтік әрекетке қарсы топ. Екі ұйымның бұл мәселе бойынша қарама-қарсы пікірлері бар, бірақ жұртшылық оларды екі бірдей мүдделерді бөлісетіндей шатастыруы мүмкін. Бұл беймәлім топтардың сайлаушылармен бұрынғы байланысы жоқ сияқты, өйткені олар ұйым басшылығы туралы ақпаратты көпшілікке тез жарияламайды. Белгісіз мүдделі топтар көбінесе сенімді деп есептеледі. Олар сонымен қатар ортақ құндылықтар мен мүдделерді білдіретін есімдерді таңдауы мүмкін. Алайда, олар алдауы мүмкін, өйткені осы топтардың көпшілігінің басшылары мен/немесе демеушілері көрінетіннен гөрі аз демократиялық саясатты ұстанады. Мысалы, «Калифорниялықтар біздің сайлау құқығымызды қорғау үшін» атты ұйым Pacific Gas & Electronic Company компаниясының демеушілігімен құрылған. Мұндай жағдайларда коммерциялық емес ұйымдардың атауы сенімділік пен біліктілікті көрсетеді, сонымен қатар оларды басқаратын және оларға қаржылай көмек көрсететін алдамшы донорларды қорғайды.

Чили

Тарихтағы ең тиімді және бұрын-соңды болмаған жарнамалық науқандардың бірі 1988 жылы Чилиде болды. Чили президенті, генерал Аугусто Пиночет, саяси қарсыластарын азаптап өлтіруге бұйрық бергендігімен танымал болды. Ол Чили халқының өзінің үкіметін жалғастыруға «иә» немесе «жоқ» деп дауыс беруіне мүмкіндік беретін референдум жариялады. Чили халқының көпшілігі оны мейірімді басшы деп санайды деген сенімге толы Пиночет, 5 қазандағы референдумға дейінгі жиырма жеті күн бойы оппозициясына ұлттық телеарнада күн сайын он бес минут эфир уақытын берді. Эухенио Гарсия, Франсиско Селедон және Чилидің Христиан-демократиялық партиясының басқа мүшелерінен құралған шығармашылық команда Пиночетке қарсы күшті әсерлі саяси жарнамалық науқанды жүргізуге кірісті. Бұл науқанның ерекшелігі – оның нақты кандидат немесе негізгі идеологиясы болмады. Жағымсыз шабуыл жарнамаларын пайдаланудың орнына, науқан авторлары жарнамаларына қуаныш сезімін, яғни «alegría»ны сіңірді. Науқан үлкен табысқа ие болды: 7,2 миллион дауыстың 3,96 миллионы Пиночет режиміне қарсы дауыс берді. Пиночет 1990 жылы бейбіт түрде биліктен кетіп, басшылықты демократиялық азаматтық үкіметке табыс етті. Бұл сайлаудың нәтижелері бүкіл әлемдегі демократияға зор әсер етеді деп саналды.