Кіріспе

Жүзімнің түрі – Citrullus colocynthis, көптеген халық арасында қолданылатын атаулары бар, олардың ішінде Әбу Жәһл қабағы, (Түркиядағы жергілікті атауы) колосинт, ащы алма, Содом жүзімі, Түркия (әсіресе Измир сияқты аймақтарда) және Нубия. Ол қарапайым қарбыз өсімдігіне ұқсас, бірақ кішкентай, қатты жемістерін береді, ал олардың қабығы ащы болады. Бұл өсімдік алғашқыда Colocynthis citrullus деген ғылыми атаумен белгіленген.

Сипаттама

Жүзімдік 0-ден бастап ... метрге дейін ұзын болуы мүмкін.

Тамырлар мен сабақтар

Тамырлары ірі, ет тәрізді және көп жылдық, соның арқасында ұзын орталық тамырға байланысты өмірге жақындық деңгейі жоғары. Шырмауық тәрізді сабақтары бірнеше метрге барлық жаққа таралып, өсуге жарамды нәрсе іздейді. Егер бұталар мен шөптер болса, олардың үстінен өсу үшін қосымша тармақталған өрмелер арқылы көтеріледі.

Жапырақтары

Қарбызға өте ұқсас, жапырақтары қолға ұқсас пішінді және үштен жетіге дейін бөлінген тік бұрышты жапырақшалары бар.

Гүлдер

Гүлдері сары түсті және жапырақ қойнауларында жалғыз орналасқан, сары-жасыл гүлтұмсықтармен тіреледі. Әр гүлдің бес бөлікті, құбыр тәрізді королласы және бес қабатты тостағаншасы бар. Олар біржынысты, сондықтан аталық (тоқпаншалар) және аналық өрбу мүшелері (аналық тоқпаншалары мен жұмыртқалық) бір өсімдіктің әртүрлі гүлдерінде орналасқан. Аталық гүлдердің тостағаншасы королладан қысқа. Оларда бес тоқпанша бар, олардың төртеуі біріккен, ал біреуі монодельфті тоқпаншасымен жеке. Аналық гүлдерде үш тоқпанша және үш қабатты жұмыртқалық бар. Екі жыныстың айырмашылығын аналық гүлдердің домалақ және түкті төменгі жұмыртқалығын байқау арқылы анықтауға болады.

Тұқымдар

Тұқымдар сұр түсті және ұзын, ені тар. Олар да ащы, жаңғақ дәмді, майға және ақуызға бай. Оларды бүтіндей жеуге болады немесе майлық тұқым ретінде пайдалануға болады. Тұқымдардың майлылығы 17–19% (салмақ бойынша), оның ішінде 67–73% линоль қышқылы, 10–16% олеин қышқылы, 5–8% стеар қышқылы және 9–12% пальмитин қышқылы бар. Гектарына шамамен 400 литр май шығады. Бұдан өзге, тұқымдарда аргинин, триптофан және күкірт қосқан аминқышқылдарының мөлшері көп.

Ұқсас түрлер

Ол сондай-ақ бір туысқа жататын қарбызға ұқсайды.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Citrullus colocynthis – құмды, құрғақ топырақта өсетін шөлдік жүзімді өсімдік. Ол Жер орталық теңіз алқабы мен Азияға тән, Солтүстік Африканың батыс жағалауынан бастап Сахара, Египет арқылы Үндістанға дейін таралады. Сондай-ақ, ол Жерорта теңізінің солтүстік жағалауында және Каспий теңізінде де өседі. Оңтүстік Еуропа мен Эгей теңізіндегі аралдарда да кездеседі. Кипр аралында оны шағын көлемде өсіреді; ол 14 ғасырдан бері табыс көзі болып табылады және бүгінге дейін экспортталады. Үндістанның құрғақ аймақтарында бұл өсімдік бір жылдық немесе көп жылдық болып өседі және өте қуаң жағдайларға төтеп береді. Өнімділікті арттыру үшін органикалық тыңайтқыш қолдануға болады. Нигерияда колоцинт көбінесе кассавамен бірге егіледі (аралас егіс). Егілген колоцинт басқа да дақылдар сияқты, климаттық стресске және құдырлы мозаика вирусы, қауын мозаика вирусы, Fusarium қурауы және т.б. сияқты ауруларға ұшырайды. Оны жақсарту мақсатында, өсімдіктердің түрлері арасындағы будандасу кедергілерін еңсеру арқылы ауруларға және стреске төзімділікті арттырып, өнімділік потенциалын және қауіпсіздігін арттыруға бағытталған регенерацияның салыстырмалы түрде жаңа протоколы әзірленді.

Қолданылуы

C. colocynthis жеуге жарамды, сондай-ақ медицинадағы одан әрі қолдану үшін және энергия көзі ретінде, мысалы, майлы тұқым және биоотын ретінде өңдеуге болады. Колоцинттің ерекше кішкентай тұқымы Солтүстік Африка мен Таяу Шығыстағы бірнеше ерте археологиялық орындарда табылды, атап айтқанда, Египеттегі неолиттік Армантада, Ливиядағы б.з.д. 3800 жылдан Рим дәуіріне дейінгі кезеңдегі орындарда; және Палестинадағы Нахал Хемар үңгірлерінің неолиттік деңгейлерінде. Зохари мен Хопф: «Бұл табылыстар жабайы колоцинтті адамдар оны қолдануға үйретпес бұрын-ақ пайдаланған болуы мүмкін» деп болжайды. Арабияда колоцинт дәстүрлі медицинада ішек тазартатын, зәр айдайтын немесе жәндік шаққанда қолданылған. Колоцинт ұнтағы кейде алоэ, майлар немесе таңғыштармен бірге сырттан қолданылған. Колоцинттен жасалған пастильдер немесе таблеткалар «алхандал трохы» немесе trochisci alhandalæ деп аталды және ішек тазартатын ретінде пайдаланылды. Шөл бедуиндері ұнтақталған тұқымнан нан жасайды дегенді айтады. Колоцинтке жақын туыс – қарбыз (Citrullus lanatus (Thunb)) ежелгі Египетте өсірілген, және оның дамуы колоцинттен алынған жеуге жарамды тұқымдарға байланысты болуы мүмкін. Батыс Африкада бұл түр мен қарбызды шатастыру жиі кездеседі, олардың тұқымдарын да шамамен бірдей мақсатта қолдануға болады. Атап айтқанда, эгуси деген атау осы екі өсімдіктің (немесе басқа кукурбита тұқымдастарын) тұқымдық дақыл ретінде, немесе осы тұқымдардан жасалған танымал сорпаға қатысты болуы мүмкін. Тұқым ұны микроэлементтерге бай, сондықтан оны тамақ өнімдерінде, әсіресе Батыс Африка сияқты микроэлементтердің жетіспеушілігі бар аймақтарда қолдануға болады. Гүлдерін жеуге болады, ал сабақ ұштары су көзі болып табылады. C. colocynthis-тің мұнай эфирінен бөліп алынған олеин және линоль қышқылы масалардың дербишке қарсы белсенділігін көрсетеді.