Кіріспе

Шыршаның түрі

Фрейзер шыршасы (Abies fraseri) – АҚШ-тың оңтүстік-шығысындағы Аппалачи тауларына тән, құрылымы қауіпті жағдайдағы шырша түрі. Олар Аппалачи тауларының бар болғаны жеті таулы аймағында ғана өседі.

Таксономия

Abies fraseri Abies balsamea (бальзам шыршасы) -мен тығыз байланысты, және кейде оның түршесі (A. balsamea subsp. fraseri (Pursh) E. Murray) немесе түрі (A. balsamea var. fraseri (Pursh) Spach) ретінде қарастырылған. Кейбір ботаниктер бальзам шыршасының Abies balsamea var. phanerolepis түрін Фрейзер шыршасымен табиғи будандасқан түрі деп санайды, оны Abies × phanerolepis (Fernald) Liu деп атайды. Бұл, қызыл қайын (Picea rubens) сияқты, сүтін саууға болмайтын ағаштан өзгеше. Оны кейде бальзам шыршасы деп те атайды, бұл А. balsamea-мен шатасуға мүмкіндік береді.

Сипаттама

Abies fraseri – әдетте биіктігі 50-80 фут (15-24 м) аралығында өсетін, бірақ сирек 80 футтан (24 м) аспайтын, диаметрі шамамен болатын кішкентай мәңгі жасыл қылқан жапырақты ағаш. Жапырақты бөлімі конус тәрізді, түзу бұтақтары тік немесе бағанадан 40° бұрышпен жоғары қарай бұрылған; жас кезінде тығыз, ал толық жетілгенде ашық болады. Қабығы жұқа, тегіс, сұрғылт қоңыр түсті, жас ағаштарда көптеген шайырлы көпіршіктер болады, ал толық жетілгенде жарылып, қабыршақты болады. Жапырақтары ине тәрізді, бұтақшаларда спираль бойынша орналасқан, бірақ негіздері бұрылып, әр бұтақшада екі қатарға түзеді; ұзындығы және ені ; жазық; иілгіш; ұштары дөңгелек немесе сәл тілімделген; үстіңгі жағы (адаксиальдық) қара немесе көгілдір жасыл, ал ұштарына жақын кішкентай тегіс тесікшелер орналасқан; астыңғы жағында (абаксиальдық) екі күміс ақ тегіс тесікше жолағы бар. Олардың күшті хош иісі терпентинге ұқсайды. Шишатырлары тік, цилиндрлі, ұзындығы , сирек , ал ені , сирек енді; қою қызғылт түсті, піскенде ашық қоңыр түске айналады; көбінесе шайырлы, ұзын, керілген жасыл, сары немесе ашық қызғылт түсті қабықшалары бар. Піскенде, 4-6 айлық шамада, қанатты тұқымдарды шығару үшін шишатырлар ыдырайды. Шишатыр бүршіктері әдетте мамырдың ортасынан маусымның басына дейін ашылады. Әйелдер шишатырлары көбінесе жапырақты бөлімінің жоғарғы бөлігінде және бұтақтардың ұш жағында орналасады. Еркек шишатырлары әйелдер шишатырларының астында, бірақ көбінесе жапырақты бөлімінің жоғарғы жартысында орналасады. Тұқым өндіру ағаштар 15 жасқа толғанда басталуы мүмкін. Тұқымдар минералды топырақ, еңкейген шөп, торф, шіріген діңгектер мен бұтақтарда, тіпті жеткілікті ылғалды қоқыс пен жапырақ сынықтарында жақсы өнеді.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Abies fraseri Оңтүстік-Шығыс Аппалачи тауларында, Оңтүстік-Батыс Вирджинияда, Солтүстік Каролинаның батысында және Теннессидің шығысында ғана кездеседі. Ол 1189 метрден (3900 фут) бастап аймақтағы ең биік нүкте – Митчелл тауының шыңына дейін, 2037 метрге дейін биіктікте өседі. Бұл ағаш қышқыл, ылғалды, бірақ жақсы дренаждалған құмды топырақта өмір сүреді және көбінесе қызыл шырша (Picea rubens) араласқан түрде кездеседі. Оның ілесінде Каролина гемилогы (Tsuga caroliniana), сары қайың (Betula alleghaniensis), қағаз қайың (Betula papyrifera) және қантты клен (Acer saccharum) сияқты ағаштар да өседі. Климаты салқын және ылғалды, жазда қысқа және салқын, ал қыста суық және қарлы болады.

Зиянкестер

Abies fraseri Еуропадан келген бальзам жүнді адельгид (Adelges piceae) деген жергілікті емес жәндіктердің зиянына ұшырауы мүмкін. Бұл жәндіктің таралуы Фрейзер шыршасының ареалында тез төмендеуіне алып келді, нәтижесінде ересек ағаштардың 80 пайыздан астамы қырылды. Жапырақ қалыбының жоқтығынан көшеттердің жылдам жаңаруы бұрынғы ересек орман тұрған жерде сау жас ағаштардың жақсы өсуіне мүмкіндік берді. Дегенмен, жас ағаштардың қабығында жарықтар пайда болғанда, олар да адельгидтердің шабуылына ұшырап, өлуі мүмкін. Осы себепті, түрдің болашағы әлі де белгісіз болып қала береді, бірақ Виргиния штатындағы Маунт-Роджерс популяциясы көбінесе адельгидтерден зардап көрген жоқ. Оңтүстік Аппалачи тауларында Фрейзер шыршасының төмендеуі, қара шырша орманды мекендейтін және Фрейзер шыршасына тәуелді болатын сирек кездесетін шырша торы (Microhexura montivaga) мекен ету ортасының жоғалуына әсер етті.

Қауіптер

Фрейзер шыршасы – құрып бара жатқан түр. Қауіптердің қатарында климаттың өзгеруі және жоғарыда айтылған бальзамдық жүнды адельгид бар.

Өсіру және пайдалану

Ағаш көзі ретінде аса маңызды болмаса да, тығыз табиғи пирамида тәрізді пішін, күшті бұтақтары, жұмсақ, ұзақ сақталатын жапырақтары, қою көк-жасыл түсі, жағымды хош иісі және тасымалдауға қолайлы қасиеттері Фрейзер шыршасын Рождество ағашы ретінде кеңінен қолдануға алып келді. Фрейзер шыршасы басқа ағаштардың ішінде Ақ үйдің Рождество ағашы ретінде ең көп пайдаланылған. Оңтүстік Аппалач тауларында Рождестволық әшекейлер саудасы – миллиардтаған долларлық іскерлік. Солтүстік Каролина штаты Фрейзер шыршасының Рождество ағаштарының басым бөлігін өндіреді. Ағаш өсіп, дайын күйге жеткенше жетіден он жылға дейін уақыт қажет. 2005 жылы Солтүстік Каролинаның Бас Ассамблеясы Фрейзер шыршасын Солтүстік Каролинаның ресми Рождество ағашы деп жариялайтын заң қабылдады. Фрейзер шыршасы АҚШ-тың бірнеше солтүстік штаттарында және Канаданың Квебек провинциясының іргелес аймақтарында, әсіресе Рождество ағаштары саудасы үшін көшеттерден өсіріледі. Сондай-ақ, ол Беджбери Ұлттық Пинетумында және Ұлыбританиядағы басқа да ботаникалық коллекцияларда өсіріледі.