Кіріспе
Ирландияның Жоғарғы Королі Тоирдхелбах Уа Бриан (ескі жазуы: Toirdelbach Ua Briain), ағылшыншасы Турлоу О'Брайен (1009 – 14 шілде 1086), Мюнстердің королі және, тиімді түрде, Ирландияның Жоғарғы Королі болды. Брайан Борманың немересі, Тоирдхелбах, 1023 жылы өзінің жартылай бауыры Доншад Мак Брайан өлтірген Тадк Мак Брайанның ұлы еді. Өмірінің алғашқы қырық жылында Тоирдхелбах туралы ештеңе белгілі емес. 1050 жылдары ғана ол Коннахтта және Ленстерде одақтастар тапты, әсіресе Ленстердің қуатты королі Диармит мак Майл на мБо, ол Мюнстердің билеушісі болу туралы талаптарына көмектесті. Көршісі Доншадты биліктен ығыстыру, оны жер аудару және Тоирдхелбақты Диармайттың адал одақтасы ретінде Мюнстерде билікке орнатуға он жылға жуық үздіксіз шабуылдар қажет болды. Диармит қайтыс болғаннан кейін Тоирдхелбах биліктің толық бақылауын алды, өзін Ирландияның жартысынан астамын билеуші ретінде орнықтырды. Ол ұлы әскери қолбасшы болмаса да, ықпалы Улайдқа дейін созылған және Коннахт патшаларын тағайындаған және олардан құтылған қабілетті саясаткер еді. Ол билікте болған жиырма жылдан астам уақыттан кейін, ұзаққа созылған аурудан кейін қайтыс болды, соған дейін оқиғалардың бағытын өз қолында ұстады. Оның ұлы Мюрчертах Уа Бриан және немересі Тоирдхелбах Уа Кончобэр болашақта Ирландияның ықпалды патшалары болды.
Toirdhealbhach Ua Briain (old spelling: Toirdelbach Ua Briain), anglicised Turlough O'Brien (100914 July 1086), was King of Munster and effectively High King of Ireland. A grandson of Brian Bóruma, Toirdelbach was the son of Tadc mac Briain who was killed in 1023 by his half brother Donnchad mac Briain. For the first forty years of his life nothing is known of Toirdelbach. It was not until the 1050s that he found allies in Connacht and in Leinster, particularly the powerful King of Leinster Diarmait mac Maíl na mBó, who would aid his claims to be ruler of Munster. It took perhaps ten years of sustained attack to remove his uncle Donnchad from power, and send him into exile, and to place Toirdelbach in power in Munster as Diarmait's faithful ally. On Diarmait's death Toirdelbach took over the reins of power, establishing himself as ruler of more than half of Ireland. While not a great military leader, he was a capable politician whose influence extended as far north as Ulaid and who made and unmade Kings of Connacht. He died after more than two decades in power, following a lengthy illness, still in control of events. Both his son, Muirchertach Ua Briain, and grandson, Toirdelbach Ua Conchobair, would go on to be influential Irish kings.
Отбасылық қақтығыстар
Тоирдельбах – Тадк мак Брайанның ұлы, ал Тадк мак Брайан болса Брайан Борманың ұлы, сондай-ақ Гилла Бригте Уа Майл Муайдтың қызы Мордың ұлы еді. Оның әкесі 1023 жылы қаза тапты, бұл, мүмкін, оның жартылай бауыры Доншад мак Брайанның бұйрығымен болған, осылайша ол өзін Мюнстердің патшасы деп жариялады. Доншад төрт онжылдық бойы Мюнстерді басқарса да, Брайан сияқты үлкен жетістіктерге жете алмады. Эпиграфикалық деректер оның Ирландияның патшасы болуға ниеттенгенін көрсетеді, тіпті өзін солай санайтын болса керек, бірақ жылнамашылар мен кейінгі тарихшылар оның бұл талаптарын мойындаған жоқ. Ал Тоирдельбахқа келсек, 1050 жылдарға дейін оның есімі туралы ешқандай жазба қалмаған, содан кейін ол өзінің араласқан ағасына қарсы сыртқы көмек іздеп, тапты. Доншадтың басты қарсыластары – 1042 жылдан бері Ленстердің патшасы Диармайт мак Майл на мБо және 1046 жылдан бері Коннахттың патшасы Аэд ин Гай Бернайг еді. Әсіресе Диармайт қауіпті қарсылас болды; Олстердің патшасы Ниалл мак Эокадамен бірігіп, 1052 жылы оның ұлы Муршадты Дублиннің билеушісі етіп тағайындады, соның салдарынан Доншадтың туысы және одақтасы Эчмарках мак Рагниллді Дублиннен қуды. 1050 жылдардың басынан бастап Доншад Аэд пен Диармайттан үнемі шабуылдарға ұшырады. Тоирдельбах алғаш рет 1050 жылдардың басында Аэдке қосылып, 1052 жылы Туадмумуға шабуыл жасады және 1055 жылы қазіргі Клэр графтығының солтүстік-батысындағы Корко Мруадта Доншадтың ұлы Муршадты жеңіске ұшыратты. 1058 жылға қарай Тоирдельбах Диармайттың қолдауын алды, себебі ол Диармайттың, Ленстерліктердің және Осрайгеліктердің бірлесіп Доншадты Лимериктен қуған кезде болды, Доншад оны жауларының қолына түспеу үшін өртеп жіберді және оны Галти тауларындағы Слиабх Кротта жеңді. 1060 жылы Доншад Аэдке бағынып, жауларын бөліп алуға тырысты. Бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды, өйткені Аэд 1061 жылы қайтадан шабуыл жасап, Кинкорадағы Dál gCais бекінісін қиратты және Киллалодағы шіркеуін өртеп жіберді. 1062 жылы Диармайт әскерін және Тоирдельбахты қоса, Мюнстерге келгенде, жарақаттарға қорлау да қосылды. Доншадтың ұлы Муршад сәтсіз қарсылық көрсетті, тіпті Диармайт Ленстерге қайтқаннан кейін де Тоирдельбах өзінің туыстарын жеңді. 1063 жылға қарай Доншад жеңілді. Ол Римге қажылыққа барып, келесі жылы қайтыс болды. Диармайт Тоирдельбахты Мюнстерде марионетка патша етіп тағайындады.
Диармайт ма маил на мбо
Дончадтың орнынан бас тартысынан кейін Тоирдельбах Диармайттың маңызды одақтастарының бірі болды, әсіресе Диармайттың өмірінің соңғы жылдарында, оның Ленстердегі билігіне қарсылық туғанда. 1066 жылы Диармайт пен Тоирдельбах Батыс Мюнстердегі Сиаррайге Луахра патшасына әрқайсысы 30 унция алтыннан берді. 1067 жылы олар Сиаррайге Луахра патшасын жеңіп, өлтіру үшін бірлесіп жорыққа шықты. Тоирдельбахтың жүрегіндегі туысы Муршад, Доншадтың ұлы, 1068 жылы орталық аймақтарда шабуыл жасағанда қаза тапты. Иннисфалденнің жылнамалары Тоирдельбахты заң шығарушы ретінде тіркеді, онда 1068 жылы: «Тайрдельбах Уа Бриан заң мен ереже шығарды, және Мумуда одан жақсы заң көптен бері қабылданбады – нәтижесінде ешбір сиыр да, жылқы да түнде үйге кіргізілмеді, еркін жүруге рұқсат етілді» делінген. Сол жылы, және бұл заң шығарумен байланысты болуы мүмкін, Маэль Ису мак Амальгада, Патриктің мұрагері немесе Армаг аббаты Мюнстерге алғаш рет келді және «оның толық сапарларын, құрмет пен сыйлықтарын» алды. Тоирдельбахтың одақтасы және қорғаушысы Диармайт мак Майл на Мбо өмірінің соңғы жылдарында қиындықтарға тап болды, бұл қиындықтар Тоирдельбахты Диармайттың атынан Ленстердегі жауларына қарсы араласуға итермеледі. Диармайттың ұлдары Муршад пен Глуниарн 1070 жылы қайтыс болды, мұрагерлік белгісіз және даулы қалды. Кейінірек 1070 жылы Тоирдельбах Ленстерге әскер алып кірді, тұтқындарды алып, Осрайдж патшасының бағынуын алды. Тоирдельбах 1071 жылы Ленстерге қайта оралуға мәжбүр болды, онда Диармайттың немересі Домналл, Муршадтың ұлы, және оның жүрегіндегі туысы Домналл Ремайрдің ұлы Доннад арасында ашық соғыс басталды. Жылнамада Тоирдельбах ұстаған тұтқындар Диармайт мак Майл на Мбоға тапсырылғаны айтылған. Тоирдельбах осы жылдары өз ісінен де қалмады. Ол 1071 жылы орталық аймаққа шабуыл жасады және әскери мақсаттар үшін, әсіресе Ат Кайлде (қазіргі О'Брайенсбридж) және Киллалода Шаннон өзенінен ағаш көпірлер салдыруға әскерлерін жетектеді. Диармайт 1071 жылы Мюнстерге сапар шекті, сыйлықтар таратты. Диармайт бұрын Тоирдельбахқа Брайан Боруманың қылышы мен «саксон патшасының туын» қамтитын құнды заттар сыйлаған болатын. Бұл Диармайттың 1072 жылдың 7 ақпанында шайқаста қаза тапқанға дейінгі соңғы тіркелген әрекеттерінің бірі болды. Тоирдельбах Диармайттың өлімінен ең көп пайда тапты, Иннисфалденнің жылнамаларында былай делінген: Тоирдельбах Уа Бриан Осрайдж бен Ленстерге барды, Уи Ченнселайгты өртеп, көптеген олжа мен сиырларды алып кетті, сондай-ақ олардан және Ленстерден тұтқындарды алды. Шетелдіктер оған Дублин патшалығын берді, ол Диармайт мак Майл на Мбоның ұлы Домналлді Дублинде тұтқынға алды және сол кезде Осрайдждің тұтқындарын қайтарды. Келесі жылы Мид патшасы Конхобар Уа Маэль Шехнаилл өлтірілді, ал Тоирдельбах мұның артықшылығын пайдаланып, орталық аймақты қиратты, содан кейін Коннахтқа экспедиция жасады, онда ол Уи Конхобаир мен Уи Руарктан тұтқындарды алды. Ол Ленстерді әртүрлі қарсыластар арасында бөліп, оған жақсы қызмет ететін «бөліп билеу» саясатын жүргізді. Дублинде ол Эчмаркахтың туысы Гофраид мак Амлайб меик Рагнайлды өзінің клиент патшасы етіп тағайындады. 1075 жылы Уи Неиллге және олардың солтүстік одақтастарына қарсы жорық күтілгендей сәтті болмады. Тоирдельбахтың ұлы Мюрчертах Аф Фирдьяда (қазіргі Арди, Лоут округі) Аиргиалладан ауыр жеңіліске ұшырады. Шамамен сол уақытта Гофрайд Тоирдельбахтың бұйрығымен Дублиннен қуылды, оның орнына Диармайт мак Майл на Мбоның ұлы Муршадтың ұлы Домналл билік құрды, ол көп ұзамай қайтыс болды және Тоирдельбахтың ұлы Мюрчертах оны алмастырды. Мюрчертах Дублинде берік орнаған, ал тағы бір ұлы Диармайт Уотерфордты басқарған кезде Тоирдельбах Ирландияның жартысының иесі болды.
Кең дүние
Тоирдельбахтың ұлы Диармит, Уотерфорд билеушісі, 1080 жылы Уэльске шабуыл жасағанда, Тоирдельбахтың Ирландиядан тыс мәселелерге қызығушылығы, оның қамқоршысы Диармит мак Майл на Мбо немесе ұлы Мюрчертахқа қарағанда аз болды. Бұл Гофрайдтың Дублинге қысқа мерзімге билік еткен кезінде, 6 мамыр 1074 жылы Дублиннің бірінші архиепископы Донатус қайтыс болды. Осы оқиға Кентербери архиепископы Ланфранк Павиялықтың Ирландия мәселесіне араласуына себеп болды. Ланфранк, өзінің сөзіне сәйкес, Беданың жазбаларына сүйене отырып, Папа Александр II-ге Дублин Кентербери провинциясының бір бөлігі екенін және жаңа епископты оның тағайындауы керектігін жеткізді. Ол сондай-ақ қатысты Ирландия патшаларына хат жазды, ешқандай наразылық тудырмауға тырысты. Тоирдельбахқа жазған хатында оны "Ирландияның ұлы патшасы" деп атады, бұл атақ Ланфранк Дублиннің Гофраидын да "Ирландияның ұлы патшасы" деп атамағанда одан да әсерлірек болар еді. Иннисфаленнің жылнамасында былай делінген: "Бес еврей теңізден сыйлықтар әкеліп Тоирдельбахқа келді, бірақ олар қайтадан теңіз арқылы кері қайтарылды". Бұл оқиғаның мағынасы мен маңыздылығы әлі анық емес. Хадсон: "Егер делегация [Тоирдельбахтың] Ирландияда қоныстануына рұқсат алуды көздесе, олар көңілі қалды" деп атап өтті. Бракен болса, егер делегацияның ниеті осы болса, салмақты Тоирдельбах өзінің беделін нығайтудың маңызды мүмкіндігінен бас тартыпты деген пікірде.
Бөлініп , билік құрып
Тоирдельбах Ленстерді бақылауда ұстау және Коннахтта қарсылас пайда болуын болдырмау үшін «бөліп биле» саясатын қолданды. Солтүстікте ол Аилектің Cenél nEógain патшаларын әлсірету үшін Улайдтарды қолдады. Бұл саясат Ленстерді тыныштандыруда сәтті болды, бірақ солтүстіктегі Cenél nEógain және батыстағы Коннахт патшаларымен күресте толыққанды нәтиже бермеді. Патшалыққа лайықты жалпыға танымал үміткерлері болмаған Cenél nEógain, Тоирдельбахтың інісі Доншад мак Брианның немересі, сонымен қатар Мюнстер патшалығы үшін Тоирдельбахтың ең басты бәсекелесі Конхобар Уа Брианды үміткер ретінде таңдады. Конхобар патша болған қысқа уақыттан кейін әйелімен бірге қаза тапты. Оның орнына оның бауыры Ценнетиг таққа отырды. Коннахтта Уи Брюиннің үш тармағы – Уа Кончобэр, Уа Флайтбертайг және Уа Руирк – билік үшін бәсекелесіп жүрді. Уа Конхобаирдің Руайдри на Саиде Буиде 1076 жылы Тоирдельбахқа бағынғанда Коннахт патшасы еді. Тоирдельбах 1079 жылы Руайдриді тақтан алып, оның орнына Арт Уаллахтың ұлы Аед Уа Руарикты қойды. Уа Руаирк Тоирдельбах пен оның көршілеріне қауіп келтірді. Мид патшасы Маэль Сехнаилл 1080 жылы, мүмкін, Уа Руариктерден қорқып, Тоирдельбахқа мойынсұнды. 1084 жылы Тоирдельбах пен Уа Руаирк арасында соғыс басталды, оған Ценнетиг Уа Бриан да қосылды. Тоирдельбах Мидке шабуыл жасады, бірақ ол болмағанда Уа Руаирктердің қолдаушылары Конмайк Мюнстерге шабуыл жасады. 1082 жылғы 19 қазанда қазіргі Лейкслипке жақын Монекронок шайқасында Тоирдельбахтың ұлдары Мюрчертах пен Тадк жеңіске жетіп, Домнал Уа Руаирк пен Ценнетиг Уа Брианды өлтірді.
Өлім
1085 жылы Тоирдельбах ауыр сырқатқа шалдығып, шашын жоғалтты. Төрт ұстаздың жылнамалары, кейінірек жазылған және әрқашан сенімді болмайтын дереккөз, оның көп жылдар бойы ауруға шалдыққанын мәлімдейді. Ол бұрынғы сырқатынан толыққан толық айықпаған болуы мүмкін. Олстер жылнамалары оның «Кинкорада [Киллалоеге жақын жерде] ұзақ азап шегуден және өкінуден кейін, сондай-ақ Мәсіхтің денесі мен қанын қабылдағаннан соң, [1086 жылғы 14 шілдеде] жетпіс жеті жасында қайтыс болғанын» хабарлайды. Оңтүстік патшаларын жиі мақтамайтын солтүстік жылнамасы оны «Ирландияның патшасы» деп атапты. Тигернах жылнамасы, тағы бір солтүстік дерегі, Тоирдельбахты «Ирландияның басым бөлігінің патшасы» деп сипаттайды.
Некелер
Тоирдельбах үш рет үйленген болуы мүмкін. 1088 жылы қайтыс болған Уи Ченнселайгтің Дубчоблайг Диармайттың анасы болды, бәлкім, оның туысы және Тоирдельбахтың қорғаушысы Диармайт мак Майл на мБо еді. Дербфоргейл Озрайге – Тадк пен Мюрчертахтың анасы. Уа Фогартаның Гормлайтінің балалары аталмаған, ал Тоирдельбахтың қызы Мордың анасы жазылмаған. Мор Руайдри на Саид Буидке үйленді. Оның ұлы Тоирдельбах Уа Кончобэр ортағасырлық Ирландияның ең ұлы патшаларының бірі болды. Ол 1088 жылы қайтыс болды, бұл кездейсоқ жағдай, мүмкін, сол жылы Ольстер жылнамасында Тоирдельбахтың дүниеге келгені туралы жазылған. Тоирдельбах өзінің жерлерін үш ұлының арасында бөліп беруді жоспарлаған көрінеді. Тадк одан бірнеше апта ғана өмір сүрді, Кинкорада табиғи себептерден қайтыс болды, содан кейін Мюрчертах пен Диармайт мұрагерлік үшін таласты. Диармайт жеңіліске ұшырады, туған ағасы тарапынан қуылды және анасының туыстарымен бірге Лейнстерге жер аударылды.