Кіріспе

1931 жылы түсірілген үнділік фильм – «Алам Ара» 1931 жылы түсірілген үнділік хиндустани тіліндегі тарихи фантастикалық фильм. Ол Ардешир Иранидің режиссерлік және продюсерлік жұмысы болып табылады. Фильм әңгімесі баласыз патша мен оның екі әйелі – Навбахар мен Дилбахардың өмірінен басталады. Көп ұзамай, факир (Мухаммед Вазир Хан) патшаға бұрынғы әйелі ұл табатынын, кейін Қамар (Мастер Витал) деп аталатынын айтады. Бірақ егер Навбахар оның сұраған алқасын таба алмаса, бала 18 жасқа толғаннан кейін қайтыс болады. Сонымен қатар, патша Дилбахардың сенапати Адилге (Притвирадж Капур) ғашық екенін біліп, оны тұтқындайды және жүкті әйелін үйден қуады. Ол кейіннен Алам Араны (Зубейда) дүниеге әкеледі. Ардешир Ирани 1929 жылы шыққан американдық «Шоу Боат» фильмін көргеннен кейін «Алам Ара» фильмін түсіруге шабыттанды. Сюжет Бомбейлік драматург Джозеф Дэвидтің осы аттас пьесасынан бейімделген. Фильмнің бюджеті 2000 доллар болды, ал басты түсірілімдерді Ади М. Ирани төрт ай ішінде Бомбей қаласында жүргізді. Студия теміржолға жақын орналасқандықтан, пойыздың шуынан аулақ болу үшін түсірілім көбінесе түнде өтті. Түсірілім аяқталғаннан кейін Ардешир Ирани бір жүйелі дыбыс жазу арқылы дыбыс жазуды аяқтады. Фирозшах Мистри мен Б. Ирани музыкалық директорлар болды. «Алам Ара» 1931 жылдың 14 наурызында шығып, кассада жақсы табыс тапты. Тәжірибелі мамандар фильмге жоғары баға берді, актерлік шеберлігі мен әндері ерекше аталып өтті, бірақ кейбіреулері дыбыс жазуды сынға алды. Сәттіліктерге қоса, бұл фильм Үндістан киноиндустриясы және Ардешир Иранидің мансабы үшін маңызды қадам болды, себебі ол елдегі алғашқы дыбысты фильм ретінде танылды. Фильмнің түпнұсқасы немесе граммофондық жазбасы сақталмағандықтан, ол жоғалған фильм саналады, бірақ сақталған артефакттарға оның суреттері мен плакаттары кіреді. 2017 жылы Британдық кино институты оны Үндістанда түсірілген жоғалған фильмдердің ішіндегі ең маңыздысы деп жариялады.

Сюжет

Бір патша мен оның екі әйелі, Навбахар мен Дилбахар, баласыз болған. Біраз уақыттан соң, бір факир Навбахарға ұл табатынын айтады, бірақ оның ұлы 18 жасқа толғаннан кейін де өмір сүруі үшін, сарай көлінде бір рет пайда болатын балықтың мойнына байланған әшекейді табуы керек екенін жеткізеді. Баланың аты Қамар қойылады. Сонымен қатар, Дилбахардың сарайдың сенапаты Адилмен сырлы қарым-қатынасы болады. Патша бұл жайтты біліп, Дилбахар оны алғаш алдағанның Адил екенін айтады. Сондықтан патша оны тұтқындап, жүкті әйелі Мехар Нигарды сарайдан қуады; Нигар Алам Араны дүниеге әкеледі, ал бір шикари оған күйеуінің жасаған ісін айтқанда қайтыс болады. Шикари кейін Араны өршіп алады. Дилбахар Навбахарға қызғанышпен қарайды және оның факирмен жасасқан келісімі туралы біледі. Қамар 18 жасқа толған күні, әшекей пайда болғанда, ол оны жасанды әшекеймен ауыстырып жібереді, осының салдарынан Қамар көз жұмады. Бірақ оның отбасы оның денесін жерлемейді, не болғанын білу үшін факирді іздей бастайды. Нәтижесінде, Дилбахар әшекейді мойнынан шешкенде Қамар әр түнде тіріледі, ал таңертең оны кигенде қайтадан көз жұмады. Одан бөлек, Ара әкесінің әділсіздікке ұшырағанын біліп, оны түрмеден босатуға ант етеді. Бір түні Ара Қамарды көріп, оған ғашық болады. Сарайдағылардың бәрі Дилбахардың жасаған ісін біліп, соңында нағыз әшекейді тауып алады, Адил босатылады. Фильм Қамар мен Араның бақытты өмір сүріп жатқандарымен аяқталады.

Өндіріс

Гарри А. Полардтың 1929 жылы Бомбей (қазіргі Мумбай) қаласындағы «Экселсиор» театрында көрсетілген «Шоу-бот» атты американдық романтикалық драмалық фильмін көргеннен кейін Ардешир Ирани келесі жобасын дыбыстық фильм етіп жасауға шабыттанды, оны өзі режиссерлікке алып, өндіріске де қатысатын болды. Бұл типтегі фильмді жасау тәжірибесі болмаса да, ол оны жасауға бел буды және бұрынғы дыбыстық фильмдердің үлгісін қайталамауға шешім қабылдады. Жоба кейіннен «Алам Ара» деп аталып, 1926 жылы шатырлық қойылымдарды ұйымдастырушы Абдуллали Эсофаллимен бірлесіп құрған «Империал Фильм Компани» (IFC) студиясы үшін Ирани өндірді. Сюжеті Бомбей қаласындағы драматург Джозеф Дэвидтің парси тіліндегі сол аттас пьесасынан алынған, ал сценарийін Ирани жазды. Диалогтар хинди және урду тілдерінің қосындысынан тұратын индустани тілінде жазылды. Иранидің жиі серіктесі және бірінші таңдауы Руби Майерс фильмнің тілін білмегендіктен актерлік құрамға қосыла алмады, сондықтан бас рөлге Зөбейда шақырылды. Бұл Майерсті көңілсіз қалдырды, ол бір жылға актерлік қызметтен үзіліс жасап, индустани тілінде сөйлеу дағдысын жетілдірді. Ирани бастапқыда дебютант Мехбуб Ханды еркек рөліне бекіткісі келді, бірақ кейіннен ойын өзгертіп, «кәсіби тұрғыдан табыстырақ» актер іздеді, осы мүмкіндікті үнді киносының үнсіз дәуіріндегі ең сәтті режиссерлердің бірі Мастер Витал пайдаланды. Кейінірек Хан бұл оны ренжіткенін мойындады. Витал фильмде түсуге келіскен кезде, ол өзінің мансабын бастаған «Сарадхи» студиясымен жасасқан келісімшартты бұзды, бұл студия оның келісімшартты бұзғанына сенгендіктен, оған заңдық мәселелер тудырды. Әрине, оның адвокаты Мұхаммед Әли Джиннаның көмегімен сот ісін жеңіп, «Алам Ара» фильмінің еркек рөлін ойнау үшін IFC-ге көшті. «Алам Ара» фильміне бизнесмен Сет Бадрипрасад Дубе қаржылай көмек көрсетті, ал түсірілімдерді Ади М. Ирани төрт айдың ішінде Бомбей қаласындағы «Джоти» студиясында Bell & Howell компаниясынан сатып алынған жабдықтарды пайдаланып аяқтады. Ардешир Ирани берген сұхбатында жобаны түсірілім кезінде құпия ұстағанын айтты. Х. М. Редди, Баруча, Гидвани және Песси Керани режиссердің ассистенттері болды. Студия темір жолға жақын орналасқандықтан, фильмнің көп бөлігі түнгі уақытта – сағат 1:00-ден 4:00-ге дейін түсірілді, себебі Иранидің айтуынша, әрекеттегі пойыздардың шуы әрбір бірнеше минут сайын кедергі келтіретін. Микрофондар актерлердің айналасындағы жасырын жерлерге орнатылды. Ирани және оның басқа өндіріс компаниясы «Империал Студиос» менеджері, заңгер Рустам Баруча фильмнің дыбыс операторлары ретінде жұмыс істеді. Түсірілім басталғанға дейін олар американдық сарапшы Уилфорд Демингтен дыбыс жазудың негіздерін үйренді. Деминг Мумбайға келіп, оларға дыбыс жазу аппараттарын тапсырғанда, ол одан 200 теңге сұрады, бұл Ирани үшін сол кезде үлкен сома болды. Ирани оның талабын орындай алмады, кейін Бхарушамен бірге оны аяқтады. Олар «Танар» жүйесін пайдаланды, онда дыбыс түсірілім кезінде бір уақытта жазылады. «Алам Ара» фильмінің түсірілімі аяқталғаннан кейін оны Езра Мир монтаждады, ал фильмнің соңғы ұзындығы 3200 метр (10 500 фут) құрады. 2012 жылы «Outlook» журналы актерлер мен түсірілім тобы фильмге қатысуға қуанғандарын және өз жұмыстары үшін төмен жалақы алуға дайын екендерін хабарлады.

Саундтрек

"Алам ара" фильмінің саундтрегі "Сарығама" компаниясы арқылы жарық көрді, және ол жеті әннен тұрады: "Де де худа ке наам пе пиаре", "Бадла дильваега яар аб ту ситамгарун се", "Рута хай асмаан", "Тери кетелеи нигаахон не мара", "Де диль ко арам аи сааки гульфаам", "Бар бар ке жаам пила жа" және "Дарас бин морей хаин тарсе найна пиаре". Мұхаммед Вазир Хан орындаған "De De Khuda Ke Naam Pe Pyaare" әні шыққан кезде үлкен танымал болды және хинди киносының алғашқы әні деп есептелді. Зөбейда көбінесе қалған әндерді орындады. Дегенмен, фильмнің титрлерінде музыкалық режиссер мен лирика авторы есімдері көрсетілмеген. Фирозшах Мистридің ұлы Керси Мистридің сөзіне сәйкес, барлық әндерді оның әкесі жазған; ал фильмнің буклеттерінде композитор ретінде Б. Ирани көрсетілген. Ардешир Ирани музыкалық режиссерлердің кім екенін білмейтінін, өзінің тек орган мен таблашысы болғанын айтты. Сонымен қатар, ол өзі лирикалық мәтіндерді жазғанын мойындады.

Шығару және қабылдау

Сагар Мовиэтон компаниясы таратқан «Алам ара» фильмі 1931 жылдың 14 наурызында Бомбей қаласындағы «Маджестик» кинотеатрында тұңғыш рет көрсетілді және көрсетілімдері сегіз аптаға созылды. IFC кеңсесінің кеңсе қызметкері Рамеш Рой фильмнің катушкасын театрға жеткізді. 2006 жылы «Hindustan Times» газетіне берген сұхбатында ол бұл оқиғаны «тарихтағы бір сәт» деп еске алды, – деді ол, «көрермендер кинодан шығып, көрген фильмдері туралы тоқтамай сөйлесіп, тіпті фильмнің өзі де сөйлейтін уақыт болды». «Daily Bhaskar» басылымының хабарлауынша, адамдар алғашқы көрсетілім сағат 15:00-де басталатын болса да, таңғы сағат 09:00-ден бастап кезекке тұрды. Мәселені шешу үшін полиция театрға жіберілді және көпшілікті және қозғалысты бақылау үшін таяқтарды қолдануға рұқсат берілді. Шармишта Гупту «The Times of India» газетінде жариялаған мақаласында: «Алам ара» «Маджестик» кинотеатрында үлкен қызығушылық тудырып, кинотеатр әрқашан толы болды» деп жазды. Бұл фильм Пахаргандж қаласындағы «Империал» кинотеатрында көрсетілген алғашқы фильм болды. Фильм шамамен екі айдан кейін шыққан Дж. Дж. Мадан режиссерлік еткен «Ширин Фархад» музыкалық фильмімен бәсекелесті. «Алам ара» фильмінің кассалық табысы туралы нақты деректер жоқ, бірақ көптеген тарихшылар фильм жақсы нәтиже көрсеткенін айтады. 2003 жылғы «Инди киносының энциклопедиясы» бойынша, фильм «Ширин Фархадтан» табысты болды; ал 2006 жылғы «The Hindu» газетінің хабарлауынша, ол «бірден танымал болды». Рой Армес өзінің 1987 жылғы «Үшінші әлемнің киноөндірісі және Батыс» атты кітабында осыған ұқсас пікір білдіріп, фильмді «көпшілік арасында үлкен сәттілікке» ие болды деп атады. 2012 жылы «Outlook» журналының авторы фильмнің коммерциялық жетістігі «(неміс) киноның билеуші жұлдыздарының мансабына күшті соққы берді» деп атап өтті, оның ішінде Витал, әсіресе ол хиндустани тілін жетік білмегендіктен. Сыншылар «Алам араны» жалпы алғанда жақсы бағалады, актерлердің ойынын жоғары бағалады, бірақ кейбіреулері дыбыс жазуды сынады. Олар фильмнің «үнді фильмдерінің көптеген жалпы кемшіліктеріне ие екенін» және бұрынғы үнді фильмдері әлеуметтік құндылықтарды үнемі насихаттау үрдісін аяқтағанын атап өтті. 1931 жылдың 2 сәуірінде «Бомбей хроникасы» газеті Иранның «ойлы» режиссерлік шеберлігін атап өтіп, Виталдың, Зубейда мен Капурдың ойынын мақтады, олардың актерлік шеберлігінің үнді киносында бұрын мүмкін болмаған жаңа драмалық мүмкіндіктерді ашқанын атап өтті. Журналдың 1932 жылғы маусымдық санында «American Cinematographer» қатал сын айтып, «негізгі фактілерді соқыр іздеудің барлығында көрінетінін» айтты; сыншы зертханалық өңдеу мен дыбыс жазу фильмнің ең үлкен мәселелері болды деп жазды. «The Times of India» газетінің бір жазушысы актерлердің микрофонға жақын сөйлеу тәжірибесінің жетіспеушілігіне назар салып, олардың айқайлап сөйлегендей естілгенін атап өтті. «Indian Talkie» журналы (1931 жылдан 1956 жылға дейін Үндістанның кинофедерациясы шығарған) фильмді «сүреті бар киноның тууы» деп атады.

Мұра

"Алам ара" Үндістанның алғашқы дыбысты фильмі деп саналады. Ол 1930-шы жылдардың басындағы үнді киносының өрлеуі ретінде сипатталған. 2013 жылы "The Times of India" газетінде былай делінген: "Америкалық фильмдер үнді кино нарығының басым бөлігін алып тұрған үнсіз кезеңде импортталған фильмдердің артықшылығын жойғаннан кейін, бұл ауысу жаңа операторлардың пайда болуына мүмкіндік берді, олар алғашқы сөйлейтін фильмдер дәуірінде индустрияның алдыңғы қатарында болды". "Индийская киномузыка" (1991) кітабының авторы Насрин Мунни Кабир, бұл фильмнен кейін елде түсірілген фильмдер әндерге көбірек тәуелді болғанын, "бұл үнді киносын көптеген әлемдік кинолардан ерекшелендіргенін" айтты. 1999 жылы "The Rough Guide to World Music" журналы үшін жазған Марк Эллингэм, фильмнің сәттілігі Үндістан, Шри-Ланка және Мьянмаға әсер еткенін хабарлады. 2003 жылы ғалым Шома Чаттерджи: "Алам араның шығуымен үнді киносы екі нәрсені дәлелдеді – фильмдерді жергілікті көрермендер түсінетін аймақтық тілде жасауға болады; және әндер мен музыка үнді фильмінің тұтас формасы мен құрылымының ажырамас бөлігі" деп мақтады. Бұл фильм Ардешир Ирани мансабының шешуші кезеңі саналды және оған "Үнді сөйлейтін киноның әкесі" деген атақ берді. Фильмге әсерленген продюсер Бирендранат Сыркар фильмнің жазба жабдығын сатып алып, Калькуттада (қазіргі Колката) Демингпен жұмыс істеу үшін келісім жасады. Ирани фильмнің декорацияларын келесі туындысын түсіру үшін пайдаланды, ол "Калидас" деп аталды және 1931 жылы шыққаннан кейін Үндістандағы алғашқы көп тілді фильм болды. "Алам ара" 2013 жылы NDTV-нің "Индия киносындағы 40 біріншілік" тізіміне, 2014 жылы Filmfare-дің "100 Filmfare күні" тізіміне және 2017 жылы Mint-тің "Индия киносындағы 70 белгілі фильм" тізіміне енді. 2011 жылы Google оның 80 жылдық мерейтойын атап өту үшін Витал мен Зубейданың суретін көрсететін doodle жасады. Жазушы Рену Саран фильмді "Индия киносының 101 хит фильмі" (2014) кітабында көрсетті. Сол жылы "Индия киносының бастауы" атты 2015 жылғы күнтізбе шықты, онда фильмнің постері болды. Фильм кем дегенде төрт рет қайта түсірілді: 1942 және 1967 жылдары Читрапу Нараяна Рао телугу тілінде, ал 1956 және 1973 жылдары Нанубхай Вакил хинди тілінде. "Алам араның" бірде-бір түпнұсқасы сақталмаған, бірақ бірнеше кадрлар мен плакаттар бар. "The Indian Express" газетінде жарияланған мақалада бірнеше басылымдар мен фильм туралы Wikipedia-дағы мақала фильмнің соңғы түпнұсқасы 2003 жылы Үндістанның Ұлттық кино мұрағатындағы өрттен жойылғанын қате көрсеткен. Оның негізін қалаушы П. К. Наир бұл хабарларды жоққа шығарды, 2011 жылы мұрағат 1964 жылы құрылғанға дейін жойылғанын түсіндірді. Ол өрттің көбінесе Прабхат кинокомпаниясының нитрат негативтерін жойғанын және Ирани мен оның ұлы Шапуржиден фильмнің бірнеше суретін алғанын растады. Наирдің пікірінше, 1950 жылға дейінгі үнді фильмдерінің 70 пайызы жойылған. 2017 жылы Британдық кино институтының Шрути Нараянсвами "Алам араны" Үндістанның ең маңызды жоғалған фильмі деп жариялады.