Кіріспе

1911-1952 жылдары қызмет еткен Грекия Корольдік Әскери-теңіз флотының «Пиза» класындағы бронекері «Георгиос Авероф» (Θ/Κ Γεώργιος Αβέρωφ) – 20 ғасырдың басында Италияда Грекия Корольдік Әскери-теңіз флоты үшін салынған бронекер. Кеме ғасырдың бірінші жартысында гректердің флагманы болды. Грек тілінде «линкор» (θωρηκτό) деп аталғанымен, ол шын мәнінде бронекер (θωρακισμένο καταδρομικό), және осы типтегі әлі де бар жалғыз кеме. Кемені бастапқыда Италияның Regia Marina тапсырыс берген, бірақ бюджеттік шектеулер Италияны оны халықаралық тұтынушыларға сатуға мәжбүр етті. 1909 жылы бай меценат Джордж Аверофтың қалдырған мүлігін бастапқы төлем ретінде пайдаланып, Грекия кемені сатып алды. 1910 жылы суға түсірілген «Авероф» 1911 жылдың қыркүйегінде Грекияға келді. Ол кездегі Эгей теңізіндегі ең заманауи соғыс кемесі болғандықтан, ол Бірінші Балқан соғысында адмирал Павлос Кунтуриотистің флагманы ретінде қызмет етті және Осман флоты үстінен грек үстемдігін орнатуда, сондай-ақ көптеген Эгей аралдарын Грекия құрамына қосуда маңызды рөл атқарды. Кеме Бірінші дүниежүзілік соғыста, 1919-1922 жылдардағы грек-түрік соғысында және соғыстар аралық кезеңде де қызметін жалғастырды, 1925-1927 жылдары Францияда модернизацияланды. 1941 жылдың сәуір айында Германия Грекияны басып алғаннан кейін «Авероф» грек флотының Мысырға қашуына қатысты. Ескіргендігіне және механикалық бұзылуларға бейімділігіне қарамастан, ол келесі үш жылды Үнді мұхитында және Суэц каналында конвойды сүйемелдеу және күзет кемесі ретінде өткізді. 1944 жылдың қазан айында ол неміс әскерінің шығуынан кейін Грекия үкіметін жер аударылған Афинаға қайтарды. 1952 жылы кеме қызметтен шығарылды, содан кейін 1956-1983 жылдар аралығында Порос аралына көшірілді. 1984 жылдан бері ол Афинадағы Фалиро Әскери-теңіз дәстүрі саябағында мұражай кемесі ретінде қайта қызметке кірді. 2017 жылдың соңында күтімнен кейін ол қайтадан теңізге лайықты болды, бұл кеме грек фрегаты «Кунтуриотис» (F 462) (Φ/Γ Κουντουριώτης) сүйемелдеп Грекияның Салоники қаласына жүзіп кетуіне мүмкіндік берді, онда ол 53 күндік сапар барысында 130 000-нан астам келушіні қабылдады.

Құрылыс және Грекияға келу

ХХ ғасырдың басында Грекия флотын нығайтуды шешті, өйткені сол дәуірдің қарқынды дамыған теңіз технологиясының арқасында кемелері тез ескіріп бара жатқан еді. Әскери-теңіз күштері 1905-1907 жылдар аралығында сегіз эсминец (сол кезде салыстырмалы түрде жаңа типтегі кемелер) сатып алды, бірақ ең маңыздысы – «Георгиос Аверов» бронекрейсері болды. Италиялық «Амалфи» және «Пиза» сияқты, ол да Италияның Ливорно қаласындағы Орландо кеме құрылыс шебінде салынып жатты. Италия үкіметі бюджеттік мәселелерге байланысты үшінші кеменің құрылысын тоқтатқанда, грек үкіметі дереу араласып, оны үштен бір бөлігін төлеп (шамамен 300,000 алтын фунт стерлинг), бай грек меценаты Георгиос Аверовтың мұрасы есебінен сатып алды, содан кейін ол оның атымен аталып кетті. «Аверов» итальяндық қозғалтқыштармен, француздық қазандықтармен (Бельвиль типінде), британдық зеңбіректермен (Армстронг типінде), неміс генераторларымен және бронясымен (Крупп типінде) жабдықталды. Крейсер мен оның итальяндық бауырлары арасындағы ең айқын айырмашылық – оның алты зеңбірек мұнарасының пішіні болды. «Аверов» британдық зеңбіректерін дөңгелек пішіндес бұнкерлерге, дөңгелек шатырлары бар қоршауларға орналастырды. Ол сондай-ақ, бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін бауырларына орнатылмаған алдыңғы мачтамен де жабдықталды. Сондай-ақ, ол қақпалы балконмен жабдықталды (орта ғасырлардағы және Грекияның Тәуелсіздік соғысындағы ескі ағаштан жасалған желкенді кемелерге құрмет көрсету мақсатында). Кемеде теңізшілердің қасиетті қамқоршысы – әулие Николайға арналған шағын шіркеу де болды. Соңында, оның мұрнына қайырма (көне триремаларға құрмет көрсету) орнатылды. Грекияның Әскери-теңіз күштері кемені қызметке енгізуге асыққандықтан, оны зеңбіректердің бірінің ішінде ойықпен қабылдады. Бұл ақау зеңбірек құбырының сырғанауынан туындаған, бірақ Армстронг Уитворттың бас инженері бұл кемшілікті қарудың қауіпсіздігі мен жұмыс істеуіне әсер ете алмайды деп дұрыс бағалады. «Аверов» 1910 жылдың 12 наурызында суға түсірілді. Ол әлемдегі соңғы бронекрейсер класы болды, бұл типтегі кемелерді шайқас крейсерлері ескірген еді. Оның бірінші капитаны Иоаннис Дамианос 1911 жылдың 16 мамырында командалық міндетін қабылдады, ал «Аверов» бірден король Георг V-тің таққа отыруына арналған теңіз парадына Англияға аттанды. Англияда ол британдық зеңбіректерге арналған оқ-дәрілердің алғашқы партиясын да алды. Англиядағы тұру 19 маусымда Спитхедке соғылып, құрғақ докқа түсуге мәжбүр етті. Жөндеу күтіп тұрғанда, экипажы жергілікті тұрғындармен ірі төбелес жасады, себебі олар жеуге жарамды көк ірімшіктегі көбелекке беймәлім болды. Капитан Дамианос тәртіпті сақтауға қабілетсіз деп танылды және оның орнына беделді басшы Павел Кунтуриотис тағайындалды. Үйге қайта жолда капитан Кунтуриотис экипажын жақсы оқытты, атыс жаттығуларын қоспағанда, өйткені оқ-дәрілер Ұлыбританиядан арнайы жеткізілімдермен шектелген. «Аверов» 1911 жылдың 1 қыркүйегінде Афинаға жақын Фалиро шығанағына жетті. Сол кезде ол Балқан лигасының немесе Осман империясының теңіз күштеріндегі ең заманауи және қуатты кеме болды.

Балқан соғыстары

1912 жылы қазанда Бірінші Балқан соғысы басталғанда, Кунтуриотис Грек Корольдік Әскери-теңіз күштерінің контр-адмиралы және бас қолбасшысы болып тағайындалды. Авероф, капитан Софоклис Дусманис басқаруымен, флоттың флагманы болды және солтүстік және шығыс Эгей теңізіндегі аралдарды басып алуға қатысты. Эллиде (1912 жылдың 3 желтоқсаны) және Лемноста (1913 жылдың 5 қаңтары) Осман флотына қарсы өткен теңіз шайқастарында ол дерлік жеке күшімен жеңіске жетіп, Грекияға Эгей теңізінде даусыз бақылауды қамтамасыз етті. Екі шайқаста да, оның жоғары жылдамдығы, бронясы және қару-жарағының арқасында, ол ұрыс шебінен шығып, түрік флотын жалғыз қуды. Элли шайқасы кезінде Кунтуриотис үш ескі грек соғыс кемесінің баяу жылдамдығына наразы болып, "Тәуелсіз әрекет" дегенді білдіретін Z әрпінің сигналын көтеріп, түрік флотына қарсы жалғыз алға жүзіп кетті. Авероф түрік флотының бағытын кесіп өтіп, отын Осман флагманына шоғырландырып, оларды тәртіпсіздікпен шегінуге мәжбүр етті. Сол сияқты, Лемнос шайқасында, ескі соғыс кемелері Аверофты ілесе алмағанда, Кунтуриотис тәуелсіз әрекеттен тартынбады. Әр шайқаста кемеге тек жеңіл зақым келді, ал түрік кемелеріне ауыр зақымдар келтірді. Бұл ерліктері оны және оның адмиралын Грекияда аңызға айналдырды. Лемнос шайқасынан кейін Авероф экипажы оны ласкамен "Бақытты Джордж аға" деп атады, ал түріктер оны "Сейтан Папор" ("Шайтан кемесі") деп атады. Анықтама ретінде, Авероф алғашқы рет қаруын Элли шайқасында атты, себебі Ұлыбританиядан әкелінетін оқ-дәрілерді үнемдеу қажеттілігі болды. Георгиос Авероф Бірінші Балқан соғысы кезінде Эгей теңізін Осман көліктерінен, майданға жаңа күштер мен жабдықтар жеткізуден сәтті қорғады. Бұл жетістік Осман күштерінің шешуші жеңіліске ұшыраған құрлықтағы әрекеттерге нақты әсер етті. Грек Әскери-теңіз күштерінің теңізде осындай бақылауы болмаған жағдайда, Осман империясы Балқан түбегіндегі күштерін күшейтіп, соғыста жақсы нәтижелерге қол жеткізе алатын еді деген гипотеза бар.

Бірінші дүниежүзілік соғыс және оның салдары

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде «Авероф» көптеген жауынгерлік міндеттерде болған жоқ, себебі Грекия соғыстың алғашқы жылдарында бейтараптық саясатын ұстанды және ішкі дағдарыстарға тап болды (Ұлттық айырылысқа қараңыз). 1916 жылғы «Ноемвриана» көтерілісінен кейін француз әскері оны басып алды, және ол Грекия 1917 жылғы маусымда одақтастар тарапынан соғысқа ресми түрде қатысқаннан кейін ғана қайтарылды. Бітімге келген соң «Авероф» басқа одақтас әскери кемелермен бірге Константинопольге барып, онда қаланың көптеген гректері оны зор қуанышпен қарсы алды. Контр-адмирал Иоаннис Ипитис басшылығымен крейсер Грекия Корольдік теңіз күштерінің флагманы ретінде қызметін жалғастырды. Грек-түрік соғысы (1919–1922) кезінде ол Шығыс Фракияға әскерлерді тасымалдауға көмектесті, Түркияның Қара теңіз жағалауын бомбалады және грек армиясы жеңіліске ұшырағаннан кейін босқындарды эвакуациялауға қатысты. 1925 жылдан 1927 жылға дейін крейсер Францияда толықтай жөндеуден өтті, оның барысында ол заманауи әуе шабуылына қарсы қару-жарақ, жаңа үш аяқты алдыңғы мачта және басқару мұнарасы, жақсартылған өртті басқару жүйесі, сондай-ақ қозғалтқыштары, қазандықтары мен пештеріне күрделі жөндеу жасалды. Кемедегі ескірген 17 дюймдік торпедалық түтіктер де алынып тасталды. Кеменің жасына байланысты, оны май отынымен жұмыс істеуге ауыстырудың құны тым жоғары деп есептелді. 1935 жылғы наурыз айында кеме Додеканестегі Касос аралынан Элефтериос Венизелосқа жасалған сәтсіз төңкеріс әрекетінен кейін оны эвакуациялады. 1937 жылғы 20 мамырда «Авероф» Англияның Спитхед портында өткен Коронация әскери-теңіз парадына қатысты, онда он төрт елдің әскери кемелері болды. Ол 1911 жылғы бұрынғы коронация парадына қатысқан 150 кемеден жалғыз болды. Король Георг VI бұл фактіні еске алып, кеме капитанын жылы қарсы алды, британдық теңіз қонақтарын таныстыру барысында.