Кіріспе

Мәскеудің астындағы құпия метро желісі, Ресей үкіметі мекемелері арасындағы қарым-қатынас – Metro 2 (Lang ru) дегені, қоғамдық Мәскеу метросына (Метро 1 деп аталады, Метро 2-мен салыстырғанда) параллель жүретін құпия жер асты метро жүйесі. Бұл жүйе, шамасы, Жозеф Сталин заманында салынған немесе кемінде бастамасы берілген, ал КГБ оны D 6 (Д 6) деп атаған. Қазіргі таңда Арнайы бағдарламалар бас дирекциясы мен Қорғаныс министрлігі басқарады делінеді. Metro 2-де төрт желі бар, олар өте тереңде жатыр. Кремльді Федералдық қауіпсіздік қызметінің (ФСБ) бас кеңсесімен, Внуково 2 үкіметтік әуежайымен, Раменкидегі жер асты қалашығымен және басқа да маңызды ұлттық нысандармен байланыстырады деп айтылады. 1994 жылы «Жер асты планетасының қазбашылары» атты қалалық зерттеу тобының жетекшісі осы жер асты жүйесіне кіретін жол тапқанын мәлімдеді. Алайда, тарихи мәліметтер мүлдем басқаша картинаны көрсетеді: 1960 жылдардың соңында Кремльден, нақтырақ айтқанда 103-ші учаскеден, Мәскеу мемлекеттік университетінен оңтүстіске қарай 54-ші учаскеге дейін желі болған, содан соң солтүстік-батысқа қарай Матвеевская теміржол станциясы мен DV 1 аймағына дейін тармақталған. Гоник 1973-1986 жылдар аралығында кітап үстінде жұмыс істегенін және кейбір құпия ақпараттарды қасақана бұрмалағанын мойындады. Кейін Гоник бұл бункерлердің, демек «Метро-2» деп аталатын, соғыс кезінде Политбюро мен КСРО Коммунистік партиясының басшылығы мен олардың отбасыларына арналғанын айтты. Оның сөзіне қарағанда, 1970 жылдардың басында КОКП Бас хатшысы Леонид Брежнев бас бункерге жеке келген, ал 1974 жылы сол кездегі КГБ төрағасы Юрий Андроповқа Социалистік Еңбек Ерінің Алтын жұлдызын табыс еткен. Әрбір Орталық Комитет мүшесі үшін жеке пәтер, кабинет, қонақ бөлме, ас үй және дәретхана қарастырылған. Гоник бұл ақпаратты Қорғаныс министрлігінің емханасында дәрігер болып жұмыс істеген кезінде жинағанын мәлімдеді. Роман 1992 жылы жарық көргеннен кейін, екінші, құпия жер асты темір жолы туралы мәселе, әсіресе ресейлік БАҚ-та, көп рет талқыланды. Атап айтқанда, «Огонек» журналы бірнеше рет «Метро 2» туралы айтқан.

Бекітілген ақпарат

Ресейлік журналистер Metro 2-нің бар екендігін ФСБ немесе Мәскеу метросы басқармасы растамай да, жоққа шығармай да отыр. Дегенмен, төменде Metro 2 бар екенін көрсететін деректер келтірілген.

Совет мұрағатының құпиясы ашылған материалдарын зерттеу

2021 жылы Дмитрий Юрковтың Мәскеудегі арнайы бекіністер тарихына қатысты жаңа зерттеулерді қамтитын кітабы жарық көрді. Төменде зерттеулердің қорытындысы келтірілген. Құпиясы ашылған мұрағат құжаттарынан 1960 жылдардың аяғындағы жол жүйесінің жалпы жоспары мен оның негізгі бөліктерін анықтау мүмкін (бұл әзірге ресми түрде жарияланған деректермен шектеледі). Жүйе ақырында 1960 жылдардың соңында КГБ-мен құрастырылса да, бастапқыда ол әртүрлі мақсаттар үшін және түрлі операторлармен салынған нысандар жиынтығы болды.

Терең бір жолды туннель

Бұл Метро-2 желісінің ең ескі бөлігі. Құрылысы 1950-ші жылдардың ортасында басталды, ал жобасы 1956 жылы аяқталды. Оның мақсаты – қызыл желіні оңтүстік-батысқа қарай, «Спортивная» метро стансасынан және өзеннен әрі кеңейту мәселесін шешу еді. Ақылға қонымды құн, қауіпсіз өзеннен өту және азаматтық қорғанысқа арналған жасырын бөлмелерді қамтамасыз ету сияқты қарама-қайшы талаптардың нәтижесінде, соңғы жобаға жақын орналасқан метро желісі, осал көпір және «Спортивная» стансасынан басталатын терең, бір рельстік туннель (осы туннельдің бастапқы бөлігі әдеттегі схемаларда көрінеді) және жоғары жылдамдықты лифт шахтасы кірді. Бастапқыда, бейбіт уақытта пойыздарды түнде қою сияқты басқа да мақсаттар қарастырылған.

10-А бұйрығы

10 А бұйрығы 54 және 54а учаскелерінен құралды және Мәскеу мемлекеттік университетінің кампусының артында жоспарланған Кеңестер сарайының қызметкерлері үшін қорғалған жұмыс орындарын ұйымдастыруды көздеді. Бұл әкімшілік ғимараттардың жоспарлары осы жер асты инфрақұрылымы жобасының шахталарымен және басқа да ерекшеліктерімен байланысты болды, бірақ Кеңестер сарайы – Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі нұсқасы сияқты – Кропоткинская метро станциясының жанында салынбау тиіс еді. 10 А бұйрығын Қорғаныс министрлігінің 9-басқармасы берді, ал оны іске асыру үшін 1955 жылы жаңа құрылыс ұйымы (АҚШ 10 А, қазіргі «Трансинжстрой») құрылды. Құрылыс 1956 жылы басталды және 1963 жылы аяқталды. 54-ші учаскеде кемінде 5 шахта бар (1, 2, 3, 5, 6 шахталары нақты айтылған) және ауа сүзгіш станциялары мен электр энергиясын өндіру сияқты кең ауқымды қолдау жүйелерін қамтиды, соңғысы төтенше жағдайларда жоспарланған жер үсті әкімшілік кешенін қамтамасыз етуге арналған. Бұл учаске 189 метр тереңдікте орналасқан, бір рельстік терең туннельмен байланысты. 10 А бұйрығы кезінде пайдаланылған R6 шахтасы әлі де Мәскеуде сақталған және оның жалпы орналасқан жерін көрсетеді.

100, 101, 103 және "филиал"

103 сайт – бұл Мәскеу орталығында салынған үлкен U пішіндес құрылым, ол Екінші дүниежүзілік соғыстың инфрақұрылымын күшейту мақсатында жасалған: Кремльдегі 1А сайт (55 метр тереңдікте), басшылыққа арналған қорғалған жұмыс орындары; 15N сайт, байланыс торабы; 100 сайт паналағы (101 сайттан өтеді), КГБ үшін қорғалған жұмыс орындары. Бұған қоса, бұл нысан Кремльдегі 25 және 25/2, сондай-ақ Лубянкадағы 201 нысандары сияқты бұрынғы нысандармен байланысты болды. Ол сондай-ақ Зарядьедегі соғыстан кейінгі 101 нысанымен байланысты, ол 8-ші Сталиннің көкжиегінде жұмыс істейтін шенеуніктерге қорғалған жұмыс орындарын ұсынуды көздеді; алайда, көкжиек ешқашан салынбады, сондықтан 101 нысаны жергілікті Мәскеу облысының шенеуніктерiне көмек көрсету үшін қайта мақсатталанды. Дегенмен, бұл жоба көптеген мәселелерге тап болды, мысалы, баяу құрылыс (ол 1960 жылдардың ортасына дейін созылды) және ядролық шабуылдан кейін оны қалай эвакуациялауға болатыны белгісіз болды. Соңғы мәселе "Тармақ" (Ланг ру) құрылысы арқылы шешілді, ол қала орталығындағы 103 нысанын терең, бір жолды туннельмен байланыстырып, адамдарды қала шетіне жылжытуға мүмкіндік берді.

Қашықтан ауа қабылдау (DV) желісі

703 (ChZ 703) сияқты ауа сүзгі стансаларының желісі бойынша бастапқы жұмыс істегеннен кейін, қала шетіндегі бірнеше ірі ауа сүзгі стансаларын пайдалану және осы таза ауаны терең метроның қалған бөлігіне жіберу туралы шешім қабылданды. Бұл құрылыстар өте үлкен болды (600 000–800 000 м³/сағ өнімділік) және оларға кеңейтілген қолдау инфрақұрылымы қажет болды. Мәскеуде бес қашықтан ауа қабылдау пункті жоспарланған, бірақ кейіннен саны үшке дейін азайтылды, соның ішінде тек екеуі салынды: "Матвеевский" (DV 1) және "Рижский" (DV 2). Соңғысы соғыстан кейінгі терең метро желісімен тікелей байланысты болса, алғашқысы Матвеевская теміржол стансасындағы орналасқан жерінен терең, бір рельстік туннельге жалғастыратын жеке ауа беру туннелін пайдаланды. Бұл ауа беру туннелі кейіннен рельстермен жабдықталды және желіге қосылды. Осы ауа беру туннелін және басқа да байланысты құрылыстарды салу үшін R6 шахтасы US 10 A-дан ауыстырылды. Тағы бір қосымша құрылым – қызыл және айналма желілер арасындағы арнайы қосылыс желісі, ол 1930 жылдары салынған қызыл желінің осал бөлігін айналып өтіп, қызыл желінің соғыстан кейінгі терең және ядролық қорғалған бөлігінен ұқсас қорғалған айналма желіге ауа тасымалдауға мүмкіндік берді. DV 1 сол кездегі қала шетінде орналасқандықтан, Мәскеу метросы үшін эвакуациялық шығу ретінде де пайдаланылуы мүмкін еді. Ленинградта да Ленин алаңында қашықтан ауа қабылдау пункті орнатылды.

КГБ-ның күзетінде ұсталды

1960 жылдардың соңында DV 1 және оған байланысты қолдау инфрақұрылымы (атап айтқанда, терең бір жолды туннель) Мәскеу метросынан КГБ-ға берілді, бірнеше өзгерістер енгізілді, мысалы, терең бір жолды туннельдің қызыл желіге қосылысы қайта жасалды және DV 1-де 10 БТР-ға арналған нығайтылған ангар салынды.

Атаудың шатасуының және мифтердің пайда болуының мүмкін себептері

DV (Lang ru) Д6 (Д6) -ға өте ұқсас және бұл белгілеудің қазіргі онлайн-талқылауларда қолданылуының бір себебі болуы мүмкін. "Раменкидегі жер асты қаласы" деп аталатын нәрсе, DV 1 үшін кеңейтілген қолдау инфрақұрылымын байқаған қалалық саяхатшылардың (урбанистердің) нәтижесі болуы ықтимал. Басқаша айтқанда, бұл термин 10 А нұсқауымен де байланыстырылған (яғни ЦРУ картасында белгілі шахта R6 ортасында орналасқан үлкен тіктөртбұрышты бөлік көрсетілген).

АҚШ қорғаныс министрлігінің есебі

1991 жылы АҚШ Қорғаныс министрлігі "Аскерлік күштердің өзгеруі" атты есеп жариялады, онда Мәскеудегі құпия үкіметке бірнеше бет арналды. Сонымен қатар, қала картасына нақышталған жүйенің схемасы да қоса берілді. "Советтер Мәскеу қаласының ішінде де, сыртында да терең жер асты құрылыстарын салған. Бұл нысандар терең байланысқан метро желісі арқылы біріктірілген, бұл басшылыққа жылдам және қауіпсіз эвакуация жасауға мүмкіндік береді. Басшылық бейбіт уақыттағы кеңселерден қаланың астындағы қорғаныш жайларына жасырын өткелдер арқылы өте алады. Мәскеу аймағында маңызды терең жер асты командалық пункттері бар, олардың бірі Кремльде орналасқан. Совет баспасөзі Мәскеу мемлекеттік университетіне жақын жерде орналасқан үлкен жер асты басшылық бункерінің бар екенін хабарлады. Бұл нысандар соғыс уақытында ұлттық басқару билігі үшін арналған. Олардың тереңдігі шамамен ... және ... метр аралығында екені есептеледі, және шамамен 10 000 адамды сыйдыра алады. Мәскеудегі кейбір нүктелерден және мүмкін Внуково әуежайының VIP терминалына дейін арнайы метро желісі бар."

—"Аскерлік күштердің өзгеруі", 1991, 40-бет.

Игорь Малашенко

1992 жылы Time журналына берген сұхбатында телехабар таратушы директорының орынбасары Игорь Малашенко (ru) Мәскеудің телехабар тарату орталықтарының солтүстік-шығысына қарай, ядролық соғыс жағдайында пайдалану үшін үлкен тереңдікке салынған Софрино-2 нысанының бар екендігін айтты. Малашенконың сөзіне қарағанда, жабдықтар ескіруіне байланысты қолдануға жарамсыз болған. Ол сондай-ақ, көптеген жер асты бомбалау орындарының да осы тағдырға ұшырағанын, әсіресе Мәскеу мемлекеттік университеті ғимаратының астындағы жер асты бункерлерінің суға толып, нашарлағанын мәлімдеді.

Владимир Шевченко

2004 жылы Кеңес президенті Михаил Горбачевтің, Ресейдің бұрынғы президенті Борис Ельциннің және сол кездегі президент Владимир Путиннің бұрынғы кеңесшісі Владимир Шевченко (ru) Мәскеу метросында құпия жолдар бар екенін растады. "Жер асты коммуникацияларының саны туралы айтылатын мәліметтер әлдеқайда артық айтылған. Сталин заманында, ол қастандықтардан қатты қорқып, Кремльден Волынскоедегі "Жақын дачасына" дейін бір рельстік жер асты темір жолы болған. Бүгінде аталған дача да, метро желісі де қолданылмайды. Сонымен қатар, Бас штаб пен бірнеше басқа да мемлекеттік нысандар арасында жер асты көлік байланыстары құрылған. 1991 жылы Мәскеудің Ескі алаңындағы КПСС Орталық Комитеті ғимараты мен Кремль арасында пневматикалық пошта құбыры салынды". 2008 жылы Шевченко тағы да "Метро-2" туралы айтты. "Қазіргі таңда Кремль метросы көлік артериясы деп атала алмайды, және менің білуімше, оның толыққанды жұмыс істеуі үшін күрделі жөндеу жұмыстары қажет болды: себебі жер астында көптеген инженерлік желілер бар, олар уақыт өте келе тозуы мүмкін".

"Қалқын соғыс" мұражайы

2006 жылы Таганский қорғалған командалық пунктінде орналасқан «Суық соғыс» мұражайы (ru) көпшілікке ашылды. «Bunker 42» деп те аталатын бұл мұражай GO 42 учаскесінде орналасқан, ол 02 және 20 учаскелерін қамтыды. 02 учаскесі – тереңге көмілген, нығайтылған қорғаныс құрылысы болып, қауіпсіз телефон станциясын қамтыса, 20 учаскесі – әскери байланыс торабы болған (одан өзге, мұрағатта нақты мәліметтер аз). 02 және 20 учаскелері қалыпты метромен байланысты болған, ал 02 учаскесі 01 (Белорусская метро станциясының жанында) және 03 (Киевская метро станциясының жанында) учаскелерімен бірге нығайтылған телефон станцияларының жүйесін құрады. Бұл учаскелердің ешқайсысы «Метро-2» желісіне физикалық түрде қосылмаған.

Арнайы бекініс мұражайы

2018 жылы бұрынғы Сыртқы істер министрлігінің құпия мұрағат сақтау орнында ("Бункер 703, сондай-ақ МИД-нің 2-сайты немесе ChZ 703 деп те аталады) мұражай ашылды. Шамамен 42 метр тереңдікте орналасқан бұл нысан бастапқыда метро үшін ауа тазарту, кейін ауаны жаңарту станциясы ретінде жоспарланған, бірақ метро қашықтықтан ауа тарту желісін салу жұмыстарын бастағаннан кейін мақсаты өзгерді.