Кіріспе

Үлкен қоғамдағы көптеген бірегей мәдени ерекшеліктер мәдени плюрализм тұжырымын құрайды. Мәдени плюрализм – үлкен қоғамдағы кіші топтар өздерінің бірегей мәдени ерекшеліктерін сақтап қана қоймай, олардың құндылықтары мен дәстүрлері үлкен қоғамның заңдары мен құндылықтарына қайшы келмесе, басым мәдениетпен қабылданатын жағдайды білдіретін термин. Әлеуметтануда мәдени плюрализмнің анықтамасы мен сипаттамасы өзгеріп дамыды. Ол тек факт ретінде ғана емес, сонымен қатар қоғамдық мақсат ретінде де қарастырылады.

Плюралистік мәдениет

Көпмәдениетті қоғамда топтар тек қатар өмір сүрмейді, сонымен қатар басқа топтардың ерекшеліктерін үстем мәдениетке тән болуға лайық қасиеттер деп қарастырады. Көпмәдениетті қоғамдар өз мүшелерінен ассимиляция емес, интеграцияны күтеді. Мұндай институттар мен тәжірибелердің болуы мүмкін, егер мәдени қауымдастықтар көпшілік қоғамда қабылданып, кейде заңмен қорғалатын болса. Көбінесе мәдениетті қабылдау үшін жаңа немесе азшылық мәдениеті үстем мәдениеттің заңдарымен немесе құндылықтарымен қайшы келетін мәдениетінің кейбір элементтерін жоюы қажет болуы мүмкін. Көпмәдениетті саясаттанушы Хамед Каземзаде көпмәдениеттілік идеясы ежелгі заманнан бері кең таралғанын айтады; мысалы, Ұлы Кир құрған Әхеменид империясы түрлі мәдениеттерді біріктіру және оларға төзімділік таныту саясатын сәтті жүргізген.

Көп мәдениеттіліктен айырмашылығы

Мәдени плюрализм көпмәдениеттіліктен өзгеше, онда басым мәдениеттің болуы міндетті емес. Егер басым мәдениет әлсіресе, қоғам ешқандай қасақана шаралар қолданбастан мәдени плюрализмнен көпмәдениеттілікке оңай көшуі мүмкін. Егер қауымдастықтар бір-бірінен оқшауланған немесе бір-бірімен бәсекелес болса, олар мәдени плюрализмді құрайды деп есептелмейді. Мәдени плюрализмді бір топ немесе жеке адам әртүрлі деңгейде іске асыруы мүмкін. Плюрализмнің айқын мысалы – АҚШ, онда ұлттық сезімге, спорттық және көркемдік мәдениетке толы басым мәдениет, сонымен қатар өздерінің этностық, діни және мәдени нормалары бар кішігірім топтарды да қамтиды.

Тарих

АҚШ-тағы мәдени плюрализм идеясы трансцендентализм қозғалысында бастау алады және Хорас Каллен, Уильям Джеймс және Джон Дьюи сияқты прагматик философтар оны дамытты. Кейінгі теоретик Рэндольф Борн 1916 жылғы «Транс-ұлттық Америка» эссесі арқылы мәдени плюрализмнің ең белгілі тұжырымдамасын ұсынды. Каллен мәдени плюрализм тұжырымдамасын қалыптастырушы ретінде кеңінен танылады. Ол 1915 жылы «The Nation» журналында жариялаған «Демократия мен балқыма қазан» эссесі еуропалық иммигранттарды «америкаландыру» тұжырымдамасына қарсы аргумент ретінде жазылған. 1924 жылы «АҚШ-тағы мәдениет және демократия» еңбегінде ол мәдени плюрализм терминін енгізді. 1976 жылы Мервин Кроуфорд Янг «Мәдени плюрализм саясаты» еңбегінде осы идеяны одан әрі зерттеді. Янгтың африка тану саласындағы жұмысы қоғамда мәдени плюрализмді анықтаудың икемділігін көрсетеді. Жақында осы идеяны қолдайтындардың бірі – моральдық және мәдени антрополог Ричард Шведер. 1976 жылы «Социология және әлеуметтік әл-ауқат журналында» жарияланған мақалада мәдени плюрализм әртүрлі мәдениеттердің қауымдастықтары ашық жүйеде бірге өмір сүріп, қызмет ететін әлеуметтік жағдай ретінде қайта қарастырылды.