Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Эрик Густавович Лаксман (Эрик (Кирилл) Густавович Лаксман) (27 шілде, 1737 - 6 қаңтар, 1796) – фин-швед дін қызметкері, саяхатшы және табиғатты зерттеуші. Ол Финляндияның Савонлинна (Нислот) қаласында дүниеге келген, ол кезде Швецияның құрамында болған. Бүгінде ол Сибір фаунасының таксономиялық сипаттамалары бойынша жұмыстарымен және Ресей империясы мен Токугава Жапониясы арасында қарым-қатынас орнатуға жасаған әрекеттерімен еске алынады. 1757 жылы Лаксманн Обо академиясында оқуын бастады, содан кейін Санкт-Петербургте, Ресейдің астанасында лютеран пасторы болып қызмет етті.
Erik Gustavovich Laxmann (Эрик (Кирилл) Густавович Лаксман) (July 27, 1737 – January 6, 1796) was a Finnish Swedish clergyman, explorer and natural scientist born in Savonlinna (Nyslott) in Finland, then part of Sweden. He is remembered today for his taxonomic work on the fauna of Siberia and for his attempts to establish relations between Imperial Russia and Tokugawa Japan. In 1757, Laxmann started his studies at the Academy of Åbo and was subsequently ordained a Lutheran priest in St. Petersburg, the capital of Russia.
Сібір
1764 жылы ол Оңтүстік-Батыс Сібірдегі Барнаулдағы шағын қауымда уағызшы болып тағайындалды. Осыдан ол Иркутск, Байкал, Кяхта және Қытай шекарасына дейін бірнеше барлау саяхаттарын жасады. Сібір фаунасы бойынша жинаған материалдары оны ғылыми қауымдастықта танымал етті.
In 1764, he was appointed as a preacher in a small parish in Barnaul in Southwestern Siberia, whence he undertook a number of exploratory journeys, reaching Irkutsk, Baikal, Kyakhta and the border to China. His collection of material on the fauna of Siberia made him famous in scientific circles.
Иркутск қаласы
1780 жылы Лаксманн Иркутскке қоныстанды, және өмірінің көп бөлігін сонда өткізді. 1782 жылы Лаксманн Иркутск қаласында музей ашты, ол Сібірдегі ең ежелгі музей болып табылады. Лаксманн сонымен қатар, қала орталығынан шамамен 6 верста (~6 километр) қашықтықта орналасқан Иркутск маңындағы шыны зауытын басқарды, оның серіктесі белгілі саудагер Александр Андреевич Баранов болды; зауыттың ауданы шамамен 36 метр (20 кен) құрады. Зауыт өнімдерін тек ішкі нарықта ғана емес, сонымен қатар Солтүстік-Шығыс Қытайға да сатты. Лаксманн жергілікті маңызды тұлғалармен көптеген байланыстарға ие болғанымен, Григорий Шелихов – теңізші және саудагермен арақатынасы шиеленісті болды. Лаксманн Шелиховтің, Иркутск генерал-губернаторымен бірге, жапондық кемеден құтылған Дайкокуя Кодайюды Ресейде қалдырып, саудагерге аудармашы болып жұмыс істеуге мәжбүрлеуге тырысқанын байқады. Шелиховтың ресейлік бюрократтармен де тығыз байланыста болуы жағдайды одан әрі қиындатты. Лаксманн Кодайюдың ісімен Санкт-Петербургке барғаннан кейін, ол тікелей Ұлы канцлер Александр Безбородкоға хаттар жібере бастады (канцлердің жоғары лауазымына байланысты, көбінесе делдалдардың қызметі қажет болатын).
In 1780, Laxmann settled in Irkutsk, where he would spend much of the rest of his life. In 1782, Laxmann founded a museum in Irkutsk, which is the oldest in Siberia. Laxmann also ran a glass factory in a suburb of Irkutsk, around 6 versts (~6 kilometers) away from the center of the city with a famous merchant Alexander Andreyevich Baranov as a business partner; the factory was roughly 36 metres (20 ken) square. Products were not only sold domestically, but also to northeastern China. Although he had many connections to local people of importance, Laxmann developed an antagonistic relationship with Grigory Shelikhov, a seafarer and merchant. Laxmann noticed that Shelikhov, along with the Irkutsk Governor General's Office had tried to pressure Daikokuya Kōdayū, a Japanese castaway, into staying in Russia and serving as a translator for the merchant. The fact that Shelikhov also had strong connections with some Russian bureaucrats made the situation more complex. After Laxmann went to St. Petersburg on Kodayu's behalf, he began to send letters directly to Grand Chancellor Alexander Bezborodko (due to the Chancellor's high position, the use of intermediaries was normally required).
Санкт-Петербург және академиялық іс-әрекеттер
1768 жылы Барнаулдан Санкт-Петербургке оралғаннан кейін Лаксманн діни қызметтен бас тартып, ғылымға өзін толық арнады. Оның ғылыми жолының бастауы – императрица Екатеринаның қолдауымен құрылған, Еуропадағы алғашқы экономикалық қоғамдардың бірі – Ертіс экономикалық қоғамына мүше болуы болды. Эрик Лаксманның ғылыми еңбектері мойындалып, 1770 жылы Ресей Ғылым академиясының химия және экономика профессоры қызметіне тағайындалды. 1769 жылы Лаксман Швеция Корольдік Ғылым академиясының шетелдік мүшесі болып сайланды. Швециялық ғалымдармен белсенді хат алмасу Лаксманды Pro Fide et Christianismo қоғамының негізін қалаушы мүшесі ретінде осы қоғамға қосылуға ынталандырды.
Upon return to Saint Peterburg from Barnaul in 1768, Laxmann gave up his career in religion and dedicated himself to science. A spingboard for his scientific career was the membership in the Free Economic Society, one of the first economic societies in Europe that was sponsored by Empress Catherine. The scientific achievements of Erik Laxmann were recognized and in 1770, he was appointed professor of chemistry and economy at the Russian Academy of Sciences. In 1769, Laxmann was elected a foreign member of the Royal Swedish Academy of Sciences. Lively correspondence with Swedish scholars instigated Laxman to join the Swedish society Pro Fide et Christianismo as a founding member.
Карл Петер Тунберг
Лаксман жапондық кемеден құлаған жапондықтармен кездеспей тұрып-ақ, Карл Питер Тунбергтің жазған кітаптарын оқып, Жапония туралы қандай да бір білімге ие болған, және Лаксман оның кітаптарымен таныс болған.
Laxmann already had some knowledge about Japan before he met Japanese castaways, reading books written by Carl Peter Thunberg, with whom Laxmann had some communication.
Даикокуя Кодайю
1789 жылы Иркутск қаласында зерттеу жұмыстарын жүргізіп жатқан Лаксманн, Нивизимов есімді адам басқарған орыс тері саудагерлерінің Алют аралдарының бірі – Амчиткада тапқан алты жапондықпен кездесті. Лаксманн кемеден құтылғандарды Санкт-Петербургке қауындады, онда олардың номиналды жетекшісі Дайкокуя Кодайу Ұлы Екатеринадан Жапонияға оралуға рұқсат сұрады. Астанада болған кезде Лаксманн Александр Безбородкомен түрлі мәселелер талқылап, пікір алмастыра бастады, бірақ үш айға қабілетсіз қалдырған ішек қызбасына (тифке) шалдықты. Лаксманн есін мамыр айының басында жинады, дәл сол кезде Екатерина жазғы демалысқа Царское-Селоға көшіп келген еді. Лаксманн Кодайуді өзінен бұрын Царское-Селоға жіберді, және Кодайу алты ай ішінде императрицамен бірнеше рет кездесуге қол жеткізді, бұл Лаксманның ресейлік бюрократиядағы, әсіресе Александр Безбородко және канцлер Александр Воронцовтың тыранымен байланысты күш-жігерінің нәтижесі болды. Царское-Селодағы әр кездесуде Лаксманн Кодайумен бірге жүріп, императрица алдында қажетті әдептілік ережелерін сақтауына көмектесті. 1791 жылы Екатерина Лаксманның ұлы, лейтенант Адам Лаксманның Жапонияға сапар шегіп, кемеден құтылғандарды экономикалық келісімдер мен жеңілдіктерге айырбастау жоспарына келісті. Григорий Шелихов жапондық кемеден құтылғандарды Ресей азаматы етіп, жапон тілінің мұғалімдері мен аудармашылары ретінде пайдалануды ұсынған, бірақ Екатерина Лаксманн мен Безбородконың жоспарын таңдады. Ересек Лаксманн Ресейде қалды, ал оның ұлы кемеден құтылғандармен бірге сапарға шықты.
In 1789, while doing research in Irkutsk, Laxmann came across six Japanese who had been found in Amchitka, one of the Aleutian Islands, by Russian furriers whose leader was a person called Nivizimov. Laxmann escorted the castaways to St. Petersburg, where Daikokuya Kōdayū, their nominal leader, pleaded with Empress Catherine the Great to be allowed to return to Japan. During this stay in the capital, Laxmann began discussions on various matters with Alexander Bezborodko, but succumbed to a bout of typhoid fever which left him incapacitated for three months. Laxmann recovered consciousness in early May when Catherine had just moved to Tsarskoye Selo for the summer. Laxmann sent Kodayu to Tsarskoye Selo ahead of him, and Kodayu was able to meet with the Empress several times over six months, as a result of Laxman's dedicated efforts among the Russian bureaucracy, especially with Alexander Bezborodko and chancellor Alexander Vorontsov. At each presentation at Tsarskoye Selo, Laxmann walked along with Kodayu in order to assist him in the proper etiquette required in the Empress' presence. In 1791, Catherine agreed to a plan conceived by Laxman, under which Laxman's son, Lt. Adam Laxman would command a voyage to Japan, where he would exchange the castaways for economic agreements and concessions. Grigory Shelikhov had proposed another plan that would make the Japanese castaways Russian citizens so that they would be Japanese teachers and translators, but Catherine chose Laxmann and Bezborodko's plan. The elder Laxmann remained in Russia while his son traveled with the castaways.
Жапон ғалымдарына хаттар
Лаксманн екі жапон ғалымына, Накагава Юнан мен Кацурагава Хошуға, олардың мұғалімі Карл Питер Тунбергтің ұсынысымен хат жазды. Адам Лаксманн хаттарды Токугава шогунатының қызметкері Ишикава Тадафусаға Хоккайдодағы Мацумаэде тапсырды, бірақ хаттар ғалымдарға жеткені туралы ешқандай жазба қалмаған. Эрик Лаксманн Кодаю Охотск қаласынан кетпес бұрын оған хаттарды көрсеткен. Кодаю Едода тұрғаннан кейін Кацурагава Хошу оның тәжірибесі және Ресей туралы бірнеше кітапты өңдеді, сондықтан Хошудың Лаксманн оған хат жібергенін білуі мүмкін еді.
Laxmann wrote letters to two Japanese scholars, Nakagawa Junan and Katsuragawa Hoshū, at the recommendation of Carl Peter Thunberg, their teacher. There is no record that the letters ever reached the scholars, even though Adam Laxmann handed the letters to Ishikawa Tadafusa, a staff member of Tokugawa Shogunate, in Matsumae, Hokkaidō. Erik Laxmann had showed Kodayu the letters before Kodayu left Okhotsk. Katsuragawa Hoshu had much communication with Kodayu after Kodayu lived in Yedo so Hoshu edited some books on Russia and Kodayu's experience. It would be possible to think that Hoshu may have known that Laxmann had sent him a letter.
Отбасы
Лаксманның Екатерина Ивановна есімді әйелі, Густав, Адам, ерте қайтыс болған Афернаци, Мартин және Мария есімді бес ұлы болды. Ол кіші інісі, оның әйелі және екі қызы – Анна мен Елизаветамен де бірге тұрды. Лаксманның Санкт-Петербургте тұратын тағы бір кіші інісі болған.
Laxmann had a wife, Yekaterina Ivanovna, five sons, Gustav, Adam, one who died young, Afernaci and Martin and a daughter Mariya. He also lived with his younger brother, his wife and their two daughters, Anna and Elizabeta. Laxmann also had another younger brother, who lived in St. Petersburg.