Кіріспе

Индонезия саяси қайраткері және тәуелсіздік көшбасшысы Сутан Шахрир (5 наурыз 1909 – 9 сәуір 1966) – индонезиялық саяси қайраткер және тәуелсіздік үшін күрескен революционер, 1945 жылдан 1947 жылға дейін Индонезияның тұңғыш премьер-министрі қызметін атқарған. Бұрын ол 1930 және 1940 жылдары Индонезия ұлттық қозғалысының маңызды ұйымдастырушысы болды. Әріптестерінің кейбіреулерінен өзгеше, ол жапон оккупациясы кезінде жапондарды қолдамады және оларға қарсы қарсылық көрсетті. Ол идеалист және интеллектуал ретінде танылды. Минангкабау отбасында дүниеге келген ол Амстердам университетінде оқыды, кейін Лейден университетінде заңгерлік білім алды. Ол социалистік саясатқа және Индонезияның тәуелсіздік күресіне қатысты, сондай-ақ болашақта Индонезияның тұңғыш вице-президенті болған Мохаммад Хаттаның жақын серігі атанды. Жапондықтар Голландиялық Индияны басып алған кезде Шахрир қарсылық қозғалысына қатысты. 1945 жылғы 17 тамыздағы тәуелсіздік алдында ол Ренгаденгклок оқиғасына және Тәуелсіздік жариялануына қатысты. 1945 жылы жарық көрген «Біздің күресіміз» («Perjuangan Kita») атты памфлетінен кейін президент Сукарно оны Индонезияның премьер-министрі етіп тағайындады. Премьер-министр ретінде ол жапон оккупациясы кезіндегі ынтымақтаспау саясатының арқасында голланд үкіметі үшін қабылданған республикалық көшбасшылардың бірі болды. Ол сондай-ақ Линггаджати келісімін жасауда шешуші рөл атқарды. Шахрир 1948 жылы Индонезия Коммунистік партиясына (ПКІ) қарсы саяси оппозиция құру мақсатында Индонезия Социалистік партиясын (ИСП) құрды. Партиясы шағын болғанымен, тәуелсіздік алғаннан кейінгі алғашқы жылдары зор ықпалға ие болды. Алайда, Шахрирдің социалистік партиясы қолдау таба алмады және 1960 жылы партия Индонезия Республикасының Революциялық үкіметіне қатысы бар деген күдік туғаннан кейін таратылды. Шахрирдің өзі 1962 жылы сотсыз тұтқындалып, түрмеге қамалды. 1965 жылы ол емделу үшін босатылып, Швейцарияның Цюрих қаласына баруға рұқсат алды. 1966 жылғы 9 сәуірде ол онда қайтыс болды. Сол күні №76/1966 Президенттік жарлық арқылы Шахрир Индонезияның Ұлттық Батыры атағымен марапатталды.

Жастар мен отбасы

Сутан Шахрир 1909 жылдың 5 наурызында Батыс Суматраның Паданг Панжанг қаласында дүниеге келген. Ол қазіргі Агам ауданындағы Кото Гадангтан шыққан минангкабау халқының отбасынан еді. Оның әкесі Мұхаммед Расияд Махараджо Сутан Медан қаласындағы Ландраадта бас прокурор қызметін атқарды. Оның анасы Сити Рабиа қазіргі Оңтүстік Тапанули ауданындағы Натальдан шыққан. Шахрирдің әкесі алты әйелге үйленген, ал оның анасы бесінші әйелі болған. Әкесінен Шахрирдің 6 балауса баласы болды – екі туған бауыры және төрт жартылай бауыры. Оның екі туған бауыры – тәжірибелі кәсіпкер Сутан Шаджасам және Ұлы Индонезия партиясының (Париндра) прокуроры және саясаткері Сутан Ноераламсжах. Ол сонымен қатар әйелдер білімі үшін күрескен Рохана Кудустың және Суматраның алғашқы феминистік газетінің журналисі болған жартылай бауыры еді.

Ерте білім беру

Паданг Панджангтан шыққан Шахрирдің отбасы Медан қаласында тұрды, бірақ оның әкесі оны жиі әжесінің Кото Гадангтағы үйіне алып баратын, ол үй қазір тасталып кеткен. Шахрир Еуропалық төменгі мектебінде (ELS) оқыды, содан кейін Медан қаласындағы Meer Uitgebreid Lager Onderwijs (MULO) білімін жалғастырды. MULO-да оқыған кезінде ол алғаш рет Карл Мей сияқты авторлардың еңбектерімен танысты. 1926 жылы ол Батыс Явадағы Бандунгтегі Algemene Middelbare School (AMS) мектебінде оқуын жалғастырды. Сол жерде ол Индонезия студенттік театр қауымдастығына (Batovis) режиссер, жазушы және актер ретінде қосылды. Ол жерден тапқан ақшасы Шахрирдің бірлесіп құрған "Халық университетін" (Cahaya) қаржыландыруға жұмсалды, бұл университет сауатсыздықпен күресу және Прианган ауылдық аймағында патриоттық пьесалар қою үшін қаражат жинау мақсатында құрылды. Шахрир 1929 жылы AMS-те білімін аяқтады және стипендия алғаннан кейін Нидерландыға білімін жалғастыру үшін кетті.

Нидерландыдағы студенттік белсенді

Шахрир 1929 жылы Нидерландыға келді, алдымен Амстердам университетіне қабылданды, кейін Лейден университетінде заң факультетінде оқыды, онда ол социалистік принциптерді ұқты. Өзін асырау үшін ол бірнеше еңбек одақтарының мүшесі болды. Нидерландыдағы индонезиялық студенттердің ұйымы – Индонезияның Перхимпоэнан (Индонезия қауымдастығы) ұйымының хатшысы қызметін де қысқа мерзімге атқарды. Шахрир сондай-ақ Индонезия жастарының дамуына көмектесу мақсатымен құрылған Индонезия жастар қауымдастығы Jong Indonesie-нің негізін қалаушылардың бірі болды, бірақ бірнеше жылдан кейін ол Pemuda Indonesia болып өзгерді. Бұл, әсіресе, Жастар Конгресінде (Sumpah Pemuda) маңызды рөл атқарды, онда қауымдастық Конгрестің жұмысын ұйымдастыруға көмектесті. Нидерландыда студент кезінде саяси қызметпен айналысқанда ол Индонезияның болашақ вице-президенті, тәуелсіздік үшін күрескен Мұхаммед Хаттамен жақын байланыс орнатты. Ол Банда аралдарындағы жергілікті балаларға өз елдерін сүюді үйретті және оларды көптеген жағынан шабыттандырды. Перхимпоэнан коммунистік идеологияның күшті ықпалына түсті, нәтижесінде 1931 жылы Хатта мен Шахрир екеуі де ұйымнан шығарылды. ИП-дағы коммунистік топтар Хатта мен өзіне қарсы жасаған интригаларға жауап ретінде Шахрир сабырлылық танытып, өзіне лайық мінез-құлық сақтады. Олардың голландиялық әріптесі Сол Тас өзінің естеліктерінде былай деп еске алады: «Оны ресми немесе жартылай ресми мәлімдемелер, хабарламалар немесе басқа да формулалар бір минутқа да қорқытпады, оған қарсы жасалған маневрлерден бір секундқа да сескенбеді және оның беделі үшін одан да аз уайымдады. Өзіне сенімділігі мен шынайылығы, ешқандай мақтаныш пен жоғары көтерілуге ұмтылмауына негізделген батылдығы осы адамды ерекшелендірді».

Голландиялық Шығыс Үндістандағы ұлтшыл көшбасшы

Хата 1931 жылы Индонезияның Ұлттық партиясын (PNI) құруға көмектесу үшін Сжахирді Голландияның Шығыс Индиясына жібергенде, ол заң факультетін бітірмеген еді. Сжахир жаңа PNI-дың "Даулат Ражат" газетіне белсенді қатысты. Ұзақ уақыт өтпей, ол Хатаның өкілі болғаннан бастап, өзінің беделіне ие саяси және интеллектуалдық лидерге айналды. Екі лидер де 1934 жылдың наурыз айында голландтар тарапынан Чипинанг түрмесіне қамалып, 1934 жылдың қараша айында ұлтшылдық қызметтері үшін сотталды. Олар 1935 жылдың наурыз айында Бовен Дигоелге, бір жылдан кейін Бандаға, ал 1941 жылы Голландтік Индия жапондықтардың бақылауына түспей жатып, Сукабумиге жер аударылды.

Жапондықтардың басқыншылығы кезінде қарсылық күштерінің жетекшісі

Жапондық Ост-Индияны басып алған кезеңде, ол туберкулезбен ауырып, көпке көрінбеді, бірақ Жапондық басқыншылыққа қарсы қарсылық қозғалысына қатысқан азаттық көшбасшыларының санатында болды. Сукарно, Хатта және Шахрир, Шахрирдің революциялық қарсылықты ұйымдастыру үшін жасырынуға кететініне, ал қалған екеуінің жапондық басқыншылармен ынтымақтастығын жалғастыруына келісті.

Премьер-министр

Индонезия революциясының алғашқы Берсиап кезеңіндегі хаос пен зорлық-зомбылықтың шыңында Шахрир «Біздің күресіміз» атты эпохалық памфлет жариялады. Бастапқыда ол голланд тілінде «Indonesische Overpeinzingen» («Индонезиялық толғаныстар») деп жарияланды, содан кейін көп ұзамай 1945 жылы индонезия тіліне «Perdjoeangan Kita» деп аударылды, ал кейін Чарльз Вольф кіші оны ағылшын тіліне аударып «Exile» деп атады. Джон Дей, Нью-Йорк, 1949 жылы жарық көрді. Ағылшын тіліндегі нұсқада қосымша мәтін көптеп кездеседі. «Бірақ оның мансабының шыңы – «Біздің күресіміз» памфлетін жариялау болды. Бүгін осы памфлетті оқыған адам оның қаншалықты көрегендік пен батылдық талап еткенін толық түсіне алмас. Себебі ол, индонезиялық халық жапондық оккупация мен азаматтық соғыстан шаршап, расистік және басқа да құмарлық шақырулармен бостандық іздеген сәтте пайда болды. Шахрирдің памфлеті осыған тікелей қарсы келді, көптеген адамдар оның абыройға шақыруын, басқа этностық топтарды түсінуді жеке шабуыл ретінде қабылдаған болуы мүмкін». Саль Тас. Ол памфлетін жариялағаннан кейін, 1945 жылдың қараша айында президент Сукарно оны премьер-министр етіп тағайындады және 1947 жылдың маусымына дейін қызмет етті. Профессор Вертхайм Шахрирдің премьер-министр ретіндегі алғашқы жетістіктерін былай сипаттайды: «Шахрир не қалайтынын біледі және ол халықтың пікіріне немесе жағдайға байланысты ықпалға берілмейді. Ол жапондықтар құрған министрлікті құлатып, адал, қабілетті, демократиялық және қоғамдық мүдделерді қорғайтын жаңа министрлікті өз басшылығымен құрды. Бұл революциялық жағдайда оңай жетістік емес».

Жапондық оккупация кезінде ынтымақтастыққа бармағандықтан, ол тәуелсіздік туралы алғашқы келіссөздер кезінде голланд үкіметі қабылдаған бірнеше республикалық көшбасшылардың бірі болды. 1946 жылы Шахрир Линггаджати келісімін келісуде маңызды рөл атқарды. Оның ойлары заманынан озық болғандықтан, ол көбінесе дұрыс түсінілмеді және ішкі саяси қарсыластары пайда бола бастады. Егер біз Индонезияның бостандығының құнын оның шынайы демократиялық сипатымен бағаласақ, онда сыртқы әлемге қарсы саяси күресімізде осы ішкі мазмұнға ұмтылуымыз керек. «Индонезия Республикасының мемлекеті» – біз қандай мазмұн береміз деп үміттенеміз, соның аты ғана. «Perdjoeangan Kita» («Біздің күресіміз»), 1945 жылдың қазан айы, Шахрир.

Саяси көшбасшы

Шахрир өз заманының ең маңызды индонезиялық саясаткерлерінің бірі болғанымен, ол саясатқа кездейсоқ емес, өз елі мен халқына деген сезімталдықпен, демократиялық идеалдарына адалдығымен қатысты. Ол білімге құштарлығымен ерекшеленді. 1945 жылы премьер-министр болып тағайындалғанда, ол 36 жасында әлемдегі ең жас премьер-министр болды. "Менің ойымша, жастарға өзін-өзі дамытуға көмектесу – қоғамның ең құнды міндеттерінің бірі болғандықтан, оқыту – ең ұлы қызмет", – деді Сутан Шахрир. 1948 жылы ол Индонезия Коммунистік партиясына (ПКИ) қарсы тұру мақсатымен Индонезия Социалистік партиясын (ИСП) құрды. Сютанның социалистік партиясы қолдау таппады және 1960 жылы таратылды. 1930 жылдардың ортасында Шахрир социалистердің саяси солшылдыққа ұмтылуы туралы ескертті. Шахрир социалистердің коммунистік абсолютизм идеяларын қабылдауынан қорқынышын былай сипаттады: "Осы социалистік белсенділер, жақсы ниетпен, кенеттен және сезбей "абсолютті" ойшылдарға айналып, "абсолютті" түрде бостандықты жоққа шығарып, "абсолютті" түрде адамзат пен жеке адамның құқықтарын таптап кетеді. [ ]Олар адамзат дамуының соңғы шегін – жоғары тәртіп пен қатаңдыққа ие үлкен әскери кешен ретінде көреді [ ]".

Партиясы шағын болғанымен, тәуелсіздік алғаннан кейінгі алғашқы жылдары өте беделді болды, себебі оның басшыларының білімі мен тәжірибесі жоғары деңгейде болды. Алайда, 1955 жылғы сайлауда партия үміттерді ақтамады, себебі сол кездегі халықтың көп бөлігі Шахрирдің әлеуметтік демократия идеяларын толық түсіне алмады. 1960 жылдың тамызында президент Сукарно партияны Суматрадағы көтерілісті қолдағандықтан және президенттің саясатына қарсы болғандықтан таратып жіберді.

Соңғы жылдар

1962 жылы Шахрир айыпталып, түрмеге қамалды, бірақ оған ешқашан сот процесі өткізілген жоқ. Ол қарсылық көрсетіп, жаңа жанжалдар тудырудың орнына, саясаттан қол үзді және жазасын қабылдады. Түрмеде ол жоғары қан қысымынан зардап шекті, ал 1965 жылы инсульт болды, нәтижесінде сөйлеу қабілетін жоғалтты. Ол емделу үшін Швейцарияның Цюрих қаласына жіберілді және 1966 жылы шет елде қайтыс болды.

Мұра

Голландиялық отаршылдыққа қарсы революционер болғанына қарамастан, оның зияткерлік қабілеті қарсыластары тарапынан мойндалды және ол Нидерландта жоғары құрметке ие болды. 1966 жылы қайтыс болғаннан кейін, Нидерландтың бұрынғы премьер-министрі, профессор Шермерхорн ұлттық радиодағы хабарламасында Шахрирді еске алды, оны "жоғары идеалдары бар" "асыл саяси күрескер" деп атап, оның Индонезияның келешек ұрпақтары тарапынан осылай танылатынына үміт білдірді. XXI ғасырда Шахрирдің Индонезиядағы мұрасы жаңадан бағаланып, жариялы түрде қайта жаңғыртуда. 2009 жылы Индонезияның сыртқы істер министрі Хасан Виражуда былай деді: "Ол ойшыл, мемлекеттің негізін қалаушы, гуманистік көшбасшы және мемлекет қайраткері болды. Ол индонезиялық жастардың үлгісі болуы керек. Оның ойлары, идеялары және рухы бүгінде де демократия мен экономикадағы жаһандық сын-қатерлерге қарсы тұруда маңызды."